ગરુડપુરાણમ્

ત્રિઃ સ્નાતા સ્નાપિતા ભૈક્ષ્યં ગુરૌ પ્રાણાન્તિકી સ્થિતિઃ । સમેખલો જટી દણ્ડી મુણ્ડી વા ગુરુસંશ્રયઃ ॥ ૧,૨૧૩.

ત્રણ વખત સ્નાન, ગુરુ દ્વારા સ્નાન, ભિક્ષા, ગુરુ પાસે જીવનના અંત સુધી રહેવું; કમરપટ્ટો, જટા, દંડ અથવા મુંડન કરીને ગુરુનો આશ્રય લેવો.

અગ્નિહોત્રોપચરણં જીવનં ચ સ્વકર્મભિઃ । ધર્મદારેષુ કલ્પેત પર્વવર્જં રતિક્રિયાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

અગ્નિહોત્રની સેવા, પોતાના કર્મોથી જીવન યાપવું; ધર્મપત્ની સાથે મિલન કરવું, પણ પર્વ દિવસો સિવાય.

દેવપિત્રતિતિભ્યશ્ચ પૂજાદિષ્વનુકલ્પનમ્ । શ્રુતિસ્મૃત્યર્થસંસ્થાનં ધર્મોઽયં ગૃહમેધિનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

દેવ, પિતૃ અને અતિથિ માટે પૂજા વગેરેનું આયોજન કરવું; વેદ અને સ્મૃતિના અર્થને સ્થાપિત કરવો—આ ગૃહસ્થનો ધર્મ છે.

જટિત્વમગ્નિહોત્રત્વં ભૂશય્યાજિનધારણમ્ । વને વાસઃ પયોમૂલનીવારફલવૃત્તિતા ॥ ૧,૨૧૩.

જટાવાળું શિર, અગ્નિહોત્ર કરવું, જમીન પર સુવું, યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું, વનમાં રહેવું, દૂધ, મૂળ, પાણી અને ફળથી ગુજરાન ચલાવવું—

પ્રતિષિદ્ધાન્નિવૃત્તિશ્ચ ત્રિઃ સ્નાનં વ્રતધારિતા । દેવતાતિથિપૂજા ચ ધર્મોઽયં વનવાસિનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

નિષિદ્ધ ખોરાકથી દૂર રહેવું, દિવસે ત્રણ વાર સ્નાન કરવું, વ્રત ધારણ કરવું, દેવતાઓ અને મહેમાનોની પૂજા કરવી—આ વનમાં રહેતા મનુષ્યનો ધર્મ છે.

સર્વારમ્ભપરિત્યાગો ભિક્ષાન્નં વૃક્ષમૂલતા । નિષ્પરિગ્રહતાદ્રોહઃ સમતા સર્વજન્તુષુ ॥ ૧,૨૧૩.

બધા પ્રકારના કામકાજ છોડવું, ભિક્ષાથી મળેલું જમવું, વૃક્ષના મૂળ પાસે રહેવું, કોઈ વસ્તુનો મમત્વ ન રાખવું અને કોઈ સાથે દુશ્મની ન રાખવી, સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવ રાખવો—

પ્રિયાપ્રિયપરિષ્વઙ્ગેસુખદુઃ ખાધિકારિતા । સબાહ્યાભ્યન્તરે શૌચં વાગ્યમો ધ્યાનચારિતા ॥ ૧,૨૧૩.

પ્રિય કે અપ્રિય સ્પર્શ, સુખ કે દુઃખ—બધામાં સમભાવ રાખવો, બહાર અને અંદરથી શુદ્ધ રહેવું, વાણી પર સંયમ રાખવો અને ધ્યાનની પ્રથા કરવી—

સર્વૈદ્રિયસમાહારો ધારણાધ્યાનનિત્યતા । ભાવસંશુદ્ધિરેત્યેષ પરિવ્રાડ્ધર્મ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

બધા ઇન્દ્રિયોને એકત્રિત રાખવું, સતત ધ્યાન અને એકાગ્રતા કરવી, મનની શુદ્ધિ સાધવી—આ પરિવ્રાજકનો ધર્મ કહેવાય છે.

અહિંસા સૂનૃતા વાણી સત્યશૌચે ક્ષમા દયા । વર્ણિનાં લિઙ્ગિનાં ચૈવ સામાન્યો ધર્મ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

અહિંસા, મીઠી અને સત્ય વાણી, શુદ્ધતા, ક્ષમા અને દયા—આ બધું વર્ણાશ્રમ ધરાવનારા અને સંન્યાસી બંને માટે સામાન્ય ધર્મ કહેવાય છે.

યથોક્તકારિણઃ સર્વે પ્રયાન્તિ પરમાં ગતિમ્ । આ બોધાત્સ્વપનં યાવત્ગૃહિધર્મં ચ વચ્મિ તે ॥ ૧,૨૧૩.

જે લોકો આ પ્રમાણે વર્તે છે, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે; હવે હું તને જાગૃતિથી ઊંઘ સુધી ગૃહસ્થના ધર્મ કહું છું.

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુધ્યેત ધર્માર્થૌ ચાનુચિન્તયેત્ । કાયક્લેશાંશ્ચ તન્મૂલાન્વેદતત્ત્વાર્થમેવ ચ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મ મુહૂર્તે ઉઠવું, ધર્મ અને અર્થ પર વિચાર કરવો, એમાં થતી શરીરકષ્ટોની જાણકારી રાખવી અને જ્ઞાનના સાચા અર્થને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો.

શર્વર્યન્તે સમુત્થાય કૃતશૌચઃ સમાહિતઃ । સ્નાત્વા સન્ધ્યામુપાસીત સર્વકાલમતન્દ્રિતઃ ॥ ૧,૨૧૩.

રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે ઉઠી, સ્વચ્છ અને એકાગ્ર થઈ, સ્નાન કરીને સંધ્યાવંદન કરવું અને હંમેશા ચુસ્ત અને સતર્ક રહેવું.

પ્રાતઃ સન્ધ્યામુપા સીત દન્તધાવનપૂર્વિકામ્ । ઉભે મૂત્રપુરીષે ચ દિવા કુર્યાદુદઙ્મુખઃ ॥ ૧,૨૧૩.

સવારે દાંત સાફ કરીને સંધ્યાવંદન કરવું; દિવસે મૂત્ર અને વિસર્જન માટે ઉત્તર દિશામાં મોઢું રાખવું.

રાત્રૌ ચ દક્ષિણે કુર્યાદુભે સન્ધ્યે યથા દિવા । છાયાયામન્ધકારે વા રાત્રૌ વાહનિ વા દ્વિજઃ ॥ ૧,૨૧૩.

રાત્રે બંને માટે દક્ષિણ દિશામાં મોઢું રાખવું, અને બંને સંધ્યાકાળે પણ દિવસે જેવું જ કરવું; છાંયામાં, અંધકારમાં, રાત્રે કે દિવસે—દ્વિજને આ પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ.

યથા તુ સમુખઃ કુર્યાત્પ્રાણબાધાભયેષુ ચ । ગોમયાઙ્ગારવલ્મીકફાલાકૃષ્ટે શુભે ॥ ૧,૨૧૩.

જ્યાં જીવને ભય હોય, ત્યાં પણ નિયમ પ્રમાણે વર્તવું; ગાયના લોટ, કાચા કાંકો, વાંબી કે તાજી ખેડેલી જમીન પર પણ એ જ રીતે કરવું.

માર્ગોપજીવ્યચ્છાયાસુ ન મૂત્રં ચ પુરીષકમ્ । અન્તર્જલાદ્દેવગૃહાદ્વલ્મીકાન્મૂષિકસ્થલાત્ ॥ ૧,૨૧૩.

માર્ગ પર, છાંયામાં, પાણીમાં, દેવસ્થાનમાં, વાંબીમાં કે ઉંદર રહેતી જગ્યાએ કદી મૂત્ર કે વિસર્જન ન કરવું.

પરેષાં શૌચશિષ્ટાચ્ચ શ્મશાનાચ્ચ મૃદં ત્યજેત્ । એકાં લિઙ્ગે મૃદં દદ્યાદ્વામ હસ્તે મૃદં દ્વિધા ॥ ૧,૨૧૩.

બીજાના શૌચસ્થાનની માટી કે શમશાનની માટી ન લેવી; એક અંગ માટે એક વાર માટી લેવી, બે અંગ માટે ડાબા હાથમાં બે વાર માટી લેવી.

ઉભયોર્દ્વે ચ દાતવ્યે મૂત્રશૌચં પ્રચક્ષતે । એકાં લિઙ્ગે ગુદે તિસ્ત્રસ્તથા વામકરે દશ ॥ ૧,૨૧૩.

બંને અંગ માટે બે વાર માટી લેવી—આને મૂત્રશૌચ કહેવાય છે; એક અંગ માટે ગુદા પાસે ત્રણ વાર અને ડાબા હાથમાં દસ વાર માટી લેવી.

પઞ્ચ પાદે દશૈકસ્મિન્કરયોઃ સપ્તમૃત્તિકાઃ । અર્ધપ્રસૃતિમાત્રા તુ પ્રથમા મૃત્તિકા સ્મૃતા ॥ ૧,૨૧૩.

પગ માટે પાંચ વાર, એક હાથ માટે દસ વાર, બંને હાથ માટે સાત વાર માટી લેવી; પહેલી માટી અડધો મुठ ભર જેટલી ગણાય છે.

દ્વિતીયા ચ તૃતીયા ચ તદર્ધા પરિકીર્તિતા । ઉપવિષ્ટસ્તુ વિણ્મૂત્રં કર્તું યસ્તુ ન વિન્દતિ ॥ ૧,૨૧૩.

બીજી અને ત્રીજી વારની માટી એના અડધા જેટલી ગણાય છે; જો બેઠા બેઠા કોઈ મૂત્ર કે વિસર્જન પછી શુદ્ધિ ન કરી શકે—

સ કુર્યાદર્ધશૌચં તુ સ્વસ્ય શૌચસ્ય સર્વદા । દિવા શૌચસ્ય રાત્ર્યર્ધં યદ્વા પાદો વિધીયતે ॥ ૧,૨૧૩.

તો એ હંમેશા પોતાના માટે અડધી શુદ્ધિ કરવી; દિવસે માટે અડધી અને રાત્રે માટે પાવ ભાગ શુદ્ધિ કરવી કહેવાય છે.

સ્વસ્થસ્ય તુ યથોદ્દિષ્ટમાર્તઃ કુર્યાદ્યથાબલમ્ । વસા શુક્રમસૃઙ્મજ્જા લાલા વિણ્મૂત્રકર્ણવિટ્ ॥ ૧,૨૧૩.

સ્વસ્થ મનુષ્યએ નિયમ મુજબ આચરણ કરવું જોઈએ, પણ બીમાર હોય તો જેટલી શક્તિ હોય તેટલું કરવું. શરીરમાંથી નીકળતી અશુદ્ધિઓ એટલે ચરબી, વીર્ય, લોહી, મજ્જા, થૂક, વિસર્જન, મૂત્ર, કાનનું મેલ અને બીજી ગંદગીઓ.

શ્લેષ્માશ્રદૂષિકા સ્વેદો દ્વાદશૈતે નૃણાં મલાઃ । મન્યેત યાવતા શુદ્ધિં તાવચ્છૌચં સમાચરેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

કફ, નાકમાંથી નીકળતી લસ, પસીનો—આ બાર પ્રકારની અશુદ્ધિઓ મનુષ્યના શરીરમાં હોય છે. જ્યાં સુધી આ બધું દૂર ન થાય, ત્યાં સુધી શુદ્ધિ રાખવી.

પ્રમાણં શૌચસંખ્યાયા નાદિષ્ટૈરવશિષ્યતે । શૌચં તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં બાહ્યમાભ્યન્તરં તથા ॥ ૧,૨૧૩.

શુદ્ધિ માટે જે સંખ્યા કહેવામાં આવી છે, તેનાથી વધુ નહિ કરવું. શુદ્ધિ બે પ્રકારની કહેવાય છે—બાહ્ય અને આંતરિક.

મૃજ્જલાભ્યાં સ્મૃતં બાહ્યં ભાવશુદ્ધિરથાન્તરમ્ । ત્રિરાચામેદપઃ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમૃજ્યાત્તતો મુખમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

માટી અને પાણીથી બાહ્ય શુદ્ધિ થાય છે, અને મનની પવિત્રતા એ આંતરિક શુદ્ધિ છે. પહેલા ત્રણ વખત પાણીથી મોઢું ધોવું, પછી બે વાર મોઢું પોછવું.

સંમૃજ્યાઙ્ગુષ્ઠમૂલેન ત્રિભિરાસ્યમુપસ્પૃશેત્ । અઙ્ગુષ્ઠેન પ્રદેશિન્યા ઘ્રાણં પશ્ચાદનન્તરમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

પછી અંગૂઠાના મૂળથી ત્રણ વાર મોઢું સ્પર્શવું, અને પછી અંગૂઠા અને તર્જનીથી ક્રમશઃ નાક સ્પર્શવી.

અઙ્ગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં ચ ચક્ષુઃ શ્રોત્રે પુનઃ પુનઃ । કનિષ્ઠાઙ્ગષ્ઠયોર્નાભિં હૃદયં તુ તલેન વૈ ॥ ૧,૨૧૩.

અંગૂઠા અને અનામિકા વડે વારંવાર આંખ અને કાન સ્પર્શવા, પછી નાની આંગળી અને અંગૂઠાથી નાભિ, અને હથેળીથી હૃદય સ્પર્શવું.

સર્વાભિસ્તુ શિરઃ પશ્ચાદ્બાહૂ ચાગ્રેણ સંસ્પૃશેત્ । ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ત્રિઃ પઠન્પ્રીણયેત્ક્રમાત્ ॥ ૧,૨૧૩.

બધી આંગળીઓથી પહેલા માથું અને પછી આંગળીઓના ટોચથી હાથ સ્પર્શવા. પછી ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદને ત્રણ વાર ઉચ્ચારી શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કરવું.

અથર્વાઙ્ગિરસૌ પૂર્વં દ્વિઃ પ્રમાર્ષ્ટ્યથ તન્સુખમ્ । ઇતિહાસપુરાણાનિ વેદાઙ્ગાનિ વેદાઙ્ગાનિ યથાક્રમમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

પહેલા અથર્વવેદ અને આંગિરસના મંત્રો બોલવા, પછી આરામ માટે બે વાર પોછવું. પછી ક્રમશઃ ઇતિહાસ, પુરાણ અને વેદાંગોનું સ્મરણ કરવું.