ગરુડપુરાણમ્

પણવં સ્યાન્મનયગૈર્મયૂરસારિણી ભવેત્ । રજાભ્યાઞ્ચ રગાભ્યાઞ્ચ રુક્મવતી ભમૌ સગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

'પણવ' 'મનયગૈ' છે, 'મયૂરસારિણી' બને છે; 'રજા' અને 'રગા' સાથે 'રુક્મવતી' 'ભમૌ સગૌ' છે.

મત્તા મભસગૈર્યુક્તા નરજા ગો મનોરમા । પઙ્ક્તિચ્છન્દઃ સમાખ્યાતં જસતા ગાવુપસ્થિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

મત્તા, મભસગૈરથી યુક્ત અને મનોહર ગાય જેવી પંક્તિછંદની રચના મનુષ્યો અને ગાયો બંનેને આનંદ આપે છે.

તૌ જો ગાવિન્દ્રવજ્રા સ્યાજ્જતજ્ગા ગુપપૂર્વિકા ॥ ૧,૨૦૯.

આમાંથી, જે છંદ 'ગ', 'વિ' અને 'ઇન્દ્ર' સાથે અને 'જ'થી શરૂ થાય છે, તેને ગુપપૂર્વિકા કહેવામાં આવે છે.

ઉપજાતયોઽન્યાદ્યન્તાઃ સુમુખી નજજા લગૌ । ભભભા ગૌ દોધકં સ્યાચ્છાલિની મતતા ગગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

બીજા છંદો, જેમ કે સુમુખી, નજજાં અને લગૌ, ઉપજાતિથી અંતે આવે છે; ભભભા અને ગૌ ડોઢક છે, જ્યારે શાલિની મતતા અને ગગૌ છે.

અબ્ધિલોકૈશ્ચ વિચ્છેદો વાતોર્ંમો મમતા ગગૌ । શ્રીર્ભતૌ નનગાઃ પ્રોક્તા પઞ્ચભિઃ ષડૂભિરેવ ચ ॥ ૧,૨૦૯.

પાણી અને વાયુના લોકનો વિભાજન મમતા ગગૌ તરીકે ઓળખાય છે; શ્રીભતૌ અને નનગા પાંચ અથવા છ અક્ષરોથી બનેલા છે.

મગના નો ગો ભ્રમરવિલાસિતમુદાહૃતમ્ । રથોદ્ધતાર્નૌ રલગાઃ સ્વાગતા રનભા ગગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

મગના અને ગૌને ભમરાના રમણ માટે ઓળખવામાં આવે છે; રથોદ્ધત અને અર્ણૌ રલગાઃ છે, અને સ્વાગત તથા રણભા ગગૌ છે.

વૃત્તા નનૌ સગૌ ગઃ સ્યાન્નૌ રલૌ ગઃ સમદ્રિકા । રજરા લ્ગૌ શ્યેનિકા સ્યાજ્જસતા ગૌ શિખણ્ડિતમ્ । ત્રિષ્ટુપ્છન્દઃ સમાખ્યાતં પિઙ્ગલેન મહાત્મના ॥ ૧,૨૦૯.

વૃત્તા, નનૌ, સગૌ અને ગઃ સમાન માપના છે; રજરા અને લગૌ શ્યેનિકા છે, જસતા અને ગૌ શિખંડિત છે; મહાન પિંગલ દ્વારા ત્રિષ્ટુપ છંદનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.

રનૌ ભસૌ ચન્દ્રવર્ત્મ વંશસ્થં સ્યાજ્જતૌ જરૌ । તતો જરાવિન્દ્રવંશા વેદસૈસ્તોટકં સ્મૃતમ્ । ન્ભૌ ભ્રૌ દ્રુતવિલમ્બિતં પુટશ્ચ સ્યાન્નનૌ મયૌ ॥ ૧,૨૦૯.

રણૌ, ભસૌ અને ચંદ્રવર્ત્મ વંશસ્થ છંદમાં છે, જેમાં જતૌ અને જરૌ છે; પછી જરા અને ઇન્દ્રવંશા વેદસૈસ્ટોટક કહેવાય છે; નભૌ અને ભ્રૌ દ્રુતવિલંબિત છે, અને પુટ નનૌ અને મયૌ છે.

વસુવેદૈશ્ચ વિરતિર્મુદિતવદના ત્વિયમ્ । નનરરૈઃ સમાખ્યાતા નયના યસ્તથા ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૯.

વસુવેદથી વિરતિ મળે છે, અને આનંદિત ચહેરાવાળી આ છંદને નયના કહેવામાં આવે છે, જેમ નનરરા દ્વારા જણાવાયું છે.

સા તુ કુસુમવિચિત્રા જલોદ્ધતગતી રસૈઃ । જસૌ જસૌ ચ પાદેષુ ચતૂરૈઃ સ્ત્રગ્વિણી મતા ॥ ૧,૨૦૯.

જે છંદ વિવિધ ફૂલો વડે શોભાયમાન અને પાણી જેવી ગતિ ધરાવે છે, તેને સ્ત્રગ્વિણી કહે છે, જેમાં દરેક પદમાં ચાર ચતુર જસૌ હોય છે.

ભુજઙ્ગપ્રયાતં વૃત્તં ચતુભિર્યૈઃ પ્રકીર્તિતમ્ । પ્રયંવદા નભજ્રૈશ્ચ મણિમાલા તયૌ તયૌ ॥ ૧,૨૦૯.

ભુજંગપ્રયાત છંદ ચાર પદોવાળો કહેવાય છે; મણિમાળા પ્રયંવદા અને નભજ્રૈ તથા તયૌ, તયૌથી બનેલો છે.

ગુહવક્ત્રૈશ્ચ સન્નિદ્રા લલિતા સ્યાત્તભૌ જરૌ । પ્રમિતાક્ષરા સજસસૈરુજ્જ્વલા તુ નનૌ ભરૌ ॥ ૧,૨૦૯.

ગુહવક્ત્ર સાથે સંનિદ્રા લલિતા છે, અને તભૌ, જરૌ પણ છે; ઉજ્જ્વલા, માપેલા અક્ષરો અને સજસસૈ સાથે, નનૌ અને ભરૌ છે.

મમૌ યયૌ વૈશ્વદેવી પઞ્ચાશ્વૈશ્ચ યતિર્ભવેત્ । મભૌ સમૌ જલધરમાલાબ્ધ્યન્ત્યૈર્યતિભવેત્ ॥ ૧,૨૦૯.

મમૌ અને યયૌ વૈશ્વદેવી છે, અને પચાસ ઘોડા સાથે યતિ કહેવાય છે; મભૌ અને સમૌ, જલધરમાળા અને અબ્દ્ય સાથે પણ યતિ કહેવાય છે.

નૌ તતૌ ગઃ ક્ષમાવૃત્તં તુરગૈશ્ચ રસૈર્યતિઃ । પ્રહર્ષિણી મનૌ જ્રૌ ગા વહ્નિભિર્દશભિર્યતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

નૌ, તતૌ અને ગઃ ક્ષમાવૃત્ત છે, અને ઘોડા તથા રસ સાથે યતિ કહેવાય છે; પ્રહર્ષિણી મનૌ, જ્રૌ અને ગઃ છે, અને દસ અગ્નિ સાથે યતિ કહેવાય છે.

જભૌ સજૌ ગો રુચિરા ચતુર્ભિશ્ચ ગ્રહૈર્યતિઃ । મત્તમયૂરં મતયાઃ સગૌ દેવગ્રહૈર્યતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

જભૌ, સજૌ અને ગઃ રૂચિરા છે, અને ચાર ગ્રહો સાથે યતિ કહેવાય છે; મત્તમયૂર, મતયાઃ અને સગૌ સાથે દેવગ્રહોવાળી યતિ છે.

મઞ્જુભાષિણી સજ્સા જ્ગૌ સુનન્દિની સજસા મગૌ । નનૌ તતૌ ચન્દ્રિકા ગઃ સપ્તભિશ્ચ રસૈર્યતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

મંજૂભાષિણી સજસા અને જ્ગૌ છે; સુનંદિની સજસા અને મગૌ છે; નનૌ, તતૌ અને ચંદ્રિકા ગઃ, સાત રસો સાથે યતિ છે.

અસમ્બાધા મતનસા ગગૌ બાણગ્રહૈર્યતિઃ । નનરાઃ સો લધુગુરુઃ સ્વરૈઃ પ્રોક્તાપરાજિતા ॥ ૧,૨૦૯.

અસમ્બાધા, મતનસા અને ગગૌ સાથે, બાણગ્રહોવાળી યતિ છે; નનરાઃ લઘુગુરુ છે, અને સ્વરો સાથે અપરાજિતા કહેવાય છે.

નનૌ ભનૌ પ્રહરણકલિકેયં લગૌ તથા । વસન્તતિલકા સિંહોન્નતા તભ્જા જગૌ ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

નનૌ, ભનૌ અને પ્રહરણકલિકા પણ લગૌ છે; વસંતતિલકા, સિંહોન્તા અને તભ્જા જગૌ ગુરુ છે.

ભજૌ સનૌ ગગાવિન્દુવદનાથ સુકેશરમ્ । નરના રલગાઃ પાદે શર્કરી પ્રતિપાદિતા ॥ ૧,૨૦૯.

ભજૌ, સનૌ અને ગગાવિંદુ વડનાથ અને સુકેશરમ છે; નરના, રલગાઃ અને પદે, શર્કરીનું વર્ણન થાય છે.

ચતુર્દશલઘુઃ સ્યાચ્ચ શ્રેષ્ઠા શશિકલા સગા । રસગ્રહયતિઃ સ્રક્સ્રા વસુશૈલયતિસ્તથા ॥ ૧,૨૦૯.

ચૌદ અક્ષરનું છંદ સર્વોત્તમ છે, જેમાં ચાંદણીની કિરણ અને તેની સાથેની કલાઓ હોય છે. રસગ્રહયતિ, સ્રક્સ્રા અને વસુશૈલયતિ પણ એ જ રીતે શ્રેષ્ઠ છે.

સ્યાન્મણિગુણનિકરો માલિની નનમા યયૌ । વસુસ્વરયતિઃ સ્યાચ્ચ નજૌ ભજ્રાઃ પ્રભદ્રકમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

મણિગુણના સમૂહથી માલિની છંદ બને છે અને નનમા પણ એ જ રીતે ચાલે છે. વસુસ્વરયતિ, નજૌ, ભજ્રા અને પ્રભદ્રક પણ એવા જ છે.

એલા સયૌ નનૌ યઃસ્યાચ્ચિત્રલેખાસ્વરાષ્ટકૈઃ । મરૌ મયૌ યશ્ચ ભવેદુક્તેયમતિ શર્કરી ॥ ૧,૨૦૯.

એલા, સયૌ અને નનૌ – જે ચિત્રલેખાના આઠ સ્વરો સાથે હોય છે; મરૌ અને મયૌ પણ એવા જ હોય, તેને શર્કરી છંદ કહેવાય છે.

સ્વરાત્ખં વૃષભગજજૃમ્ભિતં ભ્રનના નગૌ । નજભજરા વાણિની ગઃ પિઙ્ગલેનાષ્ટિરીરિતા ॥ ૧,૨૦૯.

સ્વરથી ખમ્, વૃષભ, ગજ અને જૃંભિત, તેમજ ભ્રણના અને નગૌ; નજભજરા, વાણિની અને ગહ – આ બધા પિંગલ છંદના આઠ ભાગ તરીકે ગણાય છે.

રસરુદ્રૈઃ શિખરિણી યમૌ નસભલા ગુરુઃ । વસુગ્રયતિઃ પૃથ્વી જસૌ જસયલા ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

રસરુદ્ર સાથે શિખરિણી છંદ, યમૌ અને નસભલા, ગુરુ; વસુગ્રયતિ છંદમાં પૃથ્વી, જસૌ અને જસયલા, ગુરુ છે.

દશસ્વરૈર્વંશપત્રપતિતં ભ્રૌન્નભા લગૌ । ષડ્વેદાશ્વૈશ્ચ હરિણી નસમા રસલા ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

દસ સ્વરો સાથે વંશપત્ર પડતું જાય છે, ભ્રૌન્નભા લઘુ છે; છ વેદાશ્વ સાથે હરિણી છંદ, નસમાં અને રસલા, ગુરુ છે.

મન્દાક્રાન્તબ્ધિષડ્નગૈર્મભનાસ્તતગા ગુરુઃ । નર્દટકં નજભજા જલૌ ગો યતિરેવ ચ ॥ ૧,૨૦૯.

મંદાક્રાંતા છંદ, છ નગા, મભના અને તતગા સાથે ગુરુ છે; નર્દટક, નજભજા, જલૌ અને ગો પણ એક છંદ છે.

સપ્તર્ત્વબ્ધિઃ કોકિલકમત્યષ્ટિઃ સ્યાચ્ચ પૂર્વવત્ । ભૂતર્ત્વશ્વૈઃ કુસુમિતલતા મ્તૌ ન્યૌ યયૌ ધૃતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

સપ્તઋતુ છંદ, કોકિલ અને કમત્યષ્ટિ, એ પહેલાં જેવું હતું તેમ છે; ભૂતઋતુ અને અશ્વ સાથે કुसુમિતલતા, મ્તૌ, ન્યૌ અને યયૌ, એ ધૃતિ છે.

રસર્ત્વશ્વૈર્યમૌ ન્સૌ રૌ મેઘવિસ્ફૂર્જિતા રગૌ । શાર્દૂલવિક્રીડિતં મઃ સૂર્યશ્વૈઃ સજ્સતાસ્તગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

રસઋતુ અને અશ્વ, યમૌ, એનસૌ અને રૌ સાથે મેઘવિસ્ફૂર્જિત છંદ, રગૌ; શાર્દૂલવિક્રીડિત, મહ, સૂર્યઅશ્વ, સંજસતા અને સ્તગૌ સાથે છે.

છન્દો હ્યતિધૃતિઃ પ્રોક્તમત ઊર્ધ્વં કૃતિર્ભવેત્ । સપ્તાશ્વર્તુઃ સુવદના ભ્રૌ મનૌ યભલા ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

અતિધૃતિ નામનું છંદ કહેવામાં આવ્યું છે, પછી કૃતિ આવે છે; સાત અશ્વ અને ઋતુ સાથે સુવદના, ભ્રૌ, મનૌ અને યભલા, ગુરુ છે.