ગરુડપુરાણમ્

સ્યાન્મણિગુણનિકરો માલિની નનમા યયૌ । વસુસ્વરયતિઃ સ્યાચ્ચ નજૌ ભજ્રાઃ પ્રભદ્રકમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

મણિગુણના સમૂહથી માલિની છંદ બને છે અને નનમા પણ એ જ રીતે ચાલે છે. વસુસ્વરયતિ, નજૌ, ભજ્રા અને પ્રભદ્રક પણ એવા જ છે.

એલા સયૌ નનૌ યઃસ્યાચ્ચિત્રલેખાસ્વરાષ્ટકૈઃ । મરૌ મયૌ યશ્ચ ભવેદુક્તેયમતિ શર્કરી ॥ ૧,૨૦૯.

એલા, સયૌ અને નનૌ – જે ચિત્રલેખાના આઠ સ્વરો સાથે હોય છે; મરૌ અને મયૌ પણ એવા જ હોય, તેને શર્કરી છંદ કહેવાય છે.

સ્વરાત્ખં વૃષભગજજૃમ્ભિતં ભ્રનના નગૌ । નજભજરા વાણિની ગઃ પિઙ્ગલેનાષ્ટિરીરિતા ॥ ૧,૨૦૯.

સ્વરથી ખમ્, વૃષભ, ગજ અને જૃંભિત, તેમજ ભ્રણના અને નગૌ; નજભજરા, વાણિની અને ગહ – આ બધા પિંગલ છંદના આઠ ભાગ તરીકે ગણાય છે.

રસરુદ્રૈઃ શિખરિણી યમૌ નસભલા ગુરુઃ । વસુગ્રયતિઃ પૃથ્વી જસૌ જસયલા ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

રસરુદ્ર સાથે શિખરિણી છંદ, યમૌ અને નસભલા, ગુરુ; વસુગ્રયતિ છંદમાં પૃથ્વી, જસૌ અને જસયલા, ગુરુ છે.

દશસ્વરૈર્વંશપત્રપતિતં ભ્રૌન્નભા લગૌ । ષડ્વેદાશ્વૈશ્ચ હરિણી નસમા રસલા ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

દસ સ્વરો સાથે વંશપત્ર પડતું જાય છે, ભ્રૌન્નભા લઘુ છે; છ વેદાશ્વ સાથે હરિણી છંદ, નસમાં અને રસલા, ગુરુ છે.

મન્દાક્રાન્તબ્ધિષડ્નગૈર્મભનાસ્તતગા ગુરુઃ । નર્દટકં નજભજા જલૌ ગો યતિરેવ ચ ॥ ૧,૨૦૯.

મંદાક્રાંતા છંદ, છ નગા, મભના અને તતગા સાથે ગુરુ છે; નર્દટક, નજભજા, જલૌ અને ગો પણ એક છંદ છે.

સપ્તર્ત્વબ્ધિઃ કોકિલકમત્યષ્ટિઃ સ્યાચ્ચ પૂર્વવત્ । ભૂતર્ત્વશ્વૈઃ કુસુમિતલતા મ્તૌ ન્યૌ યયૌ ધૃતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

સપ્તઋતુ છંદ, કોકિલ અને કમત્યષ્ટિ, એ પહેલાં જેવું હતું તેમ છે; ભૂતઋતુ અને અશ્વ સાથે કुसુમિતલતા, મ્તૌ, ન્યૌ અને યયૌ, એ ધૃતિ છે.

રસર્ત્વશ્વૈર્યમૌ ન્સૌ રૌ મેઘવિસ્ફૂર્જિતા રગૌ । શાર્દૂલવિક્રીડિતં મઃ સૂર્યશ્વૈઃ સજ્સતાસ્તગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

રસઋતુ અને અશ્વ, યમૌ, એનસૌ અને રૌ સાથે મેઘવિસ્ફૂર્જિત છંદ, રગૌ; શાર્દૂલવિક્રીડિત, મહ, સૂર્યઅશ્વ, સંજસતા અને સ્તગૌ સાથે છે.

છન્દો હ્યતિધૃતિઃ પ્રોક્તમત ઊર્ધ્વં કૃતિર્ભવેત્ । સપ્તાશ્વર્તુઃ સુવદના ભ્રૌ મનૌ યભલા ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

અતિધૃતિ નામનું છંદ કહેવામાં આવ્યું છે, પછી કૃતિ આવે છે; સાત અશ્વ અને ઋતુ સાથે સુવદના, ભ્રૌ, મનૌ અને યભલા, ગુરુ છે.

વૃત્તં રજૌ રજૌ પાદે રજૌ ગો લઃ કૃતિર્ભવેત્ । ત્રિસપ્તકૈઃ સ્નગ્ધરા સ્યાત્પ્રકૃતિર્મ્નભનૈસ્ત્રિયૈઃ ॥ ૧,૨૦૯.

વૃત્ત છંદ, પદમાં રજૌ, રજૌ, રજૌ, ગો અને લઃ સાથે કૃતિ બને છે; ત્રણ સાત સાથે સ્નગ્ધરા, પ્રકૃતિ અને મ્નભનૈસ્ત્રિયૈઃ છે.

દિગર્કૈર્ભદ્રકં ભ્રૌ ન્રૌ નરના ગો યથાકૃતિઃ । નજૌ ભશ્વાશ્વલલિતં જભૌ જભલગા ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૯.

દિગર્કા સાથે ભદ્રક છંદ, ભ્રૌ, ન્રૌ, નરના, ગો, જેવું રૂપ હોય તેમ; નજૌ, ભશ્વાશ્વ, લલિતા, જભૌ અને જભલગા, એ છંદ છે.

મત્તાક્રીડઞ્ચાષ્ટબાણદશકૈર્મૌ તનૌ નનૌ । નલૌ ગુરુશ્ચ વિકૃતિશ્છિન્ના સંકૃતિરુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૯.

મત્તાક્રીડ અને આઠ બાણ તથા દસ, મૌ, તનૌ અને નનૌ; નલૌ અને ગુરુ, એ વિકૃતિ છંદ છે, અને છિન્ના ને સંકૃતિ કહે છે.

પઞ્ચાશ્વાર્કૈર્ભતૌ તન્વી નસભા ભનયા ગણાઃ । ક્રૌઞ્ચપદા બાણશરવસુશૈલૈર્ભમૌ સભૌ ॥ ૧,૨૦૯.

પાંચ અશ્વ અને અર્ક સાથે ભતૌ, તન્વી, નસભા અને ભનયા, એ ગણ છે; ક્રૌંચપદ, બાણ, શર, વસુશૈલ, ભમૌ અને સભૌ.

નૌ નૌ ગોઽતિકૃતિઃ પ્રોક્તા ચ્છન્દો હ્યુત્કૃતિરુચ્યતે । વસ્વીશાશ્વૈર્મમતનૈઃ સ્યાદ્ભુજઙ્ગવિજૃમ્ભિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

નૌ, નૌ અને ગો – આટિકૃતિ છંદ કહેવાય છે; ઉત્કૃતિ નામનું છંદ; વસ્વી, ઈશ, અશ્વ અને મમતનૈઃ સાથે ભુજંગવિજૃંભિત છંદ થાય છે.

નનરસૈર્લગયુક્તૈશ્ચ અપવાહાખ્યકં યતિઃ । ગુહૈઃ ષડ્ભી રસૈર્બાણૈર્મોનાઃ ષટ્સગગા ગણાઃ ॥ ૧,૨૦૯.

નનરસ અને લઘુ સાથે અપવાહાખ્યક છંદ થાય છે; છ ગુહા અને રસ, બાણ, મોના અને છ સગગા, એ ગણ છે.

ચણ્ડવૃત્તિપ્રપાતોઽસૌ દણ્ડકો નૌ તતોઽગરઃ । રફેવૃદ્ધાન્તકાદસ્ય વ્યાલજીમૂતકાદયઃ ॥ ૧,૨૦૯.

ચંડ છંદ, પ્રપાત, દંડક, નૌ, પછી અગર; રફે, વૃદ્ધાંત અને પછીના, વ્યાલ, જીમૂત વગેરે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૦ સૂત ઉવાચ । સસસલગાશ્ચ વિષમે પાદે યદ્યુપચિત્રકમ્ । સમે ભૌ ભગગાઃ સ્યુશ્ચ દ્રુતમધ્યા ભભૌ ભગૌ ॥ ૧,૨૧૦.

સૂતાએ કહ્યું: જો અસમાન પદમાં સસસલગા આવે તો તેને ઉપચિત્રક કહે છે; સમાન પદમાં ભૌ, ભગગા દ્રુતમધ્યા છે, અને ભભૌ, ભગૌ પણ.

ગઃ પાદે વિષમેઽન્યત્ર નજૌ જ્યૌ ચ ગણૌ સ્મૃતૌ ॥ ૧,૨૧૦.

અસમ પદમાં 'ગ' આવે છે; બાકી જગ્યાએ 'નજૌ', 'જ્યૌ' અને 'ગણૌ' કહેવાય છે.

વિષમે વેગવતી સા ગઃ સમે ભૌ ભો ગગૌ ગણાઃ । પાદેઽસમે તજૌ રો ગઃ સમે મસૌ જગૌ ગરુઃ । ભવેદ્ભદ્રવિરાટ્કેતુમતી તુ વિષમે સજૌ ॥ ૧,૨૧૦.

અસમ છંદમાં 'ગ' ઝડપથી બોલાય છે; સમ છંદમાં 'ભૌ', 'ભો', 'ગગૌ' અને 'ગણા' આવે છે. અસમ પદમાં 'તજૌ', 'રો' અને 'ગ' મળે છે; સમ છંદમાં 'મસૌ', 'જગૌ' અને 'ગરુ' આવે છે. 'ભદ્રવિરાટ્કેતુમતી' અસમ છંદમાં 'સજૌ' કહેવાય છે.

સગૌ સમે ભ્રૌ નગગા આખ્યાનકી ત્વથાસમે । તૌ જો ગગૌ સમે પાદે જતજા ગુરુકદ્વયમ્ ॥ ૧,૨૧૦.

સમ છંદમાં 'સગૌ', 'ભ્રૌ', 'નગગા' અને 'આખ્યાનકી' આવે છે; પછી અસમ છંદમાં 'તૌ', 'જો', 'ગગૌ' મળે છે. સમ પદમાં 'પાદે', 'જતજા' અને બે 'ગુરુક' આવે છે.

વિપરીતાખ્યાનકં સ્યાદ્વિષમે જસ્તજૌ ગગૌ । તતૌ જગૌ સમે ગઃ સ્યાત્પિઙ્ગલેન હ્યુદાહૃતમ્ ॥ ૧,૨૧૦.

'વિપરીતાખ્યાનક' અસમ છંદમાં 'જસ', 'તજૌ', 'ગગૌ'થી બને છે; સમ છંદમાં 'તતૌ', 'જગૌ' આવે છે; 'ગ' પિંગલ દ્વારા ઉલ્લેખાયેલ છે.

પાદેઽથ વિષમે ચૈવ પુષ્પિતાગ્રા નનૌ રયૌ । સમે નજૌ જરૌ ગશ્ચ વૈતાલીયં વદન્તિ હિ । વૃત્તઞ્ચાપરવક્ત્રાખ્યમૌપચ્છન્દસિકં પરમ્ ॥ ૧,૨૧૦.

પદમાં અને અસમ છંદમાં 'પુષ્પિતાગ્રા', 'નનૌ', 'રયૌ' મળે છે; સમ છંદમાં 'નજૌ', 'જરૌ' અને 'ગ' આવે છે—આને 'વૈતાલીય' કહે છે. બીજું છંદ 'અપરવક્ત્ર' અને 'ઔપચ્છંદસિક' કહેવાય છે.

વાઙ્મતી રજરા યઃ સ્યાદયુગ્મે જરજા રગૌ ॥ ૧,૨૧૦.

'વાંમતી' એ 'રજરા' છે; બે પદમાં 'જરજા' અને 'રગૌ' આવે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૧ સૂત ઉવાચ । પ્રથમોઽષ્ટાક્ષરૈઃ પાદો દ્વિતીયો દ્વાદશાક્ષરૈઃ । તૃતીયઃ ષોડશાર્ણૈશ્ચ વિંશદ્વર્ણૈશ્ચતુર્થકઃ ॥ ૧,૨૧૧.

સૂતાએ કહ્યું: પ્રથમ પદમાં આઠ અક્ષરો છે, બીજામાં બાર, ત્રીજામાં સોળ અને ચોથામાં વીસ અક્ષરો છે.

આપીડઃ સર્વલઃ પ્રોક્તઃ પૂર્વપાદાન્તગદ્વયઃ ॥ ૧,૨૧૧.

'આપીડ'ને 'સર્વલ' કહે છે, જેમાં પહેલા બે પદના અંતે પંક્તિઓ હોય છે.

દ્વિતીયેઽષ્ટાક્ષરૈઃ પાદે કલિકા પ્રથમેર્ઽકજે । લવલી સ્યાત્તૃતીયેઽથ પૂર્વવચ્ચાષ્ટ કાક્ષરે । પ્રોક્તા ચામૃતધારેયં ચતુરષ્ટાક્ષરે સતિ ॥ ૧,૨૧૧.

બીજા પદમાં 'કલિકા'માં આઠ અક્ષરો છે; પહેલા પદમાં 'અર્કજ', ત્રીજામાં 'લવલી', અને પહેલાંની જેમ આઠ અક્ષરો. જ્યારે ચારેય પદમાં આઠ-આઠ અક્ષરો હોય, ત્યારે તેને 'અમૃતધારા' કહે છે.

(ઇતિ પદચતુરૂર્ધ્વપ્રકરણમ્) । સજૌ સલૌ ચ પ્રથમે નસજા ગો દ્વિતીયકે । તૃતીયે ભનભા ગશ્ચ ચતુર્થે સજસા જગૌ ॥ ૧,૨૧૧.

(આ રીતે ચારે પદના છંદનું વર્ણન પૂરું થયું.) પ્રથમ પદમાં 'સજૌ' અને 'સલૌ', બીજા પદમાં 'નસજા' અને 'ગો', ત્રીજા પદમાં 'ભનભા' અને 'ગ', ચોથા પદમાં 'સજસા' અને 'જગૌ' આવે છે.

પૂર્વવત્સ્યાત્સૌરભકં તૃતીયેઽઘ્રૌ રનૌ ભગૌ । લલિતઞ્ચાદ્ગતાવત્સ્યાતૃતીયેંઽઘ્રૌ નનૌ સસૌ ॥ ૧,૨૧૧.

પહેલાની જેમ 'સૌરભક' થાય છે; ત્રીજા પદમાં 'ઘ્રૌ', 'રણૌ' અને 'ભગૌ' આવે છે. 'લલિત' 'અદગત' જેવું છે; ત્રીજા પદમાં 'ઘ્રૌ', 'નનૌ' અને 'સસૌ' મળે છે.

(ઇત્યુદ્ગતાપ્રકરણમ્) । ઉપસ્થિતપ્રચુપિતં પ્રથમેઽઘ્રૌ મસૌ જભૌ । ગૌ દ્વિતીયે સનજરા ગસ્તૃતીયે નનૌ ચ સઃ । નૌ નજૌ યશ્ચતુર્થે સ્યાચ્છેષ પાદાશ્ચ પૂર્વવત્ ॥ ૧,૨૧૧.

(આ રીતે 'ઉદગત'નું વર્ણન પૂરું થયું.) 'ઉપસ્થિત' અને 'પ્રચુપિત'માં, પ્રથમ પદમાં 'ઘ્રૌ', 'મસૌ' અને 'જભૌ', બીજા પદમાં 'ગૌ', ત્રીજા પદમાં 'સનજરા', 'ગ' અને 'નનૌ', ચોથા પદમાં 'નૌ', 'નજૌ' અને બાકી પદો પહેલાંની જેમ આવે છે.