ગરુડપુરાણમ્

સર્વરત્નાકરા ભૂમિર્ધાન્યાનિ પશવઃ સ્ત્રિયઃ । અર્થસ્ય કાર્યયોગિત્વાદર્થ ઇત્યભિધીયતે ॥ ૧,૨૧૩.

ભૂમિમાં સર્વ રત્નો, અનાજ, પશુ અને સ્ત્રીઓ છે; કારણ કે તે કાર્યો માટે યોગ્ય છે, તેથી તેને ધન કહે છે.

અદ્રોહેણૈવ ભૂતાનામલ્પદ્રોહેણ વા પુનઃ । યા વૃત્તિસ્તાં સમાસ્થાય વિપ્રો જીવેદનાપદિ ॥ ૧,૨૧૩.

કોઈ જીવને નુકસાન ન પહોંચાડીને, અથવા બહુ ઓછું નુકસાન કરીને, બ્રાહ્મણે આપત્તિ ન હોય ત્યારે આવું જીવનયાપન કરવું.

ધનં તુ ત્રિવિધં જ્ઞેયં શુક્લં શબલમેવ ચ । કૃષ્ણં ચ તસ્ય વિજ્ઞેયો વિભાગઃ સપ્તધા પૃથક્ ॥ ૧,૨૧૩.

ધન ત્રણ પ્રકારનું છે: શુદ્ધ, મિશ્ર અને કાળું; અને તેનું વિભાજન સાત રીતે અલગ-અલગ થાય છે.

ક્રમાયત્તં પ્રીતિદત્તં પ્રાપ્તં ચ સહ ભાર્યયા । અવિશેષેણ સર્વેષાં વર્ણાનાં ત્રિવિધં ધનમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

ઉત્તરાધિકારથી મળેલું, પ્રેમથી મળેલું, અથવા પત્ની સાથે મળેલું—આ ત્રણ પ્રકારનું ધન સર્વ વર્ણના લોકો માટે સમાન છે.

વૈશેષિકં ધનં દૃષ્ટં બ્રાહ્મણસ્ય ત્રિલક્ષણમ્ । યાજનાધ્યાપને નિત્યં વિશુદ્ધશ્ચ (દ્ધાચ્ચ) પ્રતિગ્રહઃ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મણનું વિશિષ્ટ ધન ત્રણ પ્રકારનું છે: યજ્ઞ કરાવવાથી, શિક્ષણ આપવાથી અને શુદ્ધ રીતે દાન સ્વીકારવાથી.

ત્રિવિધં ક્ષત્રિયસ્યાપિ પ્રાહુર્વૈશેષિકં ધનમ્ । શુદ્ધાર્થં લબ્ધકરજં દણ્ડાપ્તં જયજં તથા ॥ ૧,૨૧૩.

ક્ષત્રિયના ધનની ત્રણ જાતો કહેવાય છે: શુદ્ધ રીતે મેળવેલું ધન, કરથી મળેલું ધન અને વિજયથી પ્રાપ્ત થયેલું ધન.

વૈશેષિકં ધનં દૃષ્ટં વૈશ્યસ્યાપિ વિલક્ષણમ્ । કૃષિગોરક્ષવાણિજ્યં શૂદ્રસ્યૈભ્યસ્ત્વનુગ્રહાત્ ॥ ૧,૨૧૩.

વૈશ્ય માટે અલગ પ્રકારનું ધન માનવામાં આવે છે: ખેતી, પશુપાલન અને વેપાર; જ્યારે શૂદ્રને આ બધું બીજાના ઉપકારથી જ મળે છે.

કુસીદકૃષિવાણિજ્યં પ્રકુર્વીત સ્વયં પરમ્ (કૃતમ્) । આપત્કાલે સ્વયં કુર્વન્નૈનસા યુજ્યતે દ્વિજઃ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મણને મુશ્કેલીના સમયે વ્યાજે પૈસા આપવું, ખેતી કરવી કે વેપાર કરવો પડે તો, પોતે એ કામ કરે તો તે પાપી ગણાતો નથી.

બહવો વર્તનોપાયા ઋષિભિઃ પરિકીર્તિતાઃ । સર્વેષામપિ ચૈવૈષાં કુસીદમધિકં વિદુઃ ॥ ૧,૨૧૩.

ઋષિઓએ જીવન ગુજારવાની ઘણી રીતો કહી છે, પણ એમાં વ્યાજે ધન આપવું સૌથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે.

અનાવૃષ્ટ્યા રાજભયાન્મૂષિકાદ્યૈરુપદ્રવૈઃ । કૃષ્યાદિકે ભવેદ્બાધા સા કુસીદે ન વિદ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

ખેતી વગેરેમાં અનાવૃષ્ટિ, રાજાનો ભય કે ઉંદર જેવી તકલીફો આવી શકે, પણ વ્યાજના ધંધામાં આવી મુશ્કેલીઓ આવતી નથી.

શુક્લપક્ષે તથા કૃષ્ણે રજન્યાં દિવસેપિ વા । ઉષ્ણે વર્ષતિ શીતે વા વર્ધનં ન નિવર્તતે ॥ ૧,૨૧૩.

શુક્લપક્ષ કે કૃષ્ણપક્ષ, રાત કે દિવસ, ગરમી, વરસાદ કે ઠંડી—કોઈ પણ સમયે વૃદ્ધિ અટકતી નથી.

દેશં ગતાનાં યા વૃદ્ધિર્નાનાપણ્યોપજીવિનામ્ । કુસીદં કુર્વતઃ સમ્યક્સંસ્થિતસ્યૈવ જાયતે ॥ ૧,૨૧૩.

જે લોકો અલગ અલગ દેશોમાં જઈને વિવિધ વસ્તુઓથી નફો કમાય છે, એ ફાયદો સાચા રીતે વ્યાજનો વ્યવહાર કરનારને જ મળે છે.

લબ્ધલાભઃ પિતૄન્દેવાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ પૂજયેત્ । તે તૃપ્તાસ્તસ્ય તદ્દોષં શમયન્તિ ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૧૩.

મળેલા લાભથી પિતૃઓ, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી જોઈએ; તેઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે તેના દોષ દૂર થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

વણિક્કુસીદં દદ્યાદ્યો વસ્ત્રં ગાઙ્કાઞ્ચનાદિકમ્ । કૃષીવલોઽન્નપાનાદિયાનશય્યાસનાનિ ચ ॥ ૧,૨૧૩.

વેપારી વ્યાજમાં કપડાં, અનાજ, સોનાં વગેરે આપવું જોઈએ; ખેડૂતને અનાજ, પાણી, વાહન, પથારી અને બેઠકો આપવી જોઈએ.

રાજભ્યો વિંશતિં દત્ત્વા પશુસ્વર્ણાદિકં શતમ્ । પાદેનાસ્ય ચ યાવક્યં કુર્યાત્સંચયમાત્મવાન્ ॥ ૧,૨૧૩.

રાજાને વીસ અને પશુ, સોનાં વગેરેમાં સો આપી, સમજદાર માણસે પોતાના ધનનો ચોથો ભાગ જમા કરવો જોઈએ.

અર્ધેન ચાત્મભરણં નિત્યનૈમિત્તિકાંન્વિતમ્ । પાદં ચેત્યર્થયામસ્ય મૂલભૂતં વિવર્ધયેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

આધો ભાગ પોતાનું જીવન ચલાવવા, રોજિંદા અને વિશેષ કર્તવ્યો માટે વાપરવો; ચોથો ભાગ મૂડી વધારવા માટે રાખવો.

વિદ્યા શિલ્પં ભૂતિઃ સેવા ગોરક્ષા વિપણિઃ કૃષિઃ । વૃત્તિર્ભૈક્ષ્યં કુસીદં ચ દશ જીવનહેતવઃ ॥ ૧,૨૧૩.

વિદ્યા, કળા, સમૃદ્ધિ, સેવા, પશુપાલન, વેપાર, ખેતી, ભિક્ષા અને વ્યાજ—આ દસ જીવન ગુજારવાની રીતો છે.

પ્રતિગ્રહાર્જિતા વિપ્રે ક્ષત્રિયે શસ્ત્રનિર્જિતા । વૈશ્યે ન્યાયાર્જિતાઃ સ્વાર્થાઃ શૂદ્રે શુશ્રૂષયાર્જિતાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મણ માટે દાનથી, ક્ષત્રિય માટે યુદ્ધમાં જીતથી, વૈશ્ય માટે યોગ્ય રીતે અને શૂદ્ર માટે સેવા દ્વારા ધન મળે છે.

નદી બહૂદકા શાકમૃત્પર્ણાનિ સમિત્કુશાઃ । આગ્નેયો બ્રહ્મઘોષશ્ચ વિપ્રાણાં ધનમુત્તમમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

ઘણે પાણીવાળી નદી, શાકભાજી, મૂળ, પાંદડા, સમિદ્ધ, કુશ, અગ્નિ અને વેદમંત્રનો ધ્વનિ—આ બધું બ્રાહ્મણ માટે શ્રેષ્ઠ ધન છે.

અયાચિતોપપન્ને તુ નાસ્તિ દોષઃ પ્રતિગ્રહે । અમૃતં તદ્વિદુર્દેવાસ્તસ્માત્તન્નૈવ વર્જયેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

માગ્યા વિના મળેલું સ્વીકારવામાં કોઈ દોષ નથી; દેવતાઓ તેને અમૃત સમાન માને છે, એટલે તેને ત્યાગવું નહીં.

ગુરુદ્રવ્યાંશ્ચૌજ્જિહીર્ષુરર્ચિષ્યન્દે વતાતિથીન્ । સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ન તુષ્યેત્તુ સ્વયં તતઃ ॥ ૧,૨૧૩.

જે ગુરુનું ધન ઈચ્છે છે અથવા મહેમાનોનું સન્માન કરે છે, તેને બધાની પાસેથી દાન સ્વીકારવું જોઈએ, પણ પોતાનાં સ્વાર્થ માટે ખુશ ન થવું.

સાધુતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાદથ વાસાધુતો દ્વિજઃ । ગુણવાનલ્પદોષશ્ચ નિર્ગુણો હિ નિમજ્જતિ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મણે સારા માણસ પાસેથી દાન લેવું, અને જો એ ન મળે તો ગુણવંત અને ઓછા દોષવાળાથી લેવું; કારણ કે ગુણ વગરનો તો ડૂબી જાય છે.

એવં ત્વક્ષવૃત્ત્યા વા કૃત્વા ભરણમાત્મનઃ । કુર્યાદ્વિશુદ્ધિં પરતઃ પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિજોત્તમઃ ॥ ૧,૨૧૩.

આવી રીતે વ્યાજ વગેરેથી પોતાનું ગુજરાન ચલાવ્યા પછી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે પછી પ્રાયશ્ચિત કરીને પોતાને શુદ્ધ કરવું જોઈએ.

ચતુર્થે ચ તથા ભાગે સ્નાનાર્થં મૃદ માહરેત્ । તિલપુષ્પકુશાદીનિ સ્નાનં ચાકૃત્રિમે જલે ॥ ૧,૨૧૩.

દિવસના ચોથા ભાગે સ્નાન માટે માટી લાવવી, અને તલ, ફૂલ, દર્ભા ઘાસ વગેરે વસ્તુઓથી કુદરતી પાણીમાં સ્નાન કરવું.

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ક્રિયાઙ્ગં મલકર્ષણમ્ । માર્જનાચમાવગાહાશ્ચાષ્ટસ્નાનં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

રોજનું, વિશેષ પ્રસંગે કરવાનું, ઈચ્છાથી કરાતું, અશુદ્ધિ દૂર કરવા માટે, શરીર ધોવું, આચમન કરવું અને પાણીમાં ડૂબકી લગાવવી—આ આઠ પ્રકારના સ્નાન કહેવાય છે.

અસ્નાતસ્તુ પુમાન્નાર્હે જપાગ્નિહવનાદિષુ । પ્રાતઃ સ્નાનં તદર્થં તુ નિત્યસ્નાનં પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

જે વ્યક્તિએ સ્નાન ન કર્યું હોય તે જપ, અગ્નિહવન અને આવા કાર્યો માટે યોગ્ય નથી; તેથી, સવારે સ્નાન કરવું રોજનું નિયમિત સ્નાન ગણાય છે.

ચાણ્ડાલશવવિષ્ઠાદ્યાન્સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાનં રજસ્વલામ્ । સ્નાનાર્હસ્તુ યદા સ્નાતિ સ્નાનં નૈમિત્તિકં હિ તત્ ॥ ૧,૨૧૩.

ચંડાળ, મૃતદેહ, મલ અથવા રજસ્વલા સ્ત્રીને સ્પર્શ કર્યા પછી સ્નાન કરવું જોઈએ; આવી સ્થિતિમાં જે સ્નાન થાય તેને પ્રસંગોપાત્તિ સ્નાન કહે છે.

પુષ્યસ્નાનાદિકં સ્નાનં દૈવજ્ઞવિધિચોદિતમ્ । તદ્ધિ કામ્યં સમુદ્દિષ્ટં નાકામસ્તત્પ્રયોજયેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

પુષ્ય સ્નાન અને અન્ય જે સ્નાન જ્યોતિષીઓએ કહ્યું હોય તે ઈચ્છાથી કરાતા ગણાય છે; ઈચ્છા વિના એ સ્નાન કરવું યોગ્ય નથી.

જપ્તુકામઃ પવિત્રાણિ અર્ચિષ્યન્દેવતાતિથીન્ । સ્નાનં સમાચરેદ્યસ્તુ ક્રિયાઙ્ગં તચ્ચ કીર્તિતમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

જેને જપ કરવો હોય, પવિત્ર થવું હોય, દેવતાઓની પૂજા કરવી હોય કે અતિથિનું સન્માન કરવું હોય, એ વ્યક્તિએ સ્નાન કરવું જોઈએ; આ સ્નાન કર્મનું અંગ કહેવાય છે.