ગરુડપુરાણમ્

આર્ષભં તજરાઃ પાદે તૃતીયેઽન્યચ્ચ પૂર્વવત્ । પૂર્વવત્પ્રથમં શેષે તજ્રાઃ શુદ્ધવિરાડ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૧૧.

'આર્ષભ'માં પદમાં 'તજરા' આવે છે; ત્રીજા પદમાં પણ પહેલાંની જેમ. બાકીના પદોમાં પહેલું પદ પહેલાંની જેમ; 'તજરા'ને 'શુદ્ધવિરાટ' કહે છે.

(ઇત્યુપસ્થિતપ્રચુપિતપ્રકરણમ્) । વિષમાક્ષરપાદં વા પઞ્ચષટ્કાદિ યાવકમ્ । છન્દોઽત્ર નોક્તા ગાથેતિ દશધર્ંમાદિવદ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૧૧.

(આ રીતે 'ઉપસ્થિત' અને 'પ્રચુપિત'નું વર્ણન પૂરું થયું.) પાંચ કે છથી વધુ અક્ષરવાળા અસમ પદને અહીં છંદ નથી ગણાતું; તે 'દશધર્મા' વગેરે ગાથા જેવી ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૨ સૂત ઉવાચ । પ્રસ્તાર આદ્યગોઽથો લઃ પરતુલ્યોઽથ પૂર્વગઃ । નષ્ટમધ્યે સમેંઽકે લઃ સમેઽર્ધે વિષમે ગુરુઃ ॥ ૧,૨૧૨.

સૂતાએ કહ્યું: પ્રસ્તારમાં પ્રથમ 'ગો', પછી 'લ', પછી 'પરતુલ્ય', પછી 'પૂર્વગ' આવે છે. જો મધ્ય ભાગ ગુમ થાય તો સમ સંખ્યામાં 'લ', સમના અર્ધમાં અને અસમમાં 'ગુરુ' આવે છે.

પ્રતિલોમગુણં લાદ્યં દ્વિરુદ્દિષ્ટક એકનુત્ ॥ ૧,૨૧૨.

ઉલટ ક્રમને 'પ્રતિલોમગુણ' કહે છે, જે 'લ'થી શરૂ થાય છે, બે વાર કહેવામાં આવે છે અને 'એક' પર પૂર્ણ થાય છે.

સંખ્યા દ્વિરર્ધે રૂપે તુ શૂન્યં શૂન્યે દ્વિરીરિતમ્ । તાવદર્ધે તદ્ગુણિતં દ્વિર્દ્વ્યૂનન્તુ તદન્તતઃ ॥ ૧,૨૧૨.

આડેઆડમાં સંખ્યા રૂપ પ્રમાણે હોય છે; શૂન્યમાં બે વાર કહેવામાં આવે છે. જેટલું અર્ધમાં આવે છે, એટલું ગુણિત થાય છે; છેલ્લે બેના બદલે બે ઓછું રાખવામાં આવે છે.

પરે પૂર્ણં પરે પૂર્ણં મેરુઃ પ્રસ્તારતો ભવેત્ ॥ ૧,૨૧૨.

અહીં પણ પૂર્ણતા છે, ત્યાં પણ પૂર્ણતા છે; મેરુ પર્વત પણ વિસ્તૃત રીતે પથરાય જાય.

લગસંખ્યા વૃત્તસંખ્યા ચાદ્યાઙ્ગુલમથોર્ધ્વતઃ । સંખ્યૈવ દ્વિગુણૈકોનાચ્છન્દઃ સારોઽયમીરિતઃ ॥ ૧,૨૧૨.

નાના અને ગોળ આંકડાની ગણતરી, શરૂઆતમાં આંગળીથી અને પછી ઊભી રીતે; એ જ ગણતરીને બમણી કરીને એકમાં લાવવામાં આવે, એ જ છંદનો સાર છે એમ કહેવાયું છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૩ સૂત ઉવાચ । હરેઃ શ્રુત્વાબ્રવીદ્બ્રહ્મા યથા વ્યાસાય શૌનક । બ્રાહ્મણાદિસમાચારં સર્વદં તે તથા વદે ॥ ૧,૨૧૩.

સૂતાએ કહ્યું: હરિ વિશે સાંભળ્યા પછી બ્રહ્માએ જેમ વ્યાસ અને શૌનકને કહ્યું હતું તેમ, બ્રાહ્મણ અને બીજાઓના આચરણ વિશે હું તમને બધું જ સાચું કહું છું.

શ્રુતિસ્મૃતી તુ વિજ્ઞાય શ્રૌતં કર્મ સમાચરેત્ । શ્રૌતં કર્મ ન ચેદુક્તં તદા સ્માર્તં સમાચરેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

વેદ અને સ્મૃતિને સમજ્યા પછી, વેદોક્ત કર્મ કરવું જોઈએ; જો વેદોક્ત કર્મ ન હોય, તો સ્માર્ત કર્મ કરવું જોઈએ.

તત્રાપ્યશક્તઃ કરણે સદાચારં ચરેદ્વુધઃ । શ્રુતિસ્મૃતી હ વિપ્રાણાં લોચને કર્મદર્શને ॥ ૧,૨૧૩.

જો એમાં પણ અસમર્થ હોય, તો સદાચાર જાળવવો જોઈએ; વેદ અને સ્મૃતિ બ્રાહ્મણો માટે કર્મને સમજવા માટે આંખ સમાન છે.

શ્રુત્યુક્તઃ પરમો ધર્મઃ સ્મૃતિશાસ્ત્રગતોઽપરઃ । સિષ્ટાચારેણ સંપ્રાપ્તસ્ત્રયો ધર્માઃ સનાતનાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

વેદમાં જે ધર્મ કહેવાયો છે એ સર્વોચ્ચ છે, સ્મૃતિશાસ્ત્રોમાં બીજો છે, અને શ્રેષ્ઠ લોકોના આચરણથી મળતો ત્રીજો છે—આ ત્રણેય ધર્મ સદાકાળ છે.

સત્યં દાનં દયાલોભો વિદ્યેજ્યા પૂજનં દમઃ । અષ્ટૌ તાનિ પવિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

સત્ય, દાન, દયા, લોભનો અભાવ, વિદ્યા, પૂજા, દમન—આ આઠે પવિત્ર છે અને શ્રેષ્ઠ આચરણના લક્ષણો છે.

તેજોમયાનિ પૂર્વેષાં શરીરાણીન્દ્રિયાણિ ચ । ન લિપ્યતે પાતકેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ॥ ૧,૨૧૩.

પૂર્વજોના શરીર અને ઇન્દ્રિયો તેજથી બનેલા હતા; તેઓ પાપથી લિપ્ત થતા નથી, જેમ કે કમળના પાન પર પાણી ટકી શકતું નથી.

નિવાસમુખ્યા વર્ણાનાં ધર્માચારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । સત્યં યજ્ઞસ્તપો દાનમેતદ્ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

વર્ણોના મુખ્ય નિવાસ ધર્મ અને આચરણ છે; સત્ય, યજ્ઞ, તપ અને દાન—આ બધું ધર્મના લક્ષણો છે.

અદત્તસ્યાનુપાદાનં દાનમધ્યયનં જપઃ । વિદ્યા વિત્તં તપઃ શૌચં કુલે જન્મ ત્વરોગિતા ॥ ૧,૨૧૩.

બીજાનું ન લીધેલું ન લેવું, દાન કરવું, અધ્યયન, જપ; વિદ્યા, ધન, તપ, શુદ્ધિ, સારા કુટુંબમાં જન્મ અને રોગમુક્ત રહેવું.

સંસારોચ્છિત્તિહેતુશ્ચ ધર્માદેવ પ્રવર્તતે । ધર્માત્સુખં ચ જ્ઞાનં ચ જ્ઞાનાન્મોક્ષોઽધિગમ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

સંસારમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો કારણ માત્ર ધર્મથી જ થાય છે; ધર્મથી સુખ અને જ્ઞાન મળે છે અને જ્ઞાનથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ યથાશાસ્ત્રં સનાતનઃ । બ્રહ્મક્ષત્ત્રિયવૈશ્યાનાં સામાન્યો ધર્મ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

યજ્ઞ, અધ્યયન અને દાન—શાસ્ત્ર પ્રમાણે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે સદાકાળનું સામાન્ય ધર્મ કહેવાયું છે.

યાજનાધ્યયને શુદ્ધે વિશુદ્ધાચ્ચ પ્રતિગ્રહઃ । વૃત્તિત્રયમિદં પ્રાહુર્મુનયઃ શ્રેષ્ઠવર્ણિનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

પવિત્ર રીતે યજન અને અધ્યયન, તથા શુદ્ધ રીતે સ્વીકારવું—આ ત્રણ જીવનોપાય શ્રેષ્ઠ વર્ણવાળાઓ માટે ઋષિઓએ જણાવ્યા છે.

શસ્ત્રેણાજીવનં રાજ્ઞો ભૂતાનાઞ્ચાભિરક્ષણમ્ । પાશુપાલ્યં કૃષિઃ પણ્યં વૈશ્યસ્યાજીવનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

રાજા માટે શસ્ત્ર દ્વારા જીવન અને પ્રાણીઓની રક્ષા; પશુપાલન, ખેતી અને વેપાર—વૈશ્ય માટે આ જીવનોપાય ગણાય છે.

શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા દ્વિજાનામનુપૂર્વશઃ । ગુરૌ વાસોઽગ્નિશુશ્રૂષા સ્વાધ્યાયો બ્રહ્મચારિણઃ ॥ ૧,૨૧૩.

શૂદ્ર માટે દ્વિજોની સેવા, અને દ્વિજ માટે ક્રમશઃ; ગુરુ પાસે રહેવું, અગ્નિની સેવા અને સ્વાધ્યાય—બ્રહ્મચારી માટે છે.

ત્રિઃ સ્નાતા સ્નાપિતા ભૈક્ષ્યં ગુરૌ પ્રાણાન્તિકી સ્થિતિઃ । સમેખલો જટી દણ્ડી મુણ્ડી વા ગુરુસંશ્રયઃ ॥ ૧,૨૧૩.

ત્રણ વખત સ્નાન, ગુરુ દ્વારા સ્નાન, ભિક્ષા, ગુરુ પાસે જીવનના અંત સુધી રહેવું; કમરપટ્ટો, જટા, દંડ અથવા મુંડન કરીને ગુરુનો આશ્રય લેવો.

અગ્નિહોત્રોપચરણં જીવનં ચ સ્વકર્મભિઃ । ધર્મદારેષુ કલ્પેત પર્વવર્જં રતિક્રિયાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

અગ્નિહોત્રની સેવા, પોતાના કર્મોથી જીવન યાપવું; ધર્મપત્ની સાથે મિલન કરવું, પણ પર્વ દિવસો સિવાય.

દેવપિત્રતિતિભ્યશ્ચ પૂજાદિષ્વનુકલ્પનમ્ । શ્રુતિસ્મૃત્યર્થસંસ્થાનં ધર્મોઽયં ગૃહમેધિનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

દેવ, પિતૃ અને અતિથિ માટે પૂજા વગેરેનું આયોજન કરવું; વેદ અને સ્મૃતિના અર્થને સ્થાપિત કરવો—આ ગૃહસ્થનો ધર્મ છે.

જટિત્વમગ્નિહોત્રત્વં ભૂશય્યાજિનધારણમ્ । વને વાસઃ પયોમૂલનીવારફલવૃત્તિતા ॥ ૧,૨૧૩.

જટાવાળું શિર, અગ્નિહોત્ર કરવું, જમીન પર સુવું, યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું, વનમાં રહેવું, દૂધ, મૂળ, પાણી અને ફળથી ગુજરાન ચલાવવું—

પ્રતિષિદ્ધાન્નિવૃત્તિશ્ચ ત્રિઃ સ્નાનં વ્રતધારિતા । દેવતાતિથિપૂજા ચ ધર્મોઽયં વનવાસિનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

નિષિદ્ધ ખોરાકથી દૂર રહેવું, દિવસે ત્રણ વાર સ્નાન કરવું, વ્રત ધારણ કરવું, દેવતાઓ અને મહેમાનોની પૂજા કરવી—આ વનમાં રહેતા મનુષ્યનો ધર્મ છે.

સર્વારમ્ભપરિત્યાગો ભિક્ષાન્નં વૃક્ષમૂલતા । નિષ્પરિગ્રહતાદ્રોહઃ સમતા સર્વજન્તુષુ ॥ ૧,૨૧૩.

બધા પ્રકારના કામકાજ છોડવું, ભિક્ષાથી મળેલું જમવું, વૃક્ષના મૂળ પાસે રહેવું, કોઈ વસ્તુનો મમત્વ ન રાખવું અને કોઈ સાથે દુશ્મની ન રાખવી, સર્વ પ્રાણીઓમાં સમભાવ રાખવો—

પ્રિયાપ્રિયપરિષ્વઙ્ગેસુખદુઃ ખાધિકારિતા । સબાહ્યાભ્યન્તરે શૌચં વાગ્યમો ધ્યાનચારિતા ॥ ૧,૨૧૩.

પ્રિય કે અપ્રિય સ્પર્શ, સુખ કે દુઃખ—બધામાં સમભાવ રાખવો, બહાર અને અંદરથી શુદ્ધ રહેવું, વાણી પર સંયમ રાખવો અને ધ્યાનની પ્રથા કરવી—

સર્વૈદ્રિયસમાહારો ધારણાધ્યાનનિત્યતા । ભાવસંશુદ્ધિરેત્યેષ પરિવ્રાડ્ધર્મ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

બધા ઇન્દ્રિયોને એકત્રિત રાખવું, સતત ધ્યાન અને એકાગ્રતા કરવી, મનની શુદ્ધિ સાધવી—આ પરિવ્રાજકનો ધર્મ કહેવાય છે.

અહિંસા સૂનૃતા વાણી સત્યશૌચે ક્ષમા દયા । વર્ણિનાં લિઙ્ગિનાં ચૈવ સામાન્યો ધર્મ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

અહિંસા, મીઠી અને સત્ય વાણી, શુદ્ધતા, ક્ષમા અને દયા—આ બધું વર્ણાશ્રમ ધરાવનારા અને સંન્યાસી બંને માટે સામાન્ય ધર્મ કહેવાય છે.