ગરુડપુરાણમ્

દિગર્કૈર્ભદ્રકં ભ્રૌ ન્રૌ નરના ગો યથાકૃતિઃ । નજૌ ભશ્વાશ્વલલિતં જભૌ જભલગા ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૯.

દિગર્કા સાથે ભદ્રક છંદ, ભ્રૌ, ન્રૌ, નરના, ગો, જેવું રૂપ હોય તેમ; નજૌ, ભશ્વાશ્વ, લલિતા, જભૌ અને જભલગા, એ છંદ છે.

મત્તાક્રીડઞ્ચાષ્ટબાણદશકૈર્મૌ તનૌ નનૌ । નલૌ ગુરુશ્ચ વિકૃતિશ્છિન્ના સંકૃતિરુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૯.

મત્તાક્રીડ અને આઠ બાણ તથા દસ, મૌ, તનૌ અને નનૌ; નલૌ અને ગુરુ, એ વિકૃતિ છંદ છે, અને છિન્ના ને સંકૃતિ કહે છે.

પઞ્ચાશ્વાર્કૈર્ભતૌ તન્વી નસભા ભનયા ગણાઃ । ક્રૌઞ્ચપદા બાણશરવસુશૈલૈર્ભમૌ સભૌ ॥ ૧,૨૦૯.

પાંચ અશ્વ અને અર્ક સાથે ભતૌ, તન્વી, નસભા અને ભનયા, એ ગણ છે; ક્રૌંચપદ, બાણ, શર, વસુશૈલ, ભમૌ અને સભૌ.

નૌ નૌ ગોઽતિકૃતિઃ પ્રોક્તા ચ્છન્દો હ્યુત્કૃતિરુચ્યતે । વસ્વીશાશ્વૈર્મમતનૈઃ સ્યાદ્ભુજઙ્ગવિજૃમ્ભિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

નૌ, નૌ અને ગો – આટિકૃતિ છંદ કહેવાય છે; ઉત્કૃતિ નામનું છંદ; વસ્વી, ઈશ, અશ્વ અને મમતનૈઃ સાથે ભુજંગવિજૃંભિત છંદ થાય છે.

નનરસૈર્લગયુક્તૈશ્ચ અપવાહાખ્યકં યતિઃ । ગુહૈઃ ષડ્ભી રસૈર્બાણૈર્મોનાઃ ષટ્સગગા ગણાઃ ॥ ૧,૨૦૯.

નનરસ અને લઘુ સાથે અપવાહાખ્યક છંદ થાય છે; છ ગુહા અને રસ, બાણ, મોના અને છ સગગા, એ ગણ છે.

ચણ્ડવૃત્તિપ્રપાતોઽસૌ દણ્ડકો નૌ તતોઽગરઃ । રફેવૃદ્ધાન્તકાદસ્ય વ્યાલજીમૂતકાદયઃ ॥ ૧,૨૦૯.

ચંડ છંદ, પ્રપાત, દંડક, નૌ, પછી અગર; રફે, વૃદ્ધાંત અને પછીના, વ્યાલ, જીમૂત વગેરે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૦ સૂત ઉવાચ । સસસલગાશ્ચ વિષમે પાદે યદ્યુપચિત્રકમ્ । સમે ભૌ ભગગાઃ સ્યુશ્ચ દ્રુતમધ્યા ભભૌ ભગૌ ॥ ૧,૨૧૦.

સૂતાએ કહ્યું: જો અસમાન પદમાં સસસલગા આવે તો તેને ઉપચિત્રક કહે છે; સમાન પદમાં ભૌ, ભગગા દ્રુતમધ્યા છે, અને ભભૌ, ભગૌ પણ.

ગઃ પાદે વિષમેઽન્યત્ર નજૌ જ્યૌ ચ ગણૌ સ્મૃતૌ ॥ ૧,૨૧૦.

અસમ પદમાં 'ગ' આવે છે; બાકી જગ્યાએ 'નજૌ', 'જ્યૌ' અને 'ગણૌ' કહેવાય છે.

વિષમે વેગવતી સા ગઃ સમે ભૌ ભો ગગૌ ગણાઃ । પાદેઽસમે તજૌ રો ગઃ સમે મસૌ જગૌ ગરુઃ । ભવેદ્ભદ્રવિરાટ્કેતુમતી તુ વિષમે સજૌ ॥ ૧,૨૧૦.

અસમ છંદમાં 'ગ' ઝડપથી બોલાય છે; સમ છંદમાં 'ભૌ', 'ભો', 'ગગૌ' અને 'ગણા' આવે છે. અસમ પદમાં 'તજૌ', 'રો' અને 'ગ' મળે છે; સમ છંદમાં 'મસૌ', 'જગૌ' અને 'ગરુ' આવે છે. 'ભદ્રવિરાટ્કેતુમતી' અસમ છંદમાં 'સજૌ' કહેવાય છે.

સગૌ સમે ભ્રૌ નગગા આખ્યાનકી ત્વથાસમે । તૌ જો ગગૌ સમે પાદે જતજા ગુરુકદ્વયમ્ ॥ ૧,૨૧૦.

સમ છંદમાં 'સગૌ', 'ભ્રૌ', 'નગગા' અને 'આખ્યાનકી' આવે છે; પછી અસમ છંદમાં 'તૌ', 'જો', 'ગગૌ' મળે છે. સમ પદમાં 'પાદે', 'જતજા' અને બે 'ગુરુક' આવે છે.

વિપરીતાખ્યાનકં સ્યાદ્વિષમે જસ્તજૌ ગગૌ । તતૌ જગૌ સમે ગઃ સ્યાત્પિઙ્ગલેન હ્યુદાહૃતમ્ ॥ ૧,૨૧૦.

'વિપરીતાખ્યાનક' અસમ છંદમાં 'જસ', 'તજૌ', 'ગગૌ'થી બને છે; સમ છંદમાં 'તતૌ', 'જગૌ' આવે છે; 'ગ' પિંગલ દ્વારા ઉલ્લેખાયેલ છે.

પાદેઽથ વિષમે ચૈવ પુષ્પિતાગ્રા નનૌ રયૌ । સમે નજૌ જરૌ ગશ્ચ વૈતાલીયં વદન્તિ હિ । વૃત્તઞ્ચાપરવક્ત્રાખ્યમૌપચ્છન્દસિકં પરમ્ ॥ ૧,૨૧૦.

પદમાં અને અસમ છંદમાં 'પુષ્પિતાગ્રા', 'નનૌ', 'રયૌ' મળે છે; સમ છંદમાં 'નજૌ', 'જરૌ' અને 'ગ' આવે છે—આને 'વૈતાલીય' કહે છે. બીજું છંદ 'અપરવક્ત્ર' અને 'ઔપચ્છંદસિક' કહેવાય છે.

વાઙ્મતી રજરા યઃ સ્યાદયુગ્મે જરજા રગૌ ॥ ૧,૨૧૦.

'વાંમતી' એ 'રજરા' છે; બે પદમાં 'જરજા' અને 'રગૌ' આવે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૧ સૂત ઉવાચ । પ્રથમોઽષ્ટાક્ષરૈઃ પાદો દ્વિતીયો દ્વાદશાક્ષરૈઃ । તૃતીયઃ ષોડશાર્ણૈશ્ચ વિંશદ્વર્ણૈશ્ચતુર્થકઃ ॥ ૧,૨૧૧.

સૂતાએ કહ્યું: પ્રથમ પદમાં આઠ અક્ષરો છે, બીજામાં બાર, ત્રીજામાં સોળ અને ચોથામાં વીસ અક્ષરો છે.

આપીડઃ સર્વલઃ પ્રોક્તઃ પૂર્વપાદાન્તગદ્વયઃ ॥ ૧,૨૧૧.

'આપીડ'ને 'સર્વલ' કહે છે, જેમાં પહેલા બે પદના અંતે પંક્તિઓ હોય છે.

દ્વિતીયેઽષ્ટાક્ષરૈઃ પાદે કલિકા પ્રથમેર્ઽકજે । લવલી સ્યાત્તૃતીયેઽથ પૂર્વવચ્ચાષ્ટ કાક્ષરે । પ્રોક્તા ચામૃતધારેયં ચતુરષ્ટાક્ષરે સતિ ॥ ૧,૨૧૧.

બીજા પદમાં 'કલિકા'માં આઠ અક્ષરો છે; પહેલા પદમાં 'અર્કજ', ત્રીજામાં 'લવલી', અને પહેલાંની જેમ આઠ અક્ષરો. જ્યારે ચારેય પદમાં આઠ-આઠ અક્ષરો હોય, ત્યારે તેને 'અમૃતધારા' કહે છે.

(ઇતિ પદચતુરૂર્ધ્વપ્રકરણમ્) । સજૌ સલૌ ચ પ્રથમે નસજા ગો દ્વિતીયકે । તૃતીયે ભનભા ગશ્ચ ચતુર્થે સજસા જગૌ ॥ ૧,૨૧૧.

(આ રીતે ચારે પદના છંદનું વર્ણન પૂરું થયું.) પ્રથમ પદમાં 'સજૌ' અને 'સલૌ', બીજા પદમાં 'નસજા' અને 'ગો', ત્રીજા પદમાં 'ભનભા' અને 'ગ', ચોથા પદમાં 'સજસા' અને 'જગૌ' આવે છે.

પૂર્વવત્સ્યાત્સૌરભકં તૃતીયેઽઘ્રૌ રનૌ ભગૌ । લલિતઞ્ચાદ્ગતાવત્સ્યાતૃતીયેંઽઘ્રૌ નનૌ સસૌ ॥ ૧,૨૧૧.

પહેલાની જેમ 'સૌરભક' થાય છે; ત્રીજા પદમાં 'ઘ્રૌ', 'રણૌ' અને 'ભગૌ' આવે છે. 'લલિત' 'અદગત' જેવું છે; ત્રીજા પદમાં 'ઘ્રૌ', 'નનૌ' અને 'સસૌ' મળે છે.

(ઇત્યુદ્ગતાપ્રકરણમ્) । ઉપસ્થિતપ્રચુપિતં પ્રથમેઽઘ્રૌ મસૌ જભૌ । ગૌ દ્વિતીયે સનજરા ગસ્તૃતીયે નનૌ ચ સઃ । નૌ નજૌ યશ્ચતુર્થે સ્યાચ્છેષ પાદાશ્ચ પૂર્વવત્ ॥ ૧,૨૧૧.

(આ રીતે 'ઉદગત'નું વર્ણન પૂરું થયું.) 'ઉપસ્થિત' અને 'પ્રચુપિત'માં, પ્રથમ પદમાં 'ઘ્રૌ', 'મસૌ' અને 'જભૌ', બીજા પદમાં 'ગૌ', ત્રીજા પદમાં 'સનજરા', 'ગ' અને 'નનૌ', ચોથા પદમાં 'નૌ', 'નજૌ' અને બાકી પદો પહેલાંની જેમ આવે છે.

તૃતીર્યેઽઘ્રૌ વિશેષશ્ચ વૃત્તં સ્યાન્નૌ સનૌ નસૌ ॥ ૧,૨૧૧.

ત્રીજા પદમાં 'ઘ્રૌ' વિશેષ છે; છંદ 'નૌ', 'સનૌ' અને 'નસૌ'થી બને છે.

આર્ષભં તજરાઃ પાદે તૃતીયેઽન્યચ્ચ પૂર્વવત્ । પૂર્વવત્પ્રથમં શેષે તજ્રાઃ શુદ્ધવિરાડ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૧૧.

'આર્ષભ'માં પદમાં 'તજરા' આવે છે; ત્રીજા પદમાં પણ પહેલાંની જેમ. બાકીના પદોમાં પહેલું પદ પહેલાંની જેમ; 'તજરા'ને 'શુદ્ધવિરાટ' કહે છે.

(ઇત્યુપસ્થિતપ્રચુપિતપ્રકરણમ્) । વિષમાક્ષરપાદં વા પઞ્ચષટ્કાદિ યાવકમ્ । છન્દોઽત્ર નોક્તા ગાથેતિ દશધર્ંમાદિવદ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૧૧.

(આ રીતે 'ઉપસ્થિત' અને 'પ્રચુપિત'નું વર્ણન પૂરું થયું.) પાંચ કે છથી વધુ અક્ષરવાળા અસમ પદને અહીં છંદ નથી ગણાતું; તે 'દશધર્મા' વગેરે ગાથા જેવી ગણાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૨ સૂત ઉવાચ । પ્રસ્તાર આદ્યગોઽથો લઃ પરતુલ્યોઽથ પૂર્વગઃ । નષ્ટમધ્યે સમેંઽકે લઃ સમેઽર્ધે વિષમે ગુરુઃ ॥ ૧,૨૧૨.

સૂતાએ કહ્યું: પ્રસ્તારમાં પ્રથમ 'ગો', પછી 'લ', પછી 'પરતુલ્ય', પછી 'પૂર્વગ' આવે છે. જો મધ્ય ભાગ ગુમ થાય તો સમ સંખ્યામાં 'લ', સમના અર્ધમાં અને અસમમાં 'ગુરુ' આવે છે.

પ્રતિલોમગુણં લાદ્યં દ્વિરુદ્દિષ્ટક એકનુત્ ॥ ૧,૨૧૨.

ઉલટ ક્રમને 'પ્રતિલોમગુણ' કહે છે, જે 'લ'થી શરૂ થાય છે, બે વાર કહેવામાં આવે છે અને 'એક' પર પૂર્ણ થાય છે.

સંખ્યા દ્વિરર્ધે રૂપે તુ શૂન્યં શૂન્યે દ્વિરીરિતમ્ । તાવદર્ધે તદ્ગુણિતં દ્વિર્દ્વ્યૂનન્તુ તદન્તતઃ ॥ ૧,૨૧૨.

આડેઆડમાં સંખ્યા રૂપ પ્રમાણે હોય છે; શૂન્યમાં બે વાર કહેવામાં આવે છે. જેટલું અર્ધમાં આવે છે, એટલું ગુણિત થાય છે; છેલ્લે બેના બદલે બે ઓછું રાખવામાં આવે છે.

પરે પૂર્ણં પરે પૂર્ણં મેરુઃ પ્રસ્તારતો ભવેત્ ॥ ૧,૨૧૨.

અહીં પણ પૂર્ણતા છે, ત્યાં પણ પૂર્ણતા છે; મેરુ પર્વત પણ વિસ્તૃત રીતે પથરાય જાય.

લગસંખ્યા વૃત્તસંખ્યા ચાદ્યાઙ્ગુલમથોર્ધ્વતઃ । સંખ્યૈવ દ્વિગુણૈકોનાચ્છન્દઃ સારોઽયમીરિતઃ ॥ ૧,૨૧૨.

નાના અને ગોળ આંકડાની ગણતરી, શરૂઆતમાં આંગળીથી અને પછી ઊભી રીતે; એ જ ગણતરીને બમણી કરીને એકમાં લાવવામાં આવે, એ જ છંદનો સાર છે એમ કહેવાયું છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૩ સૂત ઉવાચ । હરેઃ શ્રુત્વાબ્રવીદ્બ્રહ્મા યથા વ્યાસાય શૌનક । બ્રાહ્મણાદિસમાચારં સર્વદં તે તથા વદે ॥ ૧,૨૧૩.

સૂતાએ કહ્યું: હરિ વિશે સાંભળ્યા પછી બ્રહ્માએ જેમ વ્યાસ અને શૌનકને કહ્યું હતું તેમ, બ્રાહ્મણ અને બીજાઓના આચરણ વિશે હું તમને બધું જ સાચું કહું છું.

શ્રુતિસ્મૃતી તુ વિજ્ઞાય શ્રૌતં કર્મ સમાચરેત્ । શ્રૌતં કર્મ ન ચેદુક્તં તદા સ્માર્તં સમાચરેત્ ॥ ૧,૨૧૩.

વેદ અને સ્મૃતિને સમજ્યા પછી, વેદોક્ત કર્મ કરવું જોઈએ; જો વેદોક્ત કર્મ ન હોય, તો સ્માર્ત કર્મ કરવું જોઈએ.