ગરુડપુરાણમ્

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુધ્યેત ધર્માર્થૌ ચાનુચિન્તયેત્ । કાયક્લેશાંશ્ચ તન્મૂલાન્વેદતત્ત્વાર્થમેવ ચ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મ મુહૂર્તે ઉઠવું, ધર્મ અને અર્થ પર વિચાર કરવો, એમાં થતી શરીરકષ્ટોની જાણકારી રાખવી અને જ્ઞાનના સાચા અર્થને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો.

શર્વર્યન્તે સમુત્થાય કૃતશૌચઃ સમાહિતઃ । સ્નાત્વા સન્ધ્યામુપાસીત સર્વકાલમતન્દ્રિતઃ ॥ ૧,૨૧૩.

રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે ઉઠી, સ્વચ્છ અને એકાગ્ર થઈ, સ્નાન કરીને સંધ્યાવંદન કરવું અને હંમેશા ચુસ્ત અને સતર્ક રહેવું.

પ્રાતઃ સન્ધ્યામુપા સીત દન્તધાવનપૂર્વિકામ્ । ઉભે મૂત્રપુરીષે ચ દિવા કુર્યાદુદઙ્મુખઃ ॥ ૧,૨૧૩.

સવારે દાંત સાફ કરીને સંધ્યાવંદન કરવું; દિવસે મૂત્ર અને વિસર્જન માટે ઉત્તર દિશામાં મોઢું રાખવું.

રાત્રૌ ચ દક્ષિણે કુર્યાદુભે સન્ધ્યે યથા દિવા । છાયાયામન્ધકારે વા રાત્રૌ વાહનિ વા દ્વિજઃ ॥ ૧,૨૧૩.

રાત્રે બંને માટે દક્ષિણ દિશામાં મોઢું રાખવું, અને બંને સંધ્યાકાળે પણ દિવસે જેવું જ કરવું; છાંયામાં, અંધકારમાં, રાત્રે કે દિવસે—દ્વિજને આ પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ.

યથા તુ સમુખઃ કુર્યાત્પ્રાણબાધાભયેષુ ચ । ગોમયાઙ્ગારવલ્મીકફાલાકૃષ્ટે શુભે ॥ ૧,૨૧૩.

જ્યાં જીવને ભય હોય, ત્યાં પણ નિયમ પ્રમાણે વર્તવું; ગાયના લોટ, કાચા કાંકો, વાંબી કે તાજી ખેડેલી જમીન પર પણ એ જ રીતે કરવું.

માર્ગોપજીવ્યચ્છાયાસુ ન મૂત્રં ચ પુરીષકમ્ । અન્તર્જલાદ્દેવગૃહાદ્વલ્મીકાન્મૂષિકસ્થલાત્ ॥ ૧,૨૧૩.

માર્ગ પર, છાંયામાં, પાણીમાં, દેવસ્થાનમાં, વાંબીમાં કે ઉંદર રહેતી જગ્યાએ કદી મૂત્ર કે વિસર્જન ન કરવું.

પરેષાં શૌચશિષ્ટાચ્ચ શ્મશાનાચ્ચ મૃદં ત્યજેત્ । એકાં લિઙ્ગે મૃદં દદ્યાદ્વામ હસ્તે મૃદં દ્વિધા ॥ ૧,૨૧૩.

બીજાના શૌચસ્થાનની માટી કે શમશાનની માટી ન લેવી; એક અંગ માટે એક વાર માટી લેવી, બે અંગ માટે ડાબા હાથમાં બે વાર માટી લેવી.

ઉભયોર્દ્વે ચ દાતવ્યે મૂત્રશૌચં પ્રચક્ષતે । એકાં લિઙ્ગે ગુદે તિસ્ત્રસ્તથા વામકરે દશ ॥ ૧,૨૧૩.

બંને અંગ માટે બે વાર માટી લેવી—આને મૂત્રશૌચ કહેવાય છે; એક અંગ માટે ગુદા પાસે ત્રણ વાર અને ડાબા હાથમાં દસ વાર માટી લેવી.

પઞ્ચ પાદે દશૈકસ્મિન્કરયોઃ સપ્તમૃત્તિકાઃ । અર્ધપ્રસૃતિમાત્રા તુ પ્રથમા મૃત્તિકા સ્મૃતા ॥ ૧,૨૧૩.

પગ માટે પાંચ વાર, એક હાથ માટે દસ વાર, બંને હાથ માટે સાત વાર માટી લેવી; પહેલી માટી અડધો મुठ ભર જેટલી ગણાય છે.

દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ તદર્ધા પરિકીર્તિતા । ઉપવિષ્ટસ્તુ વિણ્મૂત્રં કર્તું યસ્તુ ન વિન્દતિ ॥ ૧,૨૧૩.

બીજી અને ત્રીજી વારની માટી એના અડધા જેટલી ગણાય છે; જો બેઠા બેઠા કોઈ મૂત્ર કે વિસર્જન પછી શુદ્ધિ ન કરી શકે—

સ કુર્યાદર્ધશૌચં તુ સ્વસ્ય શૌચસ્ય સર્વદા । દિવા શૌચસ્ય રાત્ર્યર્ધં યદ્વા પાદો વિધીયતે ॥ ૧,૨૧૩.

તો એ હંમેશા પોતાના માટે અડધી શુદ્ધિ કરવી; દિવસે માટે અડધી અને રાત્રે માટે પાવ ભાગ શુદ્ધિ કરવી કહેવાય છે.

સ્વસ્થસ્ય તુ યથોદ્દિષ્ટમાર્તઃ કુર્યાદ્યથાબલમ્ । વસા શુક્રમસૃઙ્મજ્જા લાલા વિણ્મૂત્રકર્ણવિટ્ ॥ ૧,૨૧૩.

સ્વસ્થ મનુષ્યએ નિયમ મુજબ આચરણ કરવું જોઈએ, પણ બીમાર હોય તો જેટલી શક્તિ હોય તેટલું કરવું. શરીરમાંથી નીકળતી અશુદ્ધિઓ એટલે ચરબી, વીર્ય, લોહી, મજ્જા, થૂક, વિસર્જન, મૂત્ર, કાનનું મેલ અને બીજી ગંદગીઓ.

શ્લેષ્માશ્રદૂષિકા સ્વેદો દ્વાદશૈતે નૃણાં મલાઃ । મન્યેત યાવતા શુદ્ધિં તાવચ્છૌચં સમાચરેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

કફ, નાકમાંથી નીકળતી લસ, પસીનો—આ બાર પ્રકારની અશુદ્ધિઓ મનુષ્યના શરીરમાં હોય છે. જ્યાં સુધી આ બધું દૂર ન થાય, ત્યાં સુધી શુદ્ધિ રાખવી.

પ્રમાણં શૌચસંખ્યાયા નાદિષ્ટૈરવશિષ્યતે । શૌચં તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં બાહ્યમાભ્યન્તરં તથા ॥ ૧,૨૧૩.

શુદ્ધિ માટે જે સંખ્યા કહેવામાં આવી છે, તેનાથી વધુ નહિ કરવું. શુદ્ધિ બે પ્રકારની કહેવાય છે—બાહ્ય અને આંતરિક.

મૃજ્જલાભ્યાં સ્મૃતં બાહ્યં ભાવશુદ્ધિરથાન્તરમ્ । ત્રિરાચામેદપઃ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમૃજ્યાત્તતો મુખમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

માટી અને પાણીથી બાહ્ય શુદ્ધિ થાય છે, અને મનની પવિત્રતા એ આંતરિક શુદ્ધિ છે. પહેલા ત્રણ વખત પાણીથી મોઢું ધોવું, પછી બે વાર મોઢું પોછવું.

સંમૃજ્યાઙ્ગુષ્ઠમૂલેન ત્રિભિરાસ્યમુપસ્પૃશેત્ । અઙ્ગુષ્ઠેન પ્રદેશિન્યા ઘ્રાણં પશ્ચાદનન્તરમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

પછી અંગૂઠાના મૂળથી ત્રણ વાર મોઢું સ્પર્શવું, અને પછી અંગૂઠા અને તર્જનીથી ક્રમશઃ નાક સ્પર્શવી.

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં ચ ચક્ષુઃ શ્રોત્રે પુનઃ પુનઃ । કનિષ્ઠાઙ્ગષ્ઠયોર્નાભિં હૃદયં તુ તલેન વૈ ॥ ૧,૨૧૩.

અંગૂઠા અને અનામિકા વડે વારંવાર આંખ અને કાન સ્પર્શવા, પછી નાની આંગળી અને અંગૂઠાથી નાભિ, અને હથેળીથી હૃદય સ્પર્શવું.

સર્વાભિસ્તુ શિરઃ પશ્ચાદ્બાહૂ ચાગ્રેણ સંસ્પૃશેત્ । ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ત્રિઃ પઠન્પ્રીણયેત્ક્રમાત્ ॥ ૧,૨૧૩.

બધી આંગળીઓથી પહેલા માથું અને પછી આંગળીઓના ટોચથી હાથ સ્પર્શવા. પછી ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદને ત્રણ વાર ઉચ્ચારી શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કરવું.

અથર્વાઙ્ગિરસૌ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમાર્ષ્ટ્યથ તન્સુખમ્ । ઇતિહાસપુરાણાનિ વેદાઙ્ગાનિ વેદાઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

પહેલા અથર્વવેદ અને આંગિરસના મંત્રો બોલવા, પછી આરામ માટે બે વાર પોછવું. પછી ક્રમશઃ ઇતિહાસ, પુરાણ અને વેદાંગોનું સ્મરણ કરવું.

ખં મુખે નાસિકે વાયું નેત્રે સૂર્યં શ્રુતી (તીર્દિ) દિશઃ । પ્રાણગ્રન્થિમથો નાભિં બ્રહ્માણં હૃદયે સ્પૃશેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

મોઢે આકાશ, નાકે વાયુ, આંખે સૂર્ય અને કાને દિશાઓ સ્પર્શવી. પછી નાભિમાં પ્રાણગ્રંથિ અને હૃદયમાં બ્રહ્મને સ્પર્શવું.

રુદ્રં મૂર્ધ્ના સમાલભ્ય પ્રીણાત્યથ શિખામૃષીન્ । બાહૂ યમેન્દ્રવરુણકુબેરવસુધાનલાન્ ॥ ૧,૨૧૩.

માથા પર રુદ્રને, શિખા પર ઋષિઓને અને હાથ પર યમ, ઇન્દ્ર, વરુણ, કુબેર, પૃથ્વી અને અગ્નિને સ્પર્શવું.

અભ્યુક્ષ્ય ચરણૌ વિષ્ણુમિન્દ્રં વિષ્ણુ કરદ્વયમ્ । અગ્નિર્વાયુશ્ચ સૂર્યેન્દુગિરયોઽઙ્ગુલિપર્વસુ ॥ ૧,૨૧૩.

પગ પર વિષ્ણુ, બંને હાથ પર ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ, અને આંગળીઓના સાંધા પર અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને પર્વતોને સ્પર્શવું.

ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્તાસુ યા રેખાઃ કરમધ્યગાઃ । ઉષઃ કાલે તુ સંપ્રાપ્તે શૌચં કૃત્વા યથાર્થવત્ ॥ ૧,૨૧૩.

હાથના મધ્યમાં આવેલી રેખાઓમાં ગંગા અને અન્ય નદીઓ માનવામાં આવે છે. સવારે ઉઠીને યોગ્ય રીતે શુદ્ધિ કરવી.

તતઃ સ્નાનર્ં પ્કુર્વીત દન્તધાવનપૂર્વકમ્ । મુખે પર્યુષિતે નિત્યં ભવત્યપ્રયતો નરઃ ॥ ૧,૨૧૩.

પછી દાંત સાફ કરીને સ્નાન કરવું. જો મોઢું ગંદું હોય તો મનુષ્ય હંમેશા અશુદ્ધ ગણાય છે.

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કુર્યાદ્વૈ દન્તઘાવનમ્ । કદમ્બબિલ્વખદિરકરવીરવટાર્જુનાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

એટલે બધા પ્રયત્નથી દાંત સાફ કરવું જોઈએ. કદંબ, બિલ્વ, ખદિર, કરવીર, વટ અને અર્જુનના લાકડાં શ્રેષ્ઠ છે.

યૂથી ચ બૃહતી જાતી કરઞ્જાર્કાતિમુક્તકાઃ । જમ્બૂમધૂકા પામાર્ગશિરીષોદુમ્બરાસનાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

યૂથી, બૃહતી, જાતી, કરંજ, અર્ક, અતિમુક્તક, જાંબુ, મધૂક, પામારગ, શિરીષ, ઉદુંબર અને આસન પણ યોગ્ય છે.

ક્ષીરિકણ્ટકિવૃક્ષાદ્યાઃ પ્રશસ્તા દન્તધાવને । કટુતિક્તકષાયાશ્ચ ધનારોગ્યસુખપ્રદાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

દૂધિયા અને કાંટાવાળા વૃક્ષો દાંત સાફ કરવા માટે ઉત્તમ છે. જે લાકડાં તીખા, કડવા કે તુરા હોય, તે ધન, આરોગ્ય અને સુખ આપે છે.

પ્રક્ષાલ્ય ભુક્ત્વા ચ શુચૌ દેશે ત્યક્ત્વા તદાચામેત્ । અમાયાં ચ તથા ષષ્ઠ્યાં નવમ્યાં પ્રતિપદ્યપિ ॥ ૧,૨૧૩.

જમ્યા પછી હાથ-મોઢું ધોઈ, સ્વચ્છ જગ્યાએ દાંતકાંડી ફેંકવી અને પછી મોઢું ધોવું. અમાવાસ્યા, ષષ્ટી, નવમી અને પ્રતિપદા તિથિએ પણ આવું કરવું.

વર્જયેદ્દન્તકાષ્ઠન્તુ તથૈવાર્કસ્ય વાસરે । અભાવે દન્ત કાષ્ઠસ્ય નિષિદ્ધાયાં તથા તિથૌ ॥ ૧,૨૧૩.

આ દિવસો અને રવિવારે દાંતકાંડીનો ઉપયોગ ટાળવો. જો દાંતકાંડી ન મળે અથવા નિષેધ હોય, તો તેનો ઉપયોગ ન કરવો.