ગરુડપુરાણમ્

આર્યા પ્રથમાર્ધલક્ષ્મ ગીતિઃ સ્યાચ્ચેદ્દલદ્વયે । ઉપગીતિર્દ્વિતીયાર્ધાદુદ્ગીતિર્વ્યત્યયાદ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૮.

આર્યા છંદમાં પહેલાં ભાગમાં લક્ષણ હોય; ગીતિ હોય તો બંને ભાગમાં; ઉપગીતિ બીજાં ભાગથી, ઉદગીતિ ફેરફારથી થાય છે.

આર્યાગીતિશ્ચાન્તગુરુર્ગોતિજાતેશ્ચ લક્ષણમ્ । ષટ્કલા વિષમે ચેત્સ્યુઃ સમેઽષ્ટૌ ન નિરન્તરાઃ । સમા પરાશ્રિતા ન સ્યાદ્વૈતાલીયે રલૌ ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૮.

આર્યાગીતિમાં અંતે ગુરુ હોય છે; ગોતિજાતિ છંદના લક્ષણો છે; વિસ્મમાં છ કલાં, સમમાં આઠ, સતત નહિ; સમા આધારિત નથી, વૈતાલીયમાં અંતે ગુરુ હોય છે.

અન્તેર્યૌ પૂર્વવદિદમૌપચ્છન્દસિકં મતમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

અંદર બંને ય પહેલાંની જેમ હોય, તો તેને ઔપચ્છંદસિક છંદ માનવામાં આવે છે.

ભાદ્ગૌ સ્યાદાપાતલિકા જ્ઞેયાથો દક્ષિણાન્તિકા । પરાશ્રિતો દ્વિતીયો લઃ પાદેષુ નિખિલેષ્વપિ ॥ ૧,૨૦૮.

ભાદગૌને આપાતલિકા તરીકે ઓળખવી, અને એ જ રીતે દક્ષિણાંતિકા પણ. પરાશ્રિતો બીજું 'લ' છે, જે બધા પગલાંમાં હોય છે.

ઉદીચ્યવૃત્તિરસમે પ્રાચ્યવૃત્તિસ્તુ યુગ્મકે । સપઞ્ચમશ્ચતુર્થાંશે યુગપત્તૌ પ્રવૃત્તકમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

ઉદીચ્ય છંદ અસમાન રીતે આવે છે, જ્યારે પ્રાચ્ય છંદ જોડીમાં આવે છે; ચોથા પગલાંમાં પાંચમું અક્ષર, બંને સાથે ચાલે છે.

ઉદીચ્યાદ્યઙ્ઘ્રિસંયોગાદ્યુગ્મપાદૈકપાદિકા । ચારુહાસિન્યયુગ્માઙ્ઘ્રૌ વૈતાલીયસ્ય સંગ્રહઃ ॥ ૧,૨૦૮.

ઉદીચ્યના પ્રથમ પગલાં અને જોડી પગલાંના સંયોજનથી એકપદીય યુગ્મપાદ થાય છે; વૈતાલીયમાં બંને પગલાં સુંદર અને હસતાં હોય છે, એ જ તેનું સંગ્રહ છે.

વક્ત્રં નાદ્યાન્નસૌ સ્યાતાં ચતુર્થાદ્યગણો ભવેત્ । પથ્યાવક્ત્રં જેન સમે વિપરીતાદિરન્યથા ॥ ૧,૨૦૮.

મુખનો આરંભ 'ન'થી ન થવો જોઈએ; ચોથા પગલાંમાં ગણ હોવો જોઈએ; પથ્યા મુખમાં 'જ' હોય છે, નહિતર તે વિપરીત કે જુદું હોય છે.

ઉસમે નશ્ચ ચપલા વિપુલા લઘુસપ્તમા । નિખિલે વા સૈતવસ્ય મ્રૌ ન્તૌ ચાબ્ધેસ્તત્પૂર્વકૌ ॥ ૧,૨૦૮.

ઉસમે, ન અને ચપલા છંદમાં, વિપુલામાં સાતમું લઘુ આવે છે; બધા છંદોમાં સૈતવમાં મ્રૌ અને તૌ આવે છે, અને સમુદ્રમાં એ બંને પહેલાં 'તત' આવે છે.

ષોડશલોઽચલધૃતિર્માત્રાસમકમુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૮.

છોળે અક્ષરો અને અચળધૃતિ, બંને મળીને સમાન માત્રાવાળા કહેવાય છે.

નવમલસ્તથા ગોઽન્ત્યઃ જો ન્લૌવાથામ્બુધેર્યથા । વિશ્લોકઃ સ્યાત્તચ્ચતુષ્કદ્વિગુણાદ્વાનવાસિકા ॥ ૧,૨૦૮.

નવ, મલ અને એ જ રીતે ગો અંતે આવે છે; જો, ન્લૌ અને સમુદ્રમાં જે રીતે છે; વિશ્લોક ચાર ગણ, અથવા એના બે ગણ, નવાસિકા કહેવાય છે.

બાણાષ્ટનવકેષુ સ્યાલ્લશ્ચિત્રા ષોડશાત્મિકા । સમમાત્રાસમાદિષ્ટં પદાકુલકમીરિતમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

બાણ, આઠ અને નવમાં 'લ' ચિત્રા છે, જે સોળ અક્ષરથી બનેલી છે; સમાન માત્રા નક્કી કરવામાં આવી છે, એ પદાકુલક કહેવાય છે.

વૃત્તમાત્રા વિના વર્ણૈર્લા વર્ણા ગુરુભિર્વિના । ગુરુવો લૈર્દલે નિત્યં પ્રમાણમિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

છંદ માત્રા વગર હોય તો અક્ષરોથી બનેલો છે; 'લ' ગુરુ અક્ષર વગર છે; ગુરુ અક્ષરો હંમેશા પગલાંમાં 'લ' હોય છે, એ નિશ્ચિત નિયમ છે.

અષ્ટાવિંશાતિલા ગન્તા પ્રથમાર્ધે દ્વિતીયકે । ત્રિંશદસ્યાં શિખા ગન્તા ખઞ્જાતદ્વ્યત્યયાદ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૮.

અઠ્ઠાવીસ 'લ' બીજાના પહેલા ભાગમાં જાય છે; ત્રીસ શિખામાં જાય છે, અને ખંજના વિપરીતથી એ થાય છે.

ષોડશાનઙ્ગક્રીડા ગા દ્વાત્રિંશચ્ચરમે ચ લાઃ । સપ્તવિંશાતિલા ગન્તા દલયો રુચિરા દ્વયોઃ ॥ ૧,૨૦૮.

સોળ 'લ' અનંગક્રીડામાં, બત્રીસ 'લ' છેલ્લે; સત્તાવીસ 'લ' બંને પગલાંમાં જાય છે, બંને સુંદર છે.

માત્રાવૃત્તાનિ ચોક્તાનિ વર્ણવૃત્તાનિ વચ્મિ વૈ ॥ ૧,૨૦૮.

માત્રાવાળા છંદો કહી દીધા છે; હવે હું અક્ષરવાળા છંદો કહું છું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૯ સૂત ઉવાચ । શ્રીરુક્થા ગેન સા જ્ઞેયા ઉત્યુક્થા સ્ત્રી ગુરુદ્વયમ્ । મો નારી રો મૃગી મધ્યા મગૌ કન્યા પ્રતિષ્ઠયા ॥ ૧,૨૦૯.

સૂતે કહ્યું: શ્રીરુક્તને 'ગેના' તરીકે ઓળખવું, ઉત્યુક્થ સ્ત્રી છે અને બે ગુરુ અક્ષર ધરાવે છે; 'મો' સ્ત્રી છે, 'રો' મૃગ છે, મધ્યામાં 'મગૌ', કન્યા 'પ્રતિષ્ઠા' છે.

ભો ગૌ પઙ્ક્તિઃ સુપ્રાતિષ્ઠા તનુમધ્યા તયૌ સ્મૃતા । નયાભ્યાં બાલલલિતા ગાયત્રીચ્છન્દ એવ હિ ॥ ૧,૨૦૯.

'ભો ગૌ' પંક્તિ છે, સારી રીતે સ્થિર અને પાતળી મધ્યવાળી, તેને 'તયૌ' તરીકે ઓળખાય છે; 'નયા' અને 'બાલલલિતા' સાથે, એ ખરેખર ગાયત્રી છંદ છે.

મસગૈર્મદલેખા સ્યાદુષ્ણિક્છન્દઃ સ્મૃતં બુધૈઃ । ભૌ ગૌ ચિત્રપદા ખ્યાતા વિદ્યુન્માલા મમૌ ગગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

'મસગૈ' અને 'મદલેખા'ને વિદ્વાનો ઉષ્ણિક છંદ કહે છે; 'ભૌ ગૌ' ચિત્રપદા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, 'વિદ્યુન્માળા' 'મમૌ ગગૌ' છે.

માણવકં ભાત્તલગા મ્નૌ ગૌ હંસરુતં સ્મૃતમ્ । સમાનિકા રજગલા જરલા ગઃ પ્રમાણિકા । આભ્યામન્યદ્વિતાનં સ્યાદનુષ્ટુપ્છન્દ ઈરિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

'માણવક' 'ભાત્તલગા' છે, 'મ્નૌ ગૌ' હંસારુત તરીકે ઓળખાય છે; 'સમાનિકા', 'રજગલા', 'જરલા', 'ગહ' પ્રમાણિકા છે; આ બે સાથે બીજું વિતાન 'અનુષ્ટુપ' છંદ કહેવાય છે.

રનસૈઃ સ્યાદ્ધલમુખી નૌ મઃ શિશુભૃતા ભવેત્ । બૃહતીછન્દ ઇત્યુક્તં સ્મૌ જગૌ સ વિરાજિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

'રણસૈ'થી હલમુખી થાય છે; 'નૌ મહ' શિશુભૃત માટે છે; એ બૃહતી છંદ કહેવાય છે, 'સ્મૌ જગૌ' તેનું તેજસ્વી રૂપ છે.

પણવં સ્યાન્મનયગૈર્મયૂરસારિણી ભવેત્ । રજાભ્યાઞ્ચ રગાભ્યાઞ્ચ રુક્મવતી ભમૌ સગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

'પણવ' 'મનયગૈ' છે, 'મયૂરસારિણી' બને છે; 'રજા' અને 'રગા' સાથે 'રુક્મવતી' 'ભમૌ સગૌ' છે.

મત્તા મભસગૈર્યુક્તા નરજા ગો મનોરમા । પઙ્ક્તિચ્છન્દઃ સમાખ્યાતં જસતા ગાવુપસ્થિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

મત્તા, મભસગૈરથી યુક્ત અને મનોહર ગાય જેવી પંક્તિછંદની રચના મનુષ્યો અને ગાયો બંનેને આનંદ આપે છે.

તૌ જો ગાવિન્દ્રવજ્રા સ્યાજ્જતજ્ગા ગુપપૂર્વિકા ॥ ૧,૨૦૯.

આમાંથી, જે છંદ 'ગ', 'વિ' અને 'ઇન્દ્ર' સાથે અને 'જ'થી શરૂ થાય છે, તેને ગુપપૂર્વિકા કહેવામાં આવે છે.

ઉપજાતયોઽન્યાદ્યન્તાઃ સુમુખી નજજા લગૌ । ભભભા ગૌ દોધકં સ્યાચ્છાલિની મતતા ગગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

બીજા છંદો, જેમ કે સુમુખી, નજજાં અને લગૌ, ઉપજાતિથી અંતે આવે છે; ભભભા અને ગૌ ડોઢક છે, જ્યારે શાલિની મતતા અને ગગૌ છે.

અબ્ધિલોકૈશ્ચ વિચ્છેદો વાતોર્ંમો મમતા ગગૌ । શ્રીર્ભતૌ નનગાઃ પ્રોક્તા પઞ્ચભિઃ ષડૂભિરેવ ચ ॥ ૧,૨૦૯.

પાણી અને વાયુના લોકનો વિભાજન મમતા ગગૌ તરીકે ઓળખાય છે; શ્રીભતૌ અને નનગા પાંચ અથવા છ અક્ષરોથી બનેલા છે.

મગના નો ગો ભ્રમરવિલાસિતમુદાહૃતમ્ । રથોદ્ધતાર્નૌ રલગાઃ સ્વાગતા રનભા ગગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

મગના અને ગૌને ભમરાના રમણ માટે ઓળખવામાં આવે છે; રથોદ્ધત અને અર્ણૌ રલગાઃ છે, અને સ્વાગત તથા રણભા ગગૌ છે.

વૃત્તા નનૌ સગૌ ગઃ સ્યાન્નૌ રલૌ ગઃ સમદ્રિકા । રજરા લ્ગૌ શ્યેનિકા સ્યાજ્જસતા ગૌ શિખણ્ડિતમ્ । ત્રિષ્ટુપ્છન્દઃ સમાખ્યાતં પિઙ્ગલેન મહાત્મના ॥ ૧,૨૦૯.

વૃત્તા, નનૌ, સગૌ અને ગઃ સમાન માપના છે; રજરા અને લગૌ શ્યેનિકા છે, જસતા અને ગૌ શિખંડિત છે; મહાન પિંગલ દ્વારા ત્રિષ્ટુપ છંદનું નામ આપવામાં આવ્યું છે.

રનૌ ભસૌ ચન્દ્રવર્ત્મ વંશસ્થં સ્યાજ્જતૌ જરૌ । તતો જરાવિન્દ્રવંશા વેદસૈસ્તોટકં સ્મૃતમ્ । ન્ભૌ ભ્રૌ દ્રુતવિલમ્બિતં પુટશ્ચ સ્યાન્નનૌ મયૌ ॥ ૧,૨૦૯.

રણૌ, ભસૌ અને ચંદ્રવર્ત્મ વંશસ્થ છંદમાં છે, જેમાં જતૌ અને જરૌ છે; પછી જરા અને ઇન્દ્રવંશા વેદસૈસ્ટોટક કહેવાય છે; નભૌ અને ભ્રૌ દ્રુતવિલંબિત છે, અને પુટ નનૌ અને મયૌ છે.

વસુવેદૈશ્ચ વિરતિર્મુદિતવદના ત્વિયમ્ । નનરરૈઃ સમાખ્યાતા નયના યસ્તથા ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૯.

વસુવેદથી વિરતિ મળે છે, અને આનંદિત ચહેરાવાળી આ છંદને નયના કહેવામાં આવે છે, જેમ નનરરા દ્વારા જણાવાયું છે.