ગરુડપુરાણમ્

ભુજઙ્ગપ્રયાતં વૃત્તં ચતુભિર્યૈઃ પ્રકીર્તિતમ્ । પ્રયંવદા નભજ્રૈશ્ચ મણિમાલા તયૌ તયૌ ॥ ૧,૨૦૯.

ભુજંગપ્રયાત છંદ ચાર પદોવાળો કહેવાય છે; મણિમાળા પ્રયંવદા અને નભજ્રૈ તથા તયૌ, તયૌથી બનેલો છે.

ગુહવક્ત્રૈશ્ચ સન્નિદ્રા લલિતા સ્યાત્તભૌ જરૌ । પ્રમિતાક્ષરા સજસસૈરુજ્જ્વલા તુ નનૌ ભરૌ ॥ ૧,૨૦૯.

ગુહવક્ત્ર સાથે સંનિદ્રા લલિતા છે, અને તભૌ, જરૌ પણ છે; ઉજ્જ્વલા, માપેલા અક્ષરો અને સજસસૈ સાથે, નનૌ અને ભરૌ છે.

મમૌ યયૌ વૈશ્વદેવી પઞ્ચાશ્વૈશ્ચ યતિર્ભવેત્ । મભૌ સમૌ જલધરમાલાબ્ધ્યન્ત્યૈર્યતિભવેત્ ॥ ૧,૨૦૯.

મમૌ અને યયૌ વૈશ્વદેવી છે, અને પચાસ ઘોડા સાથે યતિ કહેવાય છે; મભૌ અને સમૌ, જલધરમાળા અને અબ્દ્ય સાથે પણ યતિ કહેવાય છે.

નૌ તતૌ ગઃ ક્ષમાવૃત્તં તુરગૈશ્ચ રસૈર્યતિઃ । પ્રહર્ષિણી મનૌ જ્રૌ ગા વહ્નિભિર્દશભિર્યતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

નૌ, તતૌ અને ગઃ ક્ષમાવૃત્ત છે, અને ઘોડા તથા રસ સાથે યતિ કહેવાય છે; પ્રહર્ષિણી મનૌ, જ્રૌ અને ગઃ છે, અને દસ અગ્નિ સાથે યતિ કહેવાય છે.

જભૌ સજૌ ગો રુચિરા ચતુર્ભિશ્ચ ગ્રહૈર્યતિઃ । મત્તમયૂરં મતયાઃ સગૌ દેવગ્રહૈર્યતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

જભૌ, સજૌ અને ગઃ રૂચિરા છે, અને ચાર ગ્રહો સાથે યતિ કહેવાય છે; મત્તમયૂર, મતયાઃ અને સગૌ સાથે દેવગ્રહોવાળી યતિ છે.

મઞ્જુભાષિણી સજ્સા જ્ગૌ સુનન્દિની સજસા મગૌ । નનૌ તતૌ ચન્દ્રિકા ગઃ સપ્તભિશ્ચ રસૈર્યતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

મંજૂભાષિણી સજસા અને જ્ગૌ છે; સુનંદિની સજસા અને મગૌ છે; નનૌ, તતૌ અને ચંદ્રિકા ગઃ, સાત રસો સાથે યતિ છે.

અસમ્બાધા મતનસા ગગૌ બાણગ્રહૈર્યતિઃ । નનરાઃ સો લધુગુરુઃ સ્વરૈઃ પ્રોક્તાપરાજિતા ॥ ૧,૨૦૯.

અસમ્બાધા, મતનસા અને ગગૌ સાથે, બાણગ્રહોવાળી યતિ છે; નનરાઃ લઘુગુરુ છે, અને સ્વરો સાથે અપરાજિતા કહેવાય છે.

નનૌ ભનૌ પ્રહરણકલિકેયં લગૌ તથા । વસન્તતિલકા સિંહોન્નતા તભ્જા જગૌ ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

નનૌ, ભનૌ અને પ્રહરણકલિકા પણ લગૌ છે; વસંતતિલકા, સિંહોન્તા અને તભ્જા જગૌ ગુરુ છે.

ભજૌ સનૌ ગગાવિન્દુવદનાથ સુકેશરમ્ । નરના રલગાઃ પાદે શર્કરી પ્રતિપાદિતા ॥ ૧,૨૦૯.

ભજૌ, સનૌ અને ગગાવિંદુ વડનાથ અને સુકેશરમ છે; નરના, રલગાઃ અને પદે, શર્કરીનું વર્ણન થાય છે.

ચતુર્દશલઘુઃ સ્યાચ્ચ શ્રેષ્ઠા શશિકલા સગા । રસગ્રહયતિઃ સ્રક્સ્રા વસુશૈલયતિસ્તથા ॥ ૧,૨૦૯.

ચૌદ અક્ષરનું છંદ સર્વોત્તમ છે, જેમાં ચાંદણીની કિરણ અને તેની સાથેની કલાઓ હોય છે. રસગ્રહયતિ, સ્રક્સ્રા અને વસુશૈલયતિ પણ એ જ રીતે શ્રેષ્ઠ છે.

સ્યાન્મણિગુણનિકરો માલિની નનમા યયૌ । વસુસ્વરયતિઃ સ્યાચ્ચ નજૌ ભજ્રાઃ પ્રભદ્રકમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

મણિગુણના સમૂહથી માલિની છંદ બને છે અને નનમા પણ એ જ રીતે ચાલે છે. વસુસ્વરયતિ, નજૌ, ભજ્રા અને પ્રભદ્રક પણ એવા જ છે.

એલા સયૌ નનૌ યઃસ્યાચ્ચિત્રલેખાસ્વરાષ્ટકૈઃ । મરૌ મયૌ યશ્ચ ભવેદુક્તેયમતિ શર્કરી ॥ ૧,૨૦૯.

એલા, સયૌ અને નનૌ – જે ચિત્રલેખાના આઠ સ્વરો સાથે હોય છે; મરૌ અને મયૌ પણ એવા જ હોય, તેને શર્કરી છંદ કહેવાય છે.

સ્વરાત્ખં વૃષભગજજૃમ્ભિતં ભ્રનના નગૌ । નજભજરા વાણિની ગઃ પિઙ્ગલેનાષ્ટિરીરિતા ॥ ૧,૨૦૯.

સ્વરથી ખમ્, વૃષભ, ગજ અને જૃંભિત, તેમજ ભ્રણના અને નગૌ; નજભજરા, વાણિની અને ગહ – આ બધા પિંગલ છંદના આઠ ભાગ તરીકે ગણાય છે.

રસરુદ્રૈઃ શિખરિણી યમૌ નસભલા ગુરુઃ । વસુગ્રયતિઃ પૃથ્વી જસૌ જસયલા ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

રસરુદ્ર સાથે શિખરિણી છંદ, યમૌ અને નસભલા, ગુરુ; વસુગ્રયતિ છંદમાં પૃથ્વી, જસૌ અને જસયલા, ગુરુ છે.

દશસ્વરૈર્વંશપત્રપતિતં ભ્રૌન્નભા લગૌ । ષડ્વેદાશ્વૈશ્ચ હરિણી નસમા રસલા ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

દસ સ્વરો સાથે વંશપત્ર પડતું જાય છે, ભ્રૌન્નભા લઘુ છે; છ વેદાશ્વ સાથે હરિણી છંદ, નસમાં અને રસલા, ગુરુ છે.

મન્દાક્રાન્તબ્ધિષડ્નગૈર્મભનાસ્તતગા ગુરુઃ । નર્દટકં નજભજા જલૌ ગો યતિરેવ ચ ॥ ૧,૨૦૯.

મંદાક્રાંતા છંદ, છ નગા, મભના અને તતગા સાથે ગુરુ છે; નર્દટક, નજભજા, જલૌ અને ગો પણ એક છંદ છે.

સપ્તર્ત્વબ્ધિઃ કોકિલકમત્યષ્ટિઃ સ્યાચ્ચ પૂર્વવત્ । ભૂતર્ત્વશ્વૈઃ કુસુમિતલતા મ્તૌ ન્યૌ યયૌ ધૃતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

સપ્તઋતુ છંદ, કોકિલ અને કમત્યષ્ટિ, એ પહેલાં જેવું હતું તેમ છે; ભૂતઋતુ અને અશ્વ સાથે કुसુમિતલતા, મ્તૌ, ન્યૌ અને યયૌ, એ ધૃતિ છે.

રસર્ત્વશ્વૈર્યમૌ ન્સૌ રૌ મેઘવિસ્ફૂર્જિતા રગૌ । શાર્દૂલવિક્રીડિતં મઃ સૂર્યશ્વૈઃ સજ્સતાસ્તગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

રસઋતુ અને અશ્વ, યમૌ, એનસૌ અને રૌ સાથે મેઘવિસ્ફૂર્જિત છંદ, રગૌ; શાર્દૂલવિક્રીડિત, મહ, સૂર્યઅશ્વ, સંજસતા અને સ્તગૌ સાથે છે.

છન્દો હ્યતિધૃતિઃ પ્રોક્તમત ઊર્ધ્વં કૃતિર્ભવેત્ । સપ્તાશ્વર્તુઃ સુવદના ભ્રૌ મનૌ યભલા ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

અતિધૃતિ નામનું છંદ કહેવામાં આવ્યું છે, પછી કૃતિ આવે છે; સાત અશ્વ અને ઋતુ સાથે સુવદના, ભ્રૌ, મનૌ અને યભલા, ગુરુ છે.

વૃત્તં રજૌ રજૌ પાદે રજૌ ગો લઃ કૃતિર્ભવેત્ । ત્રિસપ્તકૈઃ સ્નગ્ધરા સ્યાત્પ્રકૃતિર્મ્નભનૈસ્ત્રિયૈઃ ॥ ૧,૨૦૯.

વૃત્ત છંદ, પદમાં રજૌ, રજૌ, રજૌ, ગો અને લઃ સાથે કૃતિ બને છે; ત્રણ સાત સાથે સ્નગ્ધરા, પ્રકૃતિ અને મ્નભનૈસ્ત્રિયૈઃ છે.

દિગર્કૈર્ભદ્રકં ભ્રૌ ન્રૌ નરના ગો યથાકૃતિઃ । નજૌ ભશ્વાશ્વલલિતં જભૌ જભલગા ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૯.

દિગર્કા સાથે ભદ્રક છંદ, ભ્રૌ, ન્રૌ, નરના, ગો, જેવું રૂપ હોય તેમ; નજૌ, ભશ્વાશ્વ, લલિતા, જભૌ અને જભલગા, એ છંદ છે.

મત્તાક્રીડઞ્ચાષ્ટબાણદશકૈર્મૌ તનૌ નનૌ । નલૌ ગુરુશ્ચ વિકૃતિશ્છિન્ના સંકૃતિરુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૯.

મત્તાક્રીડ અને આઠ બાણ તથા દસ, મૌ, તનૌ અને નનૌ; નલૌ અને ગુરુ, એ વિકૃતિ છંદ છે, અને છિન્ના ને સંકૃતિ કહે છે.

પઞ્ચાશ્વાર્કૈર્ભતૌ તન્વી નસભા ભનયા ગણાઃ । ક્રૌઞ્ચપદા બાણશરવસુશૈલૈર્ભમૌ સભૌ ॥ ૧,૨૦૯.

પાંચ અશ્વ અને અર્ક સાથે ભતૌ, તન્વી, નસભા અને ભનયા, એ ગણ છે; ક્રૌંચપદ, બાણ, શર, વસુશૈલ, ભમૌ અને સભૌ.

નૌ નૌ ગોઽતિકૃતિઃ પ્રોક્તા ચ્છન્દો હ્યુત્કૃતિરુચ્યતે । વસ્વીશાશ્વૈર્મમતનૈઃ સ્યાદ્ભુજઙ્ગવિજૃમ્ભિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

નૌ, નૌ અને ગો – આટિકૃતિ છંદ કહેવાય છે; ઉત્કૃતિ નામનું છંદ; વસ્વી, ઈશ, અશ્વ અને મમતનૈઃ સાથે ભુજંગવિજૃંભિત છંદ થાય છે.

નનરસૈર્લગયુક્તૈશ્ચ અપવાહાખ્યકં યતિઃ । ગુહૈઃ ષડ્ભી રસૈર્બાણૈર્મોનાઃ ષટ્સગગા ગણાઃ ॥ ૧,૨૦૯.

નનરસ અને લઘુ સાથે અપવાહાખ્યક છંદ થાય છે; છ ગુહા અને રસ, બાણ, મોના અને છ સગગા, એ ગણ છે.

ચણ્ડવૃત્તિપ્રપાતોઽસૌ દણ્ડકો નૌ તતોઽગરઃ । રફેવૃદ્ધાન્તકાદસ્ય વ્યાલજીમૂતકાદયઃ ॥ ૧,૨૦૯.

ચંડ છંદ, પ્રપાત, દંડક, નૌ, પછી અગર; રફે, વૃદ્ધાંત અને પછીના, વ્યાલ, જીમૂત વગેરે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૧૦ સૂત ઉવાચ । સસસલગાશ્ચ વિષમે પાદે યદ્યુપચિત્રકમ્ । સમે ભૌ ભગગાઃ સ્યુશ્ચ દ્રુતમધ્યા ભભૌ ભગૌ ॥ ૧,૨૧૦.

સૂતાએ કહ્યું: જો અસમાન પદમાં સસસલગા આવે તો તેને ઉપચિત્રક કહે છે; સમાન પદમાં ભૌ, ભગગા દ્રુતમધ્યા છે, અને ભભૌ, ભગૌ પણ.

ગઃ પાદે વિષમેઽન્યત્ર નજૌ જ્યૌ ચ ગણૌ સ્મૃતૌ ॥ ૧,૨૧૦.

અસમ પદમાં 'ગ' આવે છે; બાકી જગ્યાએ 'નજૌ', 'જ્યૌ' અને 'ગણૌ' કહેવાય છે.

વિષમે વેગવતી સા ગઃ સમે ભૌ ભો ગગૌ ગણાઃ । પાદેઽસમે તજૌ રો ગઃ સમે મસૌ જગૌ ગરુઃ । ભવેદ્ભદ્રવિરાટ્કેતુમતી તુ વિષમે સજૌ ॥ ૧,૨૧૦.

અસમ છંદમાં 'ગ' ઝડપથી બોલાય છે; સમ છંદમાં 'ભૌ', 'ભો', 'ગગૌ' અને 'ગણા' આવે છે. અસમ પદમાં 'તજૌ', 'રો' અને 'ગ' મળે છે; સમ છંદમાં 'મસૌ', 'જગૌ' અને 'ગરુ' આવે છે. 'ભદ્રવિરાટ્કેતુમતી' અસમ છંદમાં 'સજૌ' કહેવાય છે.