ગરુડપુરાણમ્

વિપરીતાખ્યાનકં સ્યાદ્વિષમે જસ્તજૌ ગગૌ । તતૌ જગૌ સમે ગઃ સ્યાત્પિઙ્ગલેન હ્યુદાહૃતમ્ ॥ ૧,૨૧૦.

'વિપરીતાખ્યાનક' અસમ છંદમાં 'જસ', 'તજૌ', 'ગગૌ'થી બને છે; સમ છંદમાં 'તતૌ', 'જગૌ' આવે છે; 'ગ' પિંગલ દ્વારા ઉલ્લેખાયેલ છે.

પાદેઽથ વિષમે ચૈવ પુષ્પિતાગ્રા નનૌ રયૌ । સમે નજૌ જરૌ ગશ્ચ વૈતાલીયં વદન્તિ હિ । વૃત્તઞ્ચાપરવક્ત્રાખ્યમૌપચ્છન્દસિકં પરમ્ ॥ ૧,૨૧૦.

પદમાં અને અસમ છંદમાં 'પુષ્પિતાગ્રા', 'નનૌ', 'રયૌ' મળે છે; સમ છંદમાં 'નજૌ', 'જરૌ' અને 'ગ' આવે છે—આને 'વૈતાલીય' કહે છે. બીજું છંદ 'અપરવક્ત્ર' અને 'ઔપચ્છંદસિક' કહેવાય છે.

વાઙ્મતી રજરા યઃ સ્યાદયુગ્મે જરજા રગૌ ॥ ૧,૨૧૦.

'વાંમતી' એ 'રજરા' છે; બે પદમાં 'જરજા' અને 'રગૌ' આવે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૧ સૂત ઉવાચ । પ્રથમોઽષ્ટાક્ષરૈઃ પાદો દ્વિતીયો દ્વાદશાક્ષરૈઃ । તૃતીયઃ ષોડશાર્ણૈશ્ચ વિંશદ્વર્ણૈશ્ચતુર્થકઃ ॥ ૧,૨૧૧.

સૂતાએ કહ્યું: પ્રથમ પદમાં આઠ અક્ષરો છે, બીજામાં બાર, ત્રીજામાં સોળ અને ચોથામાં વીસ અક્ષરો છે.

આપીડઃ સર્વલઃ પ્રોક્તઃ પૂર્વપાદાન્તગદ્વયઃ ॥ ૧,૨૧૧.

'આપીડ'ને 'સર્વલ' કહે છે, જેમાં પહેલા બે પદના અંતે પંક્તિઓ હોય છે.

દ્વિતીયેઽષ્ટાક્ષરૈઃ પાદે કલિકા પ્રથમેર્ઽકજે । લવલી સ્યાત્તૃતીયેઽથ પૂર્વવચ્ચાષ્ટ કાક્ષરે । પ્રોક્તા ચામૃતધારેયં ચતુરષ્ટાક્ષરે સતિ ॥ ૧,૨૧૧.

બીજા પદમાં 'કલિકા'માં આઠ અક્ષરો છે; પહેલા પદમાં 'અર્કજ', ત્રીજામાં 'લવલી', અને પહેલાંની જેમ આઠ અક્ષરો. જ્યારે ચારેય પદમાં આઠ-આઠ અક્ષરો હોય, ત્યારે તેને 'અમૃતધારા' કહે છે.

(ઇતિ પદચતુરૂર્ધ્વપ્રકરણમ્) । સજૌ સલૌ ચ પ્રથમે નસજા ગો દ્વિતીયકે । તૃતીયે ભનભા ગશ્ચ ચતુર્થે સજસા જગૌ ॥ ૧,૨૧૧.

(આ રીતે ચારે પદના છંદનું વર્ણન પૂરું થયું.) પ્રથમ પદમાં 'સજૌ' અને 'સલૌ', બીજા પદમાં 'નસજા' અને 'ગો', ત્રીજા પદમાં 'ભનભા' અને 'ગ', ચોથા પદમાં 'સજસા' અને 'જગૌ' આવે છે.

પૂર્વવત્સ્યાત્સૌરભકં તૃતીયેઽઘ્રૌ રનૌ ભગૌ । લલિતઞ્ચાદ્ગતાવત્સ્યાતૃતીયેંઽઘ્રૌ નનૌ સસૌ ॥ ૧,૨૧૧.

પહેલાની જેમ 'સૌરભક' થાય છે; ત્રીજા પદમાં 'ઘ્રૌ', 'રણૌ' અને 'ભગૌ' આવે છે. 'લલિત' 'અદગત' જેવું છે; ત્રીજા પદમાં 'ઘ્રૌ', 'નનૌ' અને 'સસૌ' મળે છે.

(ઇત્યુદ્ગતાપ્રકરણમ્) । ઉપસ્થિતપ્રચુપિતં પ્રથમેઽઘ્રૌ મસૌ જભૌ । ગૌ દ્વિતીયે સનજરા ગસ્તૃતીયે નનૌ ચ સઃ । નૌ નજૌ યશ્ચતુર્થે સ્યાચ્છેષ પાદાશ્ચ પૂર્વવત્ ॥ ૧,૨૧૧.

(આ રીતે 'ઉદગત'નું વર્ણન પૂરું થયું.) 'ઉપસ્થિત' અને 'પ્રચુપિત'માં, પ્રથમ પદમાં 'ઘ્રૌ', 'મસૌ' અને 'જભૌ', બીજા પદમાં 'ગૌ', ત્રીજા પદમાં 'સનજરા', 'ગ' અને 'નનૌ', ચોથા પદમાં 'નૌ', 'નજૌ' અને બાકી પદો પહેલાંની જેમ આવે છે.

તૃતીર્યેઽઘ્રૌ વિશેષશ્ચ વૃત્તં સ્યાન્નૌ સનૌ નસૌ ॥ ૧,૨૧૧.

ત્રીજા પદમાં 'ઘ્રૌ' વિશેષ છે; છંદ 'નૌ', 'સનૌ' અને 'નસૌ'થી બને છે.

આર્ષભં તજરાઃ પાદે તૃતીયેઽન્યચ્ચ પૂર્વવત્ । પૂર્વવત્પ્રથમં શેષે તજ્રાઃ શુદ્ધવિરાડ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૧૧.

'આર્ષભ'માં પદમાં 'તજરા' આવે છે; ત્રીજા પદમાં પણ પહેલાંની જેમ. બાકીના પદોમાં પહેલું પદ પહેલાંની જેમ; 'તજરા'ને 'શુદ્ધવિરાટ' કહે છે.

(ઇત્યુપસ્થિતપ્રચુપિતપ્રકરણમ્) । વિષમાક્ષરપાદં વા પઞ્ચષટ્કાદિ યાવકમ્ । છન્દોઽત્ર નોક્તા ગાથેતિ દશધર્ંમાદિવદ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૧૧.

(આ રીતે 'ઉપસ્થિત' અને 'પ્રચુપિત'નું વર્ણન પૂરું થયું.) પાંચ કે છથી વધુ અક્ષરવાળા અસમ પદને અહીં છંદ નથી ગણાતું; તે 'દશધર્મા' વગેરે ગાથા જેવી ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૨ સૂત ઉવાચ । પ્રસ્તાર આદ્યગોઽથો લઃ પરતુલ્યોઽથ પૂર્વગઃ । નષ્ટમધ્યે સમેંઽકે લઃ સમેઽર્ધે વિષમે ગુરુઃ ॥ ૧,૨૧૨.

સૂતાએ કહ્યું: પ્રસ્તારમાં પ્રથમ 'ગો', પછી 'લ', પછી 'પરતુલ્ય', પછી 'પૂર્વગ' આવે છે. જો મધ્ય ભાગ ગુમ થાય તો સમ સંખ્યામાં 'લ', સમના અર્ધમાં અને અસમમાં 'ગુરુ' આવે છે.

પ્રતિલોમગુણં લાદ્યં દ્વિરુદ્દિષ્ટક એકનુત્ ॥ ૧,૨૧૨.

ઉલટ ક્રમને 'પ્રતિલોમગુણ' કહે છે, જે 'લ'થી શરૂ થાય છે, બે વાર કહેવામાં આવે છે અને 'એક' પર પૂર્ણ થાય છે.

સંખ્યા દ્વિરર્ધે રૂપે તુ શૂન્યં શૂન્યે દ્વિરીરિતમ્ । તાવદર્ધે તદ્ગુણિતં દ્વિર્દ્વ્યૂનન્તુ તદન્તતઃ ॥ ૧,૨૧૨.

આડેઆડમાં સંખ્યા રૂપ પ્રમાણે હોય છે; શૂન્યમાં બે વાર કહેવામાં આવે છે. જેટલું અર્ધમાં આવે છે, એટલું ગુણિત થાય છે; છેલ્લે બેના બદલે બે ઓછું રાખવામાં આવે છે.

પરે પૂર્ણં પરે પૂર્ણં મેરુઃ પ્રસ્તારતો ભવેત્ ॥ ૧,૨૧૨.

અહીં પણ પૂર્ણતા છે, ત્યાં પણ પૂર્ણતા છે; મેરુ પર્વત પણ વિસ્તૃત રીતે પથરાય જાય.

લગસંખ્યા વૃત્તસંખ્યા ચાદ્યાઙ્ગુલમથોર્ધ્વતઃ । સંખ્યૈવ દ્વિગુણૈકોનાચ્છન્દઃ સારોઽયમીરિતઃ ॥ ૧,૨૧૨.

નાના અને ગોળ આંકડાની ગણતરી, શરૂઆતમાં આંગળીથી અને પછી ઊભી રીતે; એ જ ગણતરીને બમણી કરીને એકમાં લાવવામાં આવે, એ જ છંદનો સાર છે એમ કહેવાયું છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૩ સૂત ઉવાચ । હરેઃ શ્રુત્વાબ્રવીદ્બ્રહ્મા યથા વ્યાસાય શૌનક । બ્રાહ્મણાદિસમાચારં સર્વદં તે તથા વદે ॥ ૧,૨૧૩.

સૂતાએ કહ્યું: હરિ વિશે સાંભળ્યા પછી બ્રહ્માએ જેમ વ્યાસ અને શૌનકને કહ્યું હતું તેમ, બ્રાહ્મણ અને બીજાઓના આચરણ વિશે હું તમને બધું જ સાચું કહું છું.

શ્રુતિસ્મૃતી તુ વિજ્ઞાય શ્રૌતં કર્મ સમાચરેત્ । શ્રૌતં કર્મ ન ચેદુક્તં તદા સ્માર્તં સમાચરેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

વેદ અને સ્મૃતિને સમજ્યા પછી, વેદોક્ત કર્મ કરવું જોઈએ; જો વેદોક્ત કર્મ ન હોય, તો સ્માર્ત કર્મ કરવું જોઈએ.

તત્રાપ્યશક્તઃ કરણે સદાચારં ચરેદ્વુધઃ । શ્રુતિસ્મૃતી હ વિપ્રાણાં લોચને કર્મદર્શને ॥ ૧,૨૧૩.

જો એમાં પણ અસમર્થ હોય, તો સદાચાર જાળવવો જોઈએ; વેદ અને સ્મૃતિ બ્રાહ્મણો માટે કર્મને સમજવા માટે આંખ સમાન છે.

શ્રુત્યુક્તઃ પરમો ધર્મઃ સ્મૃતિશાસ્ત્રગતોઽપરઃ । સિષ્ટાચારેણ સંપ્રાપ્તસ્ત્રયો ધર્માઃ સનાતનાઃ ॥ ૧,૨૧૩.

વેદમાં જે ધર્મ કહેવાયો છે એ સર્વોચ્ચ છે, સ્મૃતિશાસ્ત્રોમાં બીજો છે, અને શ્રેષ્ઠ લોકોના આચરણથી મળતો ત્રીજો છે—આ ત્રણેય ધર્મ સદાકાળ છે.

સત્યં દાનં દયાલોભો વિદ્યેજ્યા પૂજનં દમઃ । અષ્ટૌ તાનિ પવિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

સત્ય, દાન, દયા, લોભનો અભાવ, વિદ્યા, પૂજા, દમન—આ આઠે પવિત્ર છે અને શ્રેષ્ઠ આચરણના લક્ષણો છે.

તેજોમયાનિ પૂર્વેષાં શરીરાણીન્દ્રિયાણિ ચ । ન લિપ્યતે પાતકેન પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ॥ ૧,૨૧૩.

પૂર્વજોના શરીર અને ઇન્દ્રિયો તેજથી બનેલા હતા; તેઓ પાપથી લિપ્ત થતા નથી, જેમ કે કમળના પાન પર પાણી ટકી શકતું નથી.

નિવાસમુખ્યા વર્ણાનાં ધર્માચારાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । સત્યં યજ્ઞસ્તપો દાનમેતદ્ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

વર્ણોના મુખ્ય નિવાસ ધર્મ અને આચરણ છે; સત્ય, યજ્ઞ, તપ અને દાન—આ બધું ધર્મના લક્ષણો છે.

અદત્તસ્યાનુપાદાનં દાનમધ્યયનં જપઃ । વિદ્યા વિત્તં તપઃ શૌચં કુલે જન્મ ત્વરોગિતા ॥ ૧,૨૧૩.

બીજાનું ન લીધેલું ન લેવું, દાન કરવું, અધ્યયન, જપ; વિદ્યા, ધન, તપ, શુદ્ધિ, સારા કુટુંબમાં જન્મ અને રોગમુક્ત રહેવું.

સંસારોચ્છિત્તિહેતુશ્ચ ધર્માદેવ પ્રવર્તતે । ધર્માત્સુખં ચ જ્ઞાનં ચ જ્ઞાનાન્મોક્ષોઽધિગમ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

સંસારમાંથી મુક્તિ મેળવવાનો કારણ માત્ર ધર્મથી જ થાય છે; ધર્મથી સુખ અને જ્ઞાન મળે છે અને જ્ઞાનથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ યથાશાસ્ત્રં સનાતનઃ । બ્રહ્મક્ષત્ત્રિયવૈશ્યાનાં સામાન્યો ધર્મ ઉચ્યતે ॥ ૧,૨૧૩.

યજ્ઞ, અધ્યયન અને દાન—શાસ્ત્ર પ્રમાણે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે સદાકાળનું સામાન્ય ધર્મ કહેવાયું છે.

યાજનાધ્યયને શુદ્ધે વિશુદ્ધાચ્ચ પ્રતિગ્રહઃ । વૃત્તિત્રયમિદં પ્રાહુર્મુનયઃ શ્રેષ્ઠવર્ણિનઃ ॥ ૧,૨૧૩.

પવિત્ર રીતે યજન અને અધ્યયન, તથા શુદ્ધ રીતે સ્વીકારવું—આ ત્રણ જીવનોપાય શ્રેષ્ઠ વર્ણવાળાઓ માટે ઋષિઓએ જણાવ્યા છે.

શસ્ત્રેણાજીવનં રાજ્ઞો ભૂતાનાઞ્ચાભિરક્ષણમ્ । પાશુપાલ્યં કૃષિઃ પણ્યં વૈશ્યસ્યાજીવનં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૧૩.

રાજા માટે શસ્ત્ર દ્વારા જીવન અને પ્રાણીઓની રક્ષા; પશુપાલન, ખેતી અને વેપાર—વૈશ્ય માટે આ જીવનોપાય ગણાય છે.