ગરુડપુરાણમ્

બાણાષ્ટનવકેષુ સ્યાલ્લશ્ચિત્રા ષોડશાત્મિકા । સમમાત્રાસમાદિષ્ટં પદાકુલકમીરિતમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

બાણ, આઠ અને નવમાં 'લ' ચિત્રા છે, જે સોળ અક્ષરથી બનેલી છે; સમાન માત્રા નક્કી કરવામાં આવી છે, એ પદાકુલક કહેવાય છે.

વૃત્તમાત્રા વિના વર્ણૈર્લા વર્ણા ગુરુભિર્વિના । ગુરુવો લૈર્દલે નિત્યં પ્રમાણમિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

છંદ માત્રા વગર હોય તો અક્ષરોથી બનેલો છે; 'લ' ગુરુ અક્ષર વગર છે; ગુરુ અક્ષરો હંમેશા પગલાંમાં 'લ' હોય છે, એ નિશ્ચિત નિયમ છે.

અષ્ટાવિંશાતિલા ગન્તા પ્રથમાર્ધે દ્વિતીયકે । ત્રિંશદસ્યાં શિખા ગન્તા ખઞ્જાતદ્વ્યત્યયાદ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૮.

અઠ્ઠાવીસ 'લ' બીજાના પહેલા ભાગમાં જાય છે; ત્રીસ શિખામાં જાય છે, અને ખંજના વિપરીતથી એ થાય છે.

ષોડશાનઙ્ગક્રીડા ગા દ્વાત્રિંશચ્ચરમે ચ લાઃ । સપ્તવિંશાતિલા ગન્તા દલયો રુચિરા દ્વયોઃ ॥ ૧,૨૦૮.

સોળ 'લ' અનંગક્રીડામાં, બત્રીસ 'લ' છેલ્લે; સત્તાવીસ 'લ' બંને પગલાંમાં જાય છે, બંને સુંદર છે.

માત્રાવૃત્તાનિ ચોક્તાનિ વર્ણવૃત્તાનિ વચ્મિ વૈ ॥ ૧,૨૦૮.

માત્રાવાળા છંદો કહી દીધા છે; હવે હું અક્ષરવાળા છંદો કહું છું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૯ સૂત ઉવાચ । શ્રીરુક્થા ગેન સા જ્ઞેયા ઉત્યુક્થા સ્ત્રી ગુરુદ્વયમ્ । મો નારી રો મૃગી મધ્યા મગૌ કન્યા પ્રતિષ્ઠયા ॥ ૧,૨૦૯.

સૂતે કહ્યું: શ્રીરુક્તને 'ગેના' તરીકે ઓળખવું, ઉત્યુક્થ સ્ત્રી છે અને બે ગુરુ અક્ષર ધરાવે છે; 'મો' સ્ત્રી છે, 'રો' મૃગ છે, મધ્યામાં 'મગૌ', કન્યા 'પ્રતિષ્ઠા' છે.

ભો ગૌ પઙ્ક્તિઃ સુપ્રાતિષ્ઠા તનુમધ્યા તયૌ સ્મૃતા । નયાભ્યાં બાલલલિતા ગાયત્રીચ્છન્દ એવ હિ ॥ ૧,૨૦૯.

'ભો ગૌ' પંક્તિ છે, સારી રીતે સ્થિર અને પાતળી મધ્યવાળી, તેને 'તયૌ' તરીકે ઓળખાય છે; 'નયા' અને 'બાલલલિતા' સાથે, એ ખરેખર ગાયત્રી છંદ છે.

મસગૈર્મદલેખા સ્યાદુષ્ણિક્છન્દઃ સ્મૃતં બુધૈઃ । ભૌ ગૌ ચિત્રપદા ખ્યાતા વિદ્યુન્માલા મમૌ ગગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

'મસગૈ' અને 'મદલેખા'ને વિદ્વાનો ઉષ્ણિક છંદ કહે છે; 'ભૌ ગૌ' ચિત્રપદા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, 'વિદ્યુન્માળા' 'મમૌ ગગૌ' છે.

માણવકં ભાત્તલગા મ્નૌ ગૌ હંસરુતં સ્મૃતમ્ । સમાનિકા રજગલા જરલા ગઃ પ્રમાણિકા । આભ્યામન્યદ્વિતાનં સ્યાદનુષ્ટુપ્છન્દ ઈરિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

'માણવક' 'ભાત્તલગા' છે, 'મ્નૌ ગૌ' હંસારુત તરીકે ઓળખાય છે; 'સમાનિકા', 'રજગલા', 'જરલા', 'ગહ' પ્રમાણિકા છે; આ બે સાથે બીજું વિતાન 'અનુષ્ટુપ' છંદ કહેવાય છે.

રનસૈઃ સ્યાદ્ધલમુખી નૌ મઃ શિશુભૃતા ભવેત્ । બૃહતીછન્દ ઇત્યુક્તં સ્મૌ જગૌ સ વિરાજિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

'રણસૈ'થી હલમુખી થાય છે; 'નૌ મહ' શિશુભૃત માટે છે; એ બૃહતી છંદ કહેવાય છે, 'સ્મૌ જગૌ' તેનું તેજસ્વી રૂપ છે.

પણવં સ્યાન્મનયગૈર્મયૂરસારિણી ભવેત્ । રજાભ્યાઞ્ચ રગાભ્યાઞ્ચ રુક્મવતી ભમૌ સગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

'પણવ' 'મનયગૈ' છે, 'મયૂરસારિણી' બને છે; 'રજા' અને 'રગા' સાથે 'રુક્મવતી' 'ભમૌ સગૌ' છે.

મત્તા મભસગૈર્યુક્તા નરજા ગો મનોરમા । પઙ્ક્તિચ્છન્દઃ સમાખ્યાતં જસતા ગાવુપસ્થિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

મત્તા, મભસગૈરથી યુક્ત અને મનોહર ગાય જેવી પંક્તિછંદની રચના મનુષ્યો અને ગાયો બંનેને આનંદ આપે છે.

તૌ જો ગાવિન્દ્રવજ્રા સ્યાજ્જતજ્ગા ગુપપૂર્વિકા ॥ ૧,૨૦૯.

આમાંથી, જે છંદ 'ગ', 'વિ' અને 'ઇન્દ્ર' સાથે અને 'જ'થી શરૂ થાય છે, તેને ગુપપૂર્વિકા કહેવામાં આવે છે.

ઉપજાતયોઽન્યાદ્યન્તાઃ સુમુખી નજજા લગૌ । ભભભા ગૌ દોધકં સ્યાચ્છાલિની મતતા ગગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

બીજા છંદો, જેમ કે સુમુખી, નજજાં અને લગૌ, ઉપજાતિથી અંતે આવે છે; ભભભા અને ગૌ ડોઢક છે, જ્યારે શાલિની મતતા અને ગગૌ છે.

અબ્ધિલોકૈશ્ચ વિચ્છેદો વાતોર્ંમો મમતા ગગૌ । શ્રીર્ભતૌ નનગાઃ પ્રોક્તા પઞ્ચભિઃ ષડૂભિરેવ ચ ॥ ૧,૨૦૯.

પાણી અને વાયુના લોકનો વિભાજન મમતા ગગૌ તરીકે ઓળખાય છે; શ્રીભતૌ અને નનગા પાંચ અથવા છ અક્ષરોથી બનેલા છે.

મગના નો ગો ભ્રમરવિલાસિતમુદાહૃતમ્ । રથોદ્ધતાર્નૌ રલગાઃ સ્વાગતા રનભા ગગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

મગના અને ગૌને ભમરાના રમણ માટે ઓળખવામાં આવે છે; રથોદ્ધત અને અર્ણૌ રલગાઃ છે, અને સ્વાગત તથા રણભા ગગૌ છે.

વૃત્તા નનૌ સગૌ ગઃ સ્યાન્નૌ રલૌ ગઃ સમદ્રિકા । રજરા લ્ગૌ શ્યેનિકા સ્યાજ્જસતા ગૌ શિખણ્ડિતમ્ । ત્રિષ્ટુપ્છન્દઃ સમાખ્યાતં પિઙ્ગલેન મહાત્મના ॥ ૧,૨૦૯.

વૃત્તા, નનૌ, સગૌ અને ગઃ સમાન માપના છે; રજરા અને લગૌ શ્યેનિકા છે, જસતા અને ગૌ શિખંડિત છે; મહાન પિંગલ દ્વારા ત્રિષ્ટુપ છંદનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.

રનૌ ભસૌ ચન્દ્રવર્ત્મ વંશસ્થં સ્યાજ્જતૌ જરૌ । તતો જરાવિન્દ્રવંશા વેદસૈસ્તોટકં સ્મૃતમ્ । ન્ભૌ ભ્રૌ દ્રુતવિલમ્બિતં પુટશ્ચ સ્યાન્નનૌ મયૌ ॥ ૧,૨૦૯.

રણૌ, ભસૌ અને ચંદ્રવર્ત્મ વંશસ્થ છંદમાં છે, જેમાં જતૌ અને જરૌ છે; પછી જરા અને ઇન્દ્રવંશા વેદસૈસ્ટોટક કહેવાય છે; નભૌ અને ભ્રૌ દ્રુતવિલંબિત છે, અને પુટ નનૌ અને મયૌ છે.

વસુવેદૈશ્ચ વિરતિર્મુદિતવદના ત્વિયમ્ । નનરરૈઃ સમાખ્યાતા નયના યસ્તથા ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૯.

વસુવેદથી વિરતિ મળે છે, અને આનંદિત ચહેરાવાળી આ છંદને નયના કહેવામાં આવે છે, જેમ નનરરા દ્વારા જણાવાયું છે.

સા તુ કુસુમવિચિત્રા જલોદ્ધતગતી રસૈઃ । જસૌ જસૌ ચ પાદેષુ ચતૂરૈઃ સ્ત્રગ્વિણી મતા ॥ ૧,૨૦૯.

જે છંદ વિવિધ ફૂલો વડે શોભાયમાન અને પાણી જેવી ગતિ ધરાવે છે, તેને સ્ત્રગ્વિણી કહે છે, જેમાં દરેક પદમાં ચાર ચતુર જસૌ હોય છે.

ભુજઙ્ગપ્રયાતં વૃત્તં ચતુભિર્યૈઃ પ્રકીર્તિતમ્ । પ્રયંવદા નભજ્રૈશ્ચ મણિમાલા તયૌ તયૌ ॥ ૧,૨૦૯.

ભુજંગપ્રયાત છંદ ચાર પદોવાળો કહેવાય છે; મણિમાળા પ્રયંવદા અને નભજ્રૈ તથા તયૌ, તયૌથી બનેલો છે.

ગુહવક્ત્રૈશ્ચ સન્નિદ્રા લલિતા સ્યાત્તભૌ જરૌ । પ્રમિતાક્ષરા સજસસૈરુજ્જ્વલા તુ નનૌ ભરૌ ॥ ૧,૨૦૯.

ગુહવક્ત્ર સાથે સંનિદ્રા લલિતા છે, અને તભૌ, જરૌ પણ છે; ઉજ્જ્વલા, માપેલા અક્ષરો અને સજસસૈ સાથે, નનૌ અને ભરૌ છે.

મમૌ યયૌ વૈશ્વદેવી પઞ્ચાશ્વૈશ્ચ યતિર્ભવેત્ । મભૌ સમૌ જલધરમાલાબ્ધ્યન્ત્યૈર્યતિભવેત્ ॥ ૧,૨૦૯.

મમૌ અને યયૌ વૈશ્વદેવી છે, અને પચાસ ઘોડા સાથે યતિ કહેવાય છે; મભૌ અને સમૌ, જલધરમાળા અને અબ્દ્ય સાથે પણ યતિ કહેવાય છે.

નૌ તતૌ ગઃ ક્ષમાવૃત્તં તુરગૈશ્ચ રસૈર્યતિઃ । પ્રહર્ષિણી મનૌ જ્રૌ ગા વહ્નિભિર્દશભિર્યતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

નૌ, તતૌ અને ગઃ ક્ષમાવૃત્ત છે, અને ઘોડા તથા રસ સાથે યતિ કહેવાય છે; પ્રહર્ષિણી મનૌ, જ્રૌ અને ગઃ છે, અને દસ અગ્નિ સાથે યતિ કહેવાય છે.

જભૌ સજૌ ગો રુચિરા ચતુર્ભિશ્ચ ગ્રહૈર્યતિઃ । મત્તમયૂરં મતયાઃ સગૌ દેવગ્રહૈર્યતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

જભૌ, સજૌ અને ગઃ રૂચિરા છે, અને ચાર ગ્રહો સાથે યતિ કહેવાય છે; મત્તમયૂર, મતયાઃ અને સગૌ સાથે દેવગ્રહોવાળી યતિ છે.

મઞ્જુભાષિણી સજ્સા જ્ગૌ સુનન્દિની સજસા મગૌ । નનૌ તતૌ ચન્દ્રિકા ગઃ સપ્તભિશ્ચ રસૈર્યતિઃ ॥ ૧,૨૦૯.

મંજૂભાષિણી સજસા અને જ્ગૌ છે; સુનંદિની સજસા અને મગૌ છે; નનૌ, તતૌ અને ચંદ્રિકા ગઃ, સાત રસો સાથે યતિ છે.

અસમ્બાધા મતનસા ગગૌ બાણગ્રહૈર્યતિઃ । નનરાઃ સો લધુગુરુઃ સ્વરૈઃ પ્રોક્તાપરાજિતા ॥ ૧,૨૦૯.

અસમ્બાધા, મતનસા અને ગગૌ સાથે, બાણગ્રહોવાળી યતિ છે; નનરાઃ લઘુગુરુ છે, અને સ્વરો સાથે અપરાજિતા કહેવાય છે.

નનૌ ભનૌ પ્રહરણકલિકેયં લગૌ તથા । વસન્તતિલકા સિંહોન્નતા તભ્જા જગૌ ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૯.

નનૌ, ભનૌ અને પ્રહરણકલિકા પણ લગૌ છે; વસંતતિલકા, સિંહોન્તા અને તભ્જા જગૌ ગુરુ છે.

ભજૌ સનૌ ગગાવિન્દુવદનાથ સુકેશરમ્ । નરના રલગાઃ પાદે શર્કરી પ્રતિપાદિતા ॥ ૧,૨૦૯.

ભજૌ, સનૌ અને ગગાવિંદુ વડનાથ અને સુકેશરમ છે; નરના, રલગાઃ અને પદે, શર્કરીનું વર્ણન થાય છે.