ગરુડપુરાણમ્

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાન્દેવાન્ન પૃથગ્ભાવયેત્સુધીઃ । લોકેઽસ્મિન્મઙ્ગલાન્યષ્ટૌ બ્રાહ્મણો ગૌર્હુતાશનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

સમજદાર વ્યક્તિએ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવને અલગ-અલગ દેવ માનવા નહીં જોઈએ; આ લોકમાં આઠ શુભ વસ્તુઓ છે: બ્રાહ્મણ, ગાય, અગ્નિ, સોનુ, ઘી, સૂર્ય, પાણી અને રાજા.

હિરણ્યં સર્પિરાદિત્ય આપો રાજા તથાષ્ટમઃ । એતાનિ સતતં પશ્યેદર્ચયેચ્ચ પ્રદક્ષિણમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

સોનુ, ઘી, સૂર્ય, પાણી અને રાજા—આ તમામને હંમેશા જોવું અને પૂજા કરવી, તથા તેમની પરિક્રમા કરવી.

વેદસ્યાધ્યયનં પૂર્વં વિચારોભ્યસનં જપઃ । તદ્દાનં ચૈવ શિષ્યભ્યો વેદાભ્યાસો હિ પઞ્ચધા ॥ ૧,૨૧૩.

વેદનો અભ્યાસ, વિચાર, વારંવાર અભ્યાસ, જપ અને શિષ્યોને દાન—વેદનો અભ્યાસ આ પાંચ રીતે થાય છે.

વેદાર્થં યજ્ઞશાસ્ત્રાણિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ ચૈવ હિ । મૂલ્યેન લેખયિત્વા યો દદ્યાદ્યાતિ સ વૈદિકમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

વેદનો અર્થ, યજ્ઞશાસ્ત્રો અને ધર્મશાસ્ત્રો લખી અને મૂલ્ય લઈને જે આપે છે, તે વેદજ્ઞ કહેવાય છે.

ઇતિહા સપુરાણાનિ લિખિત્વાયઃ પ્રયચ્છતિ । બ્રહ્મદાનસમં પુણ્યં પ્રાપ્નોતિ દ્વિગુણીકૃતમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

ઇતિહાસ અને પુરાણો લખી અને જે આપે છે, તેને જ્ઞાનદાન જેટલું, પણ દુગણું પુણ્ય મળે છે.

મૃતીયે ચ તથા ભાગે પોષ્યવર્ગાર્થસાધનમ્ । માતા પિતા ગુરુર્ભ્રાતા પ્રજા દીનાઃ સમાશ્રિતાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

ત્રીજા ભાગમાં પણ, માતા, પિતા, ગુરુ, ભાઈ, સંતાન, ગરીબ અને આશ્રિતો—આપણા પોષ્ય લોકોનું પાલન કરવું જોઈએ.

અભ્યાગતોઽતિથિશ્ચાગ્નિઃ પોષ્યવર્ગા ઉદાહૃતઃ । ભરણં પોષ્યવર્ગસ્ય પ્રશસ્તં સ્વર્ગસાધનમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

આપેલા અતિથિ અને અગ્નિ પણ પોષ્યવર્ગમાં આવે છે; પોષ્ય લોકોનું પાલન કરવું સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું શ્રેષ્ઠ સાધન છે.

ભરણં પોષ્ય વર્ગસ્ય તસ્માદ્યત્નેન કારયેત્ । સ જીવતિ વરશ્ચૈકો બહુભિર્યોપજીવ્યતિ ॥ ૧,૨૧૩.

માટે, પોષ્ય લોકોનું પાલન પુરુષાર્થપૂર્વક કરવું જોઈએ; એક માણસ જીવતો હોય છે, પણ અનેક લોકો તેનો આધાર લઈને જીવે છે.

જીવન્તો મૃતકાસ્ત્વન્યે પુરુષાઃ સ્વોદરમ્ભરાઃ । સ્વકીયોદરપૂર્તિશ્ચ કુક્કુરસ્યાપિ વિદ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

જે લોકો માત્ર પોતાનું પેટ ભરે છે, તેઓ જીવતાં પણ મરેલા સમાન છે; પોતાનું પેટ તો કૂતરો પણ ભરી લે છે.

અર્થેભ્યોઽપિ વિવૃદ્ધેભ્યઃ સમ્ભૂતેભ્યસ્તતસ્તતઃ । ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે પર્વતેભ્ય ઇવાપગાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

ધન જેટલું વધે અને વિવિધ રીતે મળે, તમામ કાર્યો ધનથી થાય છે, જેમ પર્વતોમાંથી નદીઓ વહે છે.

સર્વરત્નાકરા ભૂમિર્ધાન્યાનિ પશવઃ સ્ત્રિયઃ । અર્થસ્ય કાર્યયોગિત્વાદર્થ ઇત્યભિધીયતે ॥ ૧,૨૧૩.

ભૂમિમાં સર્વ રત્નો, અનાજ, પશુ અને સ્ત્રીઓ છે; કારણ કે તે કાર્યો માટે યોગ્ય છે, તેથી તેને ધન કહે છે.

અદ્રોહેણૈવ ભૂતાનામલ્પદ્રોહેણ વા પુનઃ । યા વૃત્તિસ્તાં સમાસ્થાય વિપ્રો જીવેદનાપદિ ॥ ૧,૨૧૩.

કોઈ જીવને નુકસાન ન પહોંચાડીને, અથવા બહુ ઓછું નુકસાન કરીને, બ્રાહ્મણે આપત્તિ ન હોય ત્યારે આવું જીવનયાપન કરવું.

ધનં તુ ત્રિવિધં જ્ઞેયં શુક્લં શબલમેવ ચ । કૃષ્ણં ચ તસ્ય વિજ્ઞેયો વિભાગઃ સપ્તધા પૃથક્ ॥ ૧,૨૧૩.

ધન ત્રણ પ્રકારનું છે: શુદ્ધ, મિશ્ર અને કાળું; અને તેનું વિભાજન સાત રીતે અલગ-અલગ થાય છે.

ક્રમાયત્તં પ્રીતિદત્તં પ્રાપ્તં ચ સહ ભાર્યયા । અવિશેષેણ સર્વેષાં વર્ણાનાં ત્રિવિધં ધનમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

ઉત્તરાધિકારથી મળેલું, પ્રેમથી મળેલું, અથવા પત્ની સાથે મળેલું—આ ત્રણ પ્રકારનું ધન સર્વ વર્ણના લોકો માટે સમાન છે.

વૈશેષિકં ધનં દૃષ્ટં બ્રાહ્મણસ્ય ત્રિલક્ષણમ્ । યાજનાધ્યાપને નિત્યં વિશુદ્ધશ્ચ (દ્ધાચ્ચ) પ્રતિગ્રહઃ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મણનું વિશિષ્ટ ધન ત્રણ પ્રકારનું છે: યજ્ઞ કરાવવાથી, શિક્ષણ આપવાથી અને શુદ્ધ રીતે દાન સ્વીકારવાથી.

ત્રિવિધં ક્ષત્રિયસ્યાપિ પ્રાહુર્વૈશેષિકં ધનમ્ । શુદ્ધાર્થં લબ્ધકરજં દણ્ડાપ્તં જયજં તથા ॥ ૧,૨૧૩.

ક્ષત્રિયના ધનની ત્રણ જાતો કહેવાય છે: શુદ્ધ રીતે મેળવેલું ધન, કરથી મળેલું ધન અને વિજયથી પ્રાપ્ત થયેલું ધન.

વૈશેષિકં ધનં દૃષ્ટં વૈશ્યસ્યાપિ વિલક્ષણમ્ । કૃષિગોરક્ષવાણિજ્યં શૂદ્રસ્યૈભ્યસ્ત્વનુગ્રહાત્ ॥ ૧,૨૧૩.

વૈશ્ય માટે અલગ પ્રકારનું ધન માનવામાં આવે છે: ખેતી, પશુપાલન અને વેપાર; જ્યારે શૂદ્રને આ બધું બીજાના ઉપકારથી જ મળે છે.

કુસીદકૃષિવાણિજ્યં પ્રકુર્વીત સ્વયં પરમ્ (કૃતમ્) । આપત્કાલે સ્વયં કુર્વન્નૈનસા યુજ્યતે દ્વિજઃ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મણને મુશ્કેલીના સમયે વ્યાજે પૈસા આપવું, ખેતી કરવી કે વેપાર કરવો પડે તો, પોતે એ કામ કરે તો તે પાપી ગણાતો નથી.

બહવો વર્તનોપાયા ઋષિભિઃ પરિકીર્તિતાઃ । સર્વેષામપિ ચૈવૈષાં કુસીદમધિકં વિદુઃ ॥ ૧,૨૧૩.

ઋષિઓએ જીવન ગુજારવાની ઘણી રીતો કહી છે, પણ એમાં વ્યાજે ધન આપવું સૌથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે.

અનાવૃષ્ટ્યા રાજભયાન્મૂષિકાદ્યૈરુપદ્રવૈઃ । કૃષ્યાદિકે ભવેદ્બાધા સા કુસીદે ન વિદ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

ખેતી વગેરેમાં અનાવૃષ્ટિ, રાજાનો ભય કે ઉંદર જેવી તકલીફો આવી શકે, પણ વ્યાજના ધંધામાં આવી મુશ્કેલીઓ આવતી નથી.

શુક્લપક્ષે તથા કૃષ્ણે રજન્યાં દિવસેપિ વા । ઉષ્ણે વર્ષતિ શીતે વા વર્ધનં ન નિવર્તતે ॥ ૧,૨૧૩.

શુક્લપક્ષ કે કૃષ્ણપક્ષ, રાત કે દિવસ, ગરમી, વરસાદ કે ઠંડી—કોઈ પણ સમયે વૃદ્ધિ અટકતી નથી.

દેશં ગતાનાં યા વૃદ્ધિર્નાનાપણ્યોપજીવિનામ્ । કુસીદં કુર્વતઃ સમ્યક્સંસ્થિતસ્યૈવ જાયતે ॥ ૧,૨૧૩.

જે લોકો અલગ અલગ દેશોમાં જઈને વિવિધ વસ્તુઓથી નફો કમાય છે, એ ફાયદો સાચા રીતે વ્યાજનો વ્યવહાર કરનારને જ મળે છે.

લબ્ધલાભઃ પિતૄન્દેવાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચૈવ પૂજયેત્ । તે તૃપ્તાસ્તસ્ય તદ્દોષં શમયન્તિ ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૧૩.

મળેલા લાભથી પિતૃઓ, દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરવી જોઈએ; તેઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે તેના દોષ દૂર થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

વણિક્કુસીદં દદ્યાદ્યો વસ્ત્રં ગાઙ્કાઞ્ચનાદિકમ્ । કૃષીવલોઽન્નપાનાદિયાનશય્યાસનાનિ ચ ॥ ૧,૨૧૩.

વેપારી વ્યાજમાં કપડાં, અનાજ, સોનાં વગેરે આપવું જોઈએ; ખેડૂતને અનાજ, પાણી, વાહન, પથારી અને બેઠકો આપવી જોઈએ.

રાજભ્યો વિંશતિં દત્ત્વા પશુસ્વર્ણાદિકં શતમ્ । પાદેનાસ્ય ચ યાવક્યં કુર્યાત્સંચયમાત્મવાન્ ॥ ૧,૨૧૩.

રાજાને વીસ અને પશુ, સોનાં વગેરેમાં સો આપી, સમજદાર માણસે પોતાના ધનનો ચોથો ભાગ જમા કરવો જોઈએ.

અર્ધેન ચાત્મભરણં નિત્યનૈમિત્તિકાંન્વિતમ્ । પાદં ચેત્યર્થયામસ્ય મૂલભૂતં વિવર્ધયેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

આધો ભાગ પોતાનું જીવન ચલાવવા, રોજિંદા અને વિશેષ કર્તવ્યો માટે વાપરવો; ચોથો ભાગ મૂડી વધારવા માટે રાખવો.

વિદ્યા શિલ્પં ભૂતિઃ સેવા ગોરક્ષા વિપણિઃ કૃષિઃ । વૃત્તિર્ભૈક્ષ્યં કુસીદં ચ દશ જીવનહેતવઃ ॥ ૧,૨૧૩.

વિદ્યા, કળા, સમૃદ્ધિ, સેવા, પશુપાલન, વેપાર, ખેતી, ભિક્ષા અને વ્યાજ—આ દસ જીવન ગુજારવાની રીતો છે.

પ્રતિગ્રહાર્જિતા વિપ્રે ક્ષત્રિયે શસ્ત્રનિર્જિતા । વૈશ્યે ન્યાયાર્જિતાઃ સ્વાર્થાઃ શૂદ્રે શુશ્રૂષયાર્જિતાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મણ માટે દાનથી, ક્ષત્રિય માટે યુદ્ધમાં જીતથી, વૈશ્ય માટે યોગ્ય રીતે અને શૂદ્ર માટે સેવા દ્વારા ધન મળે છે.

નદી બહૂદકા શાકમૃત્પર્ણાનિ સમિત્કુશાઃ । આગ્નેયો બ્રહ્મઘોષશ્ચ વિપ્રાણાં ધનમુત્તમમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

ઘણે પાણીવાળી નદી, શાકભાજી, મૂળ, પાંદડા, સમિદ્ધ, કુશ, અગ્નિ અને વેદમંત્રનો ધ્વનિ—આ બધું બ્રાહ્મણ માટે શ્રેષ્ઠ ધન છે.