ગરુડપુરાણમ્

શ્રુત્યુક્તઃ પરમો ધર્મઃ સ્મૃતિશાસ્ત્રગતોઽપરઃ । સિષ્ટાચારેણ સંપ્રાપ્તસ્ત્રયો ધર્માઃ સનાતનાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

વેદમાં જે ધર્મ કહેવાયો છે એ સર્વોચ્ચ છે, સ્મૃતિશાસ્ત્રોમાં બીજો છે, અને શ્રેષ્ઠ લોકોના આચરણથી મળતો ત્રીજો છે—આ ત્રણેય ધર્મ સદાકાળ છે.

સત્યં દાનં દયાલોભો વિદ્યેજ્યા પૂજનં દમઃ । અષ્ટૌ તાનિ પવિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

સત્ય, દાન, દયા, લોભનો અભાવ, વિદ્યા, પૂજા, દમન—આ આઠે પવિત્ર છે અને શ્રેષ્ઠ આચરણના લક્ષણો છે.

તેજોમયાનિ પૂર્વેષાં શરીરાણીન્દ્રિયાણિ ચ । ન લિપ્યતે પાતકેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ॥ ૧,૨૧૩.

પૂર્વજોના શરીર અને ઇન્દ્રિયો તેજથી બનેલા હતા; તેઓ પાપથી લિપ્ત થતા નથી, જેમ કે કમળના પાન પર પાણી ટકી શકતું નથી.

નિવાસમુખ્યા વર્ણાનાં ધર્માચારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । સત્યં યજ્ઞસ્તપો દાનમેતદ્ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

વર્ણોના મુખ્ય નિવાસ ધર્મ અને આચરણ છે; સત્ય, યજ્ઞ, તપ અને દાન—આ બધું ધર્મના લક્ષણો છે.

અદત્તસ્યાનુપાદાનં દાનમધ્યયનં જપઃ । વિદ્યા વિત્તં તપઃ શૌચં કુલે જન્મ ત્વરોગિતા ॥ ૧,૨૧૩.

બીજાનું ન લીધેલું ન લેવું, દાન કરવું, અધ્યયન, જપ; વિદ્યા, ધન, તપ, શુદ્ધિ, સારા કુટુંબમાં જન્મ અને રોગમુક્ત રહેવું.

સંસારોચ્છિત્તિહેતુશ્ચ ધર્માદેવ પ્રવર્તતે । ધર્માત્સુખં ચ જ્ઞાનં ચ જ્ઞાનાન્મોક્ષોઽધિગમ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

સંસારમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો કારણ માત્ર ધર્મથી જ થાય છે; ધર્મથી સુખ અને જ્ઞાન મળે છે અને જ્ઞાનથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ યથાશાસ્ત્રં સનાતનઃ । બ્રહ્મક્ષત્ત્રિયવૈશ્યાનાં સામાન્યો ધર્મ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

યજ્ઞ, અધ્યયન અને દાન—શાસ્ત્ર પ્રમાણે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે સદાકાળનું સામાન્ય ધર્મ કહેવાયું છે.

યાજનાધ્યયને શુદ્ધે વિશુદ્ધાચ્ચ પ્રતિગ્રહઃ । વૃત્તિત્રયમિદં પ્રાહુર્મુનયઃ શ્રેષ્ઠવર્ણિનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

પવિત્ર રીતે યજન અને અધ્યયન, તથા શુદ્ધ રીતે સ્વીકારવું—આ ત્રણ જીવનોપાય શ્રેષ્ઠ વર્ણવાળાઓ માટે ઋષિઓએ જણાવ્યા છે.

શસ્ત્રેણાજીવનં રાજ્ઞો ભૂતાનાઞ્ચાભિરક્ષણમ્ । પાશુપાલ્યં કૃષિઃ પણ્યં વૈશ્યસ્યાજીવનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

રાજા માટે શસ્ત્ર દ્વારા જીવન અને પ્રાણીઓની રક્ષા; પશુપાલન, ખેતી અને વેપાર—વૈશ્ય માટે આ જીવનોપાય ગણાય છે.

શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા દ્વિજાનામનુપૂર્વશઃ । ગુરૌ વાસોઽગ્નિશુશ્રૂષા સ્વાધ્યાયો બ્રહ્મચારિણઃ ॥ ૧,૨૧૩.

શૂદ્ર માટે દ્વિજોની સેવા, અને દ્વિજ માટે ક્રમશઃ; ગુરુ પાસે રહેવું, અગ્નિની સેવા અને સ્વાધ્યાય—બ્રહ્મચારી માટે છે.

ત્રિઃ સ્નાતા સ્નાપિતા ભૈક્ષ્યં ગુરૌ પ્રાણાન્તિકી સ્થિતિઃ । સમેખલો જટી દણ્ડી મુણ્ડી વા ગુરુસંશ્રયઃ ॥ ૧,૨૧૩.

ત્રણ વખત સ્નાન, ગુરુ દ્વારા સ્નાન, ભિક્ષા, ગુરુ પાસે જીવનના અંત સુધી રહેવું; કમરપટ્ટો, જટા, દંડ અથવા મુંડન કરીને ગુરુનો આશ્રય લેવો.

અગ્નિહોત્રોપચરણં જીવનં ચ સ્વકર્મભિઃ । ધર્મદારેષુ કલ્પેત પર્વવર્જં રતિક્રિયાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

અગ્નિહોત્રની સેવા, પોતાના કર્મોથી જીવન યાપવું; ધર્મપત્ની સાથે મિલન કરવું, પણ પર્વ દિવસો સિવાય.

દેવપિત્રતિતિભ્યશ્ચ પૂજાદિષ્વનુકલ્પનમ્ । શ્રુતિસ્મૃત્યર્થસંસ્થાનં ધર્મોઽયં ગૃહમેધિનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

દેવ, પિતૃ અને અતિથિ માટે પૂજા વગેરેનું આયોજન કરવું; વેદ અને સ્મૃતિના અર્થને સ્થાપિત કરવો—આ ગૃહસ્થનો ધર્મ છે.

જટિત્વમગ્નિહોત્રત્વં ભૂશય્યાજિનધારણમ્ । વને વાસઃ પયોમૂલનીવારફલવૃત્તિતા ॥ ૧,૨૧૩.

જટાવાળું શિર, અગ્નિહોત્ર કરવું, જમીન પર સુવું, યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું, વનમાં રહેવું, દૂધ, મૂળ, પાણી અને ફળથી ગુજરાન ચલાવવું—

પ્રતિષિદ્ધાન્નિવૃત્તિશ્ચ ત્રિઃ સ્નાનં વ્રતધારિતા । દેવતાતિથિપૂજા ચ ધર્મોઽયં વનવાસિનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

નિષિદ્ધ ખોરાકથી દૂર રહેવું, દિવસે ત્રણ વાર સ્નાન કરવું, વ્રત ધારણ કરવું, દેવતાઓ અને મહેમાનોની પૂજા કરવી—આ વનમાં રહેતા મનુષ્યનો ધર્મ છે.

સર્વારમ્ભપરિત્યાગો ભિક્ષાન્નં વૃક્ષમૂલતા । નિષ્પરિગ્રહતાદ્રોહઃ સમતા સર્વજન્તુષુ ॥ ૧,૨૧૩.

બધા પ્રકારના કામકાજ છોડવું, ભિક્ષાથી મળેલું જમવું, વૃક્ષના મૂળ પાસે રહેવું, કોઈ વસ્તુનો મમત્વ ન રાખવું અને કોઈ સાથે દુશ્મની ન રાખવી, સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવ રાખવો—

પ્રિયાપ્રિયપરિષ્વઙ્ગેસુખદુઃ ખાધિકારિતા । સબાહ્યાભ્યન્તરે શૌચં વાગ્યમો ધ્યાનચારિતા ॥ ૧,૨૧૩.

પ્રિય કે અપ્રિય સ્પર્શ, સુખ કે દુઃખ—બધામાં સમભાવ રાખવો, બહાર અને અંદરથી શુદ્ધ રહેવું, વાણી પર સંયમ રાખવો અને ધ્યાનની પ્રથા કરવી—

સર્વૈદ્રિયસમાહારો ધારણાધ્યાનનિત્યતા । ભાવસંશુદ્ધિરેત્યેષ પરિવ્રાડ્ધર્મ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

બધા ઇન્દ્રિયોને એકત્રિત રાખવું, સતત ધ્યાન અને એકાગ્રતા કરવી, મનની શુદ્ધિ સાધવી—આ પરિવ્રાજકનો ધર્મ કહેવાય છે.

અહિંસા સૂનૃતા વાણી સત્યશૌચે ક્ષમા દયા । વર્ણિનાં લિઙ્ગિનાં ચૈવ સામાન્યો ધર્મ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

અહિંસા, મીઠી અને સત્ય વાણી, શુદ્ધતા, ક્ષમા અને દયા—આ બધું વર્ણાશ્રમ ધરાવનારા અને સંન્યાસી બંને માટે સામાન્ય ધર્મ કહેવાય છે.

યથોક્તકારિણઃ સર્વે પ્રયાન્તિ પરમાં ગતિમ્ । આ બોધાત્સ્વપનં યાવત્ગૃહિધર્મં ચ વચ્મિ તે ॥ ૧,૨૧૩.

જે લોકો આ પ્રમાણે વર્તે છે, તેઓ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે; હવે હું તને જાગૃતિથી ઊંઘ સુધી ગૃહસ્થના ધર્મ કહું છું.

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુધ્યેત ધર્માર્થૌ ચાનુચિન્તયેત્ । કાયક્લેશાંશ્ચ તન્મૂલાન્વેદતત્ત્વાર્થમેવ ચ ॥ ૧,૨૧૩.

બ્રાહ્મ મુહૂર્તે ઉઠવું, ધર્મ અને અર્થ પર વિચાર કરવો, એમાં થતી શરીરકષ્ટોની જાણકારી રાખવી અને જ્ઞાનના સાચા અર્થને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો.

શર્વર્યન્તે સમુત્થાય કૃતશૌચઃ સમાહિતઃ । સ્નાત્વા સન્ધ્યામુપાસીત સર્વકાલમતન્દ્રિતઃ ॥ ૧,૨૧૩.

રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે ઉઠી, સ્વચ્છ અને એકાગ્ર થઈ, સ્નાન કરીને સંધ્યાવંદન કરવું અને હંમેશા ચુસ્ત અને સતર્ક રહેવું.

પ્રાતઃ સન્ધ્યામુપા સીત દન્તધાવનપૂર્વિકામ્ । ઉભે મૂત્રપુરીષે ચ દિવા કુર્યાદુદઙ્મુખઃ ॥ ૧,૨૧૩.

સવારે દાંત સાફ કરીને સંધ્યાવંદન કરવું; દિવસે મૂત્ર અને વિસર્જન માટે ઉત્તર દિશામાં મોઢું રાખવું.

રાત્રૌ ચ દક્ષિણે કુર્યાદુભે સન્ધ્યે યથા દિવા । છાયાયામન્ધકારે વા રાત્રૌ વાહનિ વા દ્વિજઃ ॥ ૧,૨૧૩.

રાત્રે બંને માટે દક્ષિણ દિશામાં મોઢું રાખવું, અને બંને સંધ્યાકાળે પણ દિવસે જેવું જ કરવું; છાંયામાં, અંધકારમાં, રાત્રે કે દિવસે—દ્વિજને આ પ્રમાણે વર્તવું જોઈએ.

યથા તુ સમુખઃ કુર્યાત્પ્રાણબાધાભયેષુ ચ । ગોમયાઙ્ગારવલ્મીકફાલાકૃષ્ટે શુભે ॥ ૧,૨૧૩.

જ્યાં જીવને ભય હોય, ત્યાં પણ નિયમ પ્રમાણે વર્તવું; ગાયના લોટ, કાચા કાંકો, વાંબી કે તાજી ખેડેલી જમીન પર પણ એ જ રીતે કરવું.

માર્ગોપજીવ્યચ્છાયાસુ ન મૂત્રં ચ પુરીષકમ્ । અન્તર્જલાદ્દેવગૃહાદ્વલ્મીકાન્મૂષિકસ્થલાત્ ॥ ૧,૨૧૩.

માર્ગ પર, છાંયામાં, પાણીમાં, દેવસ્થાનમાં, વાંબીમાં કે ઉંદર રહેતી જગ્યાએ કદી મૂત્ર કે વિસર્જન ન કરવું.

પરેષાં શૌચશિષ્ટાચ્ચ શ્મશાનાચ્ચ મૃદં ત્યજેત્ । એકાં લિઙ્ગે મૃદં દદ્યાદ્વામ હસ્તે મૃદં દ્વિધા ॥ ૧,૨૧૩.

બીજાના શૌચસ્થાનની માટી કે શમશાનની માટી ન લેવી; એક અંગ માટે એક વાર માટી લેવી, બે અંગ માટે ડાબા હાથમાં બે વાર માટી લેવી.

ઉભયોર્દ્વે ચ દાતવ્યે મૂત્રશૌચં પ્રચક્ષતે । એકાં લિઙ્ગે ગુદે તિસ્ત્રસ્તથા વામકરે દશ ॥ ૧,૨૧૩.

બંને અંગ માટે બે વાર માટી લેવી—આને મૂત્રશૌચ કહેવાય છે; એક અંગ માટે ગુદા પાસે ત્રણ વાર અને ડાબા હાથમાં દસ વાર માટી લેવી.

પઞ્ચ પાદે દશૈકસ્મિન્કરયોઃ સપ્તમૃત્તિકાઃ । અર્ધપ્રસૃતિમાત્રા તુ પ્રથમા મૃત્તિકા સ્મૃતા ॥ ૧,૨૧૩.

પગ માટે પાંચ વાર, એક હાથ માટે દસ વાર, બંને હાથ માટે સાત વાર માટી લેવી; પહેલી માટી અડધો મुठ ભર જેટલી ગણાય છે.