ગરુડપુરાણમ્

સ કુર્યાદર્ધશૌચં તુ સ્વસ્ય શૌચસ્ય સર્વદા । દિવા શૌચસ્ય રાત્ર્યર્ધં યદ્વા પાદો વિધીયતે ॥ ૧,૨૧૩.

તો એ હંમેશા પોતાના માટે અડધી શુદ્ધિ કરવી; દિવસે માટે અડધી અને રાત્રે માટે પાવ ભાગ શુદ્ધિ કરવી કહેવાય છે.

સ્વસ્થસ્ય તુ યથોદ્દિષ્ટમાર્તઃ કુર્યાદ્યથાબલમ્ । વસા શુક્રમસૃઙ્મજ્જા લાલા વિણ્મૂત્રકર્ણવિટ્ ॥ ૧,૨૧૩.

સ્વસ્થ મનુષ્યએ નિયમ મુજબ આચરણ કરવું જોઈએ, પણ બીમાર હોય તો જેટલી શક્તિ હોય તેટલું કરવું. શરીરમાંથી નીકળતી અશુદ્ધિઓ એટલે ચરબી, વીર્ય, લોહી, મજ્જા, થૂક, વિસર્જન, મૂત્ર, કાનનું મેલ અને બીજી ગંદગીઓ.

શ્લેષ્માશ્રદૂષિકા સ્વેદો દ્વાદશૈતે નૃણાં મલાઃ । મન્યેત યાવતા શુદ્ધિં તાવચ્છૌચં સમાચરેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

કફ, નાકમાંથી નીકળતી લસ, પસીનો—આ બાર પ્રકારની અશુદ્ધિઓ મનુષ્યના શરીરમાં હોય છે. જ્યાં સુધી આ બધું દૂર ન થાય, ત્યાં સુધી શુદ્ધિ રાખવી.

પ્રમાણં શૌચસંખ્યાયા નાદિષ્ટૈરવશિષ્યતે । શૌચં તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં બાહ્યમાભ્યન્તરં તથા ॥ ૧,૨૧૩.

શુદ્ધિ માટે જે સંખ્યા કહેવામાં આવી છે, તેનાથી વધુ નહિ કરવું. શુદ્ધિ બે પ્રકારની કહેવાય છે—બાહ્ય અને આંતરિક.

મૃજ્જલાભ્યાં સ્મૃતં બાહ્યં ભાવશુદ્ધિરથાન્તરમ્ । ત્રિરાચામેદપઃ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમૃજ્યાત્તતો મુખમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

માટી અને પાણીથી બાહ્ય શુદ્ધિ થાય છે, અને મનની પવિત્રતા એ આંતરિક શુદ્ધિ છે. પહેલા ત્રણ વખત પાણીથી મોઢું ધોવું, પછી બે વાર મોઢું પોછવું.

સંમૃજ્યાઙ્ગુષ્ઠમૂલેન ત્રિભિરાસ્યમુપસ્પૃશેત્ । અઙ્ગુષ્ઠેન પ્રદેશિન્યા ઘ્રાણં પશ્ચાદનન્તરમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

પછી અંગૂઠાના મૂળથી ત્રણ વાર મોઢું સ્પર્શવું, અને પછી અંગૂઠા અને તર્જનીથી ક્રમશઃ નાક સ્પર્શવી.

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં ચ ચક્ષુઃ શ્રોત્રે પુનઃ પુનઃ । કનિષ્ઠાઙ્ગષ્ઠયોર્નાભિં હૃદયં તુ તલેન વૈ ॥ ૧,૨૧૩.

અંગૂઠા અને અનામિકા વડે વારંવાર આંખ અને કાન સ્પર્શવા, પછી નાની આંગળી અને અંગૂઠાથી નાભિ, અને હથેળીથી હૃદય સ્પર્શવું.

સર્વાભિસ્તુ શિરઃ પશ્ચાદ્બાહૂ ચાગ્રેણ સંસ્પૃશેત્ । ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ત્રિઃ પઠન્પ્રીણયેત્ક્રમાત્ ॥ ૧,૨૧૩.

બધી આંગળીઓથી પહેલા માથું અને પછી આંગળીઓના ટોચથી હાથ સ્પર્શવા. પછી ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદને ત્રણ વાર ઉચ્ચારી શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કરવું.

અથર્વાઙ્ગિરસૌ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમાર્ષ્ટ્યથ તન્સુખમ્ । ઇતિહાસપુરાણાનિ વેદાઙ્ગાનિ વેદાઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

પહેલા અથર્વવેદ અને આંગિરસના મંત્રો બોલવા, પછી આરામ માટે બે વાર પોછવું. પછી ક્રમશઃ ઇતિહાસ, પુરાણ અને વેદાંગોનું સ્મરણ કરવું.

ખં મુખે નાસિકે વાયું નેત્રે સૂર્યં શ્રુતી (તીર્દિ) દિશઃ । પ્રાણગ્રન્થિમથો નાભિં બ્રહ્માણં હૃદયે સ્પૃશેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

મોઢે આકાશ, નાકે વાયુ, આંખે સૂર્ય અને કાને દિશાઓ સ્પર્શવી. પછી નાભિમાં પ્રાણગ્રંથિ અને હૃદયમાં બ્રહ્મને સ્પર્શવું.

રુદ્રં મૂર્ધ્ના સમાલભ્ય પ્રીણાત્યથ શિખામૃષીન્ । બાહૂ યમેન્દ્રવરુણકુબેરવસુધાનલાન્ ॥ ૧,૨૧૩.

માથા પર રુદ્રને, શિખા પર ઋષિઓને અને હાથ પર યમ, ઇન્દ્ર, વરુણ, કુબેર, પૃથ્વી અને અગ્નિને સ્પર્શવું.

અભ્યુક્ષ્ય ચરણૌ વિષ્ણુમિન્દ્રં વિષ્ણુ કરદ્વયમ્ । અગ્નિર્વાયુશ્ચ સૂર્યેન્દુગિરયોઽઙ્ગુલિપર્વસુ ॥ ૧,૨૧૩.

પગ પર વિષ્ણુ, બંને હાથ પર ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ, અને આંગળીઓના સાંધા પર અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને પર્વતોને સ્પર્શવું.

ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્તાસુ યા રેખાઃ કરમધ્યગાઃ । ઉષઃ કાલે તુ સંપ્રાપ્તે શૌચં કૃત્વા યથાર્થવત્ ॥ ૧,૨૧૩.

હાથના મધ્યમાં આવેલી રેખાઓમાં ગંગા અને અન્ય નદીઓ માનવામાં આવે છે. સવારે ઉઠીને યોગ્ય રીતે શુદ્ધિ કરવી.

તતઃ સ્નાનર્ં પ્કુર્વીત દન્તધાવનપૂર્વકમ્ । મુખે પર્યુષિતે નિત્યં ભવત્યપ્રયતો નરઃ ॥ ૧,૨૧૩.

પછી દાંત સાફ કરીને સ્નાન કરવું. જો મોઢું ગંદું હોય તો મનુષ્ય હંમેશા અશુદ્ધ ગણાય છે.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કુર્યાદ્વૈ દન્તઘાવનમ્ । કદમ્બબિલ્વખદિરકરવીરવટાર્જુનાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

એટલે બધા પ્રયત્નથી દાંત સાફ કરવું જોઈએ. કદંબ, બિલ્વ, ખદિર, કરવીર, વટ અને અર્જુનના લાકડાં શ્રેષ્ઠ છે.

યૂથી ચ બૃહતી જાતી કરઞ્જાર્કાતિમુક્તકાઃ । જમ્બૂમધૂકા પામાર્ગશિરીષોદુમ્બરાસનાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

યૂથી, બૃહતી, જાતી, કરંજ, અર્ક, અતિમુક્તક, જાંબુ, મધૂક, પામારગ, શિરીષ, ઉદુંબર અને આસન પણ યોગ્ય છે.

ક્ષીરિકણ્ટકિવૃક્ષાદ્યાઃ પ્રશસ્તા દન્તધાવને । કટુતિક્તકષાયાશ્ચ ધનારોગ્યસુખપ્રદાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

દૂધિયા અને કાંટાવાળા વૃક્ષો દાંત સાફ કરવા માટે ઉત્તમ છે. જે લાકડાં તીખા, કડવા કે તુરા હોય, તે ધન, આરોગ્ય અને સુખ આપે છે.

પ્રક્ષાલ્ય ભુક્ત્વા ચ શુચૌ દેશે ત્યક્ત્વા તદાચામેત્ । અમાયાં ચ તથા ષષ્ઠ્યાં નવમ્યાં પ્રતિપદ્યપિ ॥ ૧,૨૧૩.

જમ્યા પછી હાથ-મોઢું ધોઈ, સ્વચ્છ જગ્યાએ દાંતકાંડી ફેંકવી અને પછી મોઢું ધોવું. અમાવાસ્યા, ષષ્ટી, નવમી અને પ્રતિપદા તિથિએ પણ આવું કરવું.

વર્જયેદ્દન્તકાષ્ઠન્તુ તથૈવાર્કસ્ય વાસરે । અભાવે દન્ત કાષ્ઠસ્ય નિષિદ્ધાયાં તથા તિથૌ ॥ ૧,૨૧૩.

આ દિવસો અને રવિવારે દાંતકાંડીનો ઉપયોગ ટાળવો. જો દાંતકાંડી ન મળે અથવા નિષેધ હોય, તો તેનો ઉપયોગ ન કરવો.

અષાં દ્વાદશગણ્ડૂષૈઃ કુર્વીત મુખશોધનમ્ । પ્રાતઃ સ્નાનં પ્રશંસન્તિ દૃષ્ટાદૃષ્ટકરં હિતમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

આમાંથી બાર વખત પાણીથી મોઢું ધોઈને શુદ્ધ કરવું જોઈએ. સવારે સ્નાન કરવું ખૂબ જ લાભદાયી છે, એથી દેખાતા અને અદેખાતા બંને પ્રકારના ફળ મળે છે.

સર્વમર્હતિ શુદ્ધાત્મા પ્રાતઃ સ્નાયી જપાદિકમ્ । અત્યન્તમલિનઃ કાયો નવચ્છિદ્રસમન્વિતઃ ॥ ૧,૨૧૩.

જેનું મન શુદ્ધ છે, જે સવારે સ્નાન કરે છે અને જપ વગેરે કરે છે, તે સર્વે લાયક છે; કારણ કે આપણું શરીર બહુ અશુદ્ધ છે અને નવ રંધ્રોથી ભરેલું છે.

સ્ત્રવત્યેષ દિવા રાત્રૌ પ્રાતઃ સ્નાનં વિશોધનમ્ । મનઃ પ્રસાદજનનં રૂપસૌભાગ્યવર્ધનમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

આ શરીરમાં દિવસ-રાતે પ્રવાહ ચાલે છે; સવારે સ્નાન કરવું શુદ્ધિ લાવે છે, મનને પ્રસન્ન કરે છે અને રૂપ તથા ભાગ્ય વધારે છે.

શોકદુઃ ખપ્રશમનં ગઙ્ગાસ્નાનવદાચરેત્ । અદ્ય હસ્તે તુ નક્ષત્રે દશમ્યાં જ્યેષ્ઠકે સિતે ॥ ૧,૨૧૩.

સ્નાન દુઃખ અને શોક દૂર કરે છે; આજે, ચંદ્ર હસ્ત નક્ષત્રમાં, દશમી તિથિ અને શુક્લ પક્ષે, ગંગા સ્નાન જેવું સ્નાન કરવું જોઈએ.

દશપાપ હરાયાં ચ અદત્વા દાનકલ્મષમ્ । વિરુદ્ધાચરણં હિંસા પરદારોપસેવનમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

દશ પાપ દૂર થવાના દિવસે, દાનથી મળેલી અશુદ્ધિ આપ્યા વિના, ઉલટું વર્તન, હિંસા અને પરસ્ત્રીના સંગથી દૂર રહેવું જોઈએ.

પારુષ્યાનૃતપૈશુન્યમસમ્બદ્ધાભિભાષણમ્ । પરદ્રવ્યાભિધાનં ચ મનસાનિષ્ટચિન્તનમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

કઠોર વાણી, અસત્ય, નિંદા, અસંગત વાત, પરધન પર લાલચ અને મનમાં દુર્ભાવના—

એતદ્દશાઘઘાતાર્થં ગઙ્ગાસ્નાનં કરોમ્યહમ્ । પ્રાતઃ સંક્ષેપતઃ સ્નાનં વાનપ્રસ્થગૃહસ્થયોઃ ॥ ૧,૨૧૩.

આ દશ પાપ નાશ માટે હું ગંગા સ્નાન કરું છું; ટૂંકમાં, વાનપ્રસ્થ અને ગૃહસ્થ માટે સવારે સ્નાન કરવું યોગ્ય છે.

યતેસ્ત્રિષવણં સ્નાનં સકૃત્ત બ્રહ્મચારિણઃ । આચમ્ય તીર્થમાવાહ્ય સ્નાયાત્સ્મૃત્વાવ્યયં હરિમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

યતિઓએ દિવસે ત્રણ વખત અને બ્રહ્મચારીએ એક વખત સ્નાન કરવું; પાણી પીને, તીર્થને સ્મરીને અને અવિનાશી હરિને યાદ કરીને સ્નાન કરવું.

તિસ્રઃ કોટ્યસ્તુ વિજ્ઞેયા મન્દેહા નામ રાક્ષસાઃ । ઉદયન્તં દુરાત્માનઃ સૂર્યમિચ્છન્તિ ખાદિતુમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

ત્રણ કરોડ મંદેહ નામના રાક્ષસો છે, જે દુષ્ટ મનવાળા છે અને ઉગતા સૂર્યને ભક્ષવાનું ઇચ્છે છે.

સ હન્તિ સૂર્યં સન્ધ્યાયાં નોપાસ્તિં કુરુતે તુ યઃ । દહન્તિ મન્ત્રપૂતેન તોયેનાનલરૂપિણા ॥ ૧,૨૧૩.

જે સૂર્યોદય સમયે સંધ્યા ઉપાસના કરતો નથી, તે સૂર્યને નુકસાન પહોંચાડે છે; તેમને મંત્રથી શુદ્ધ થયેલ પાણી, અગ્નિરૂપ બનીને દહન કરે છે.