ગરુડપુરાણમ્

સત્યા નાગ્ન્યસ્તથા પુંસો હ્યભક્ષયત દીર્ઘપાત્ । સર્વવિશ્વોભ યે ચોભૌ એકોન્યાન્યતરાણિ ચ ॥ ૧,૨૦૬.

સત્યવંત, સાપ અને અગ્નિ પુલ્લિંગ છે; જે ખાવા યોગ્ય નથી, દૂર પડતા, સર્વ, વિશ્વ, બંને, એક ઓછું અને બીજું—આ બધું પુલ્લિંગ છે.

ડતરો ડતમો નેમસ્ત્વઃ સમોઽથ સિમેતરૌ । પૂર્વશ્ચૈવાધરશ્ચૈવ દક્ષિણશ્ચોત્તરાવરૌ ॥ ૧,૨૦૬.

ડતર, ડતમ, નેમ, ત્વહ, સમ અને સિમેતર; પૂર્વ અને અધર, દક્ષિણ અને ઉત્તરાવર—આ બધું પુલ્લિંગ છે.

પરશ્ચાન્તરમપ્યેતદ્યત્ત્યત્કિમદસસ્ત્વિદમ્ । યુષ્મદસ્મત્તત્પ્રથમચરમાલ્પતયાર્ધકાઃ ॥ ૧,૨૦૬.

પર અને અંતર પણ આવાં જ છે; યત, તત, કિમ અને અદસ નપુંસકલિંગ છે; તું, હું, તે—પ્રથમ, દ્વિતીય અને તૃતીય પુરુષ દ્વિવચન છે.

તથા કતિપયો દ્વૌ ચેત્યેવં સર્વાદયસ્તથા । શૃણોત્યાદ્યા જુહોતિશ્ચ જહાતિશ્ચ દધાત્યપિ ॥ ૧,૨૦૬.

તે જ રીતે, થોડાં, બે અને એ પ્રમાણે બધા સંખ્યાવાચક; સાંભળે છે, હવન કરે છે, ત્યાગે છે અને મૂકે છે—આ પણ.

દીપ્યતિઃ સ્તૂયતિશ્ચૈવ પુત્ત્રીયતિ ધનીયતિ । ત્રુટ્યતિ મ્રિયતે ચૈવ ચિચીષતિ નિનીષતિ ॥ ૧,૨૦૬.

પ્રકાશે છે, વખાણાય છે, પુત્રની ઈચ્છા કરે છે, ધનની ઈચ્છા કરે છે, તૂટે છે, મરે છે, એકઠું કરવા ઈચ્છે છે, નેતૃત્વ કરવા ઈચ્છે છે.

સર્વે તિષ્ઠન્તિ સર્વસ્મૈ સર્વસ્માત્સર્વન્તો ગતઃ । સર્વેષાં ચૈવ સર્વસ્મિન્નેવં વિશ્વાદયસ્તથા ॥ ૧,૨૦૬.

બધા ઊભા છે, બધાને માટે, બધામાંથી, બધામાં અંત, બધાનું અને બધામાં—આ રીતે 'વિશ્વ' અને બીજા શબ્દો.

પૂર્વે પૂર્વાશ્ચ પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્મિન્પૂર્વ ઈરિતઃ । સૂત ઉવાચ । સુપ્તિઙન્તું સિદ્ધરૂપં નામમાત્રેણ દર્શિતમ્ । કાત્યાયનઃ કુમારાત્તુ શ્રુત્વા વિસ્તરમબ્રવીત્ ॥ ૧,૨૦૬.

પૂર્વ, પૂર્વા, પૂર્વસ્માત્, પૂર્વસ્મિન્, પૂર્વ કહેવાય છે; સૂતાએ કહ્યું: ક્રિયાપદોના સિદ્ધ રૂપ માત્ર નામથી બતાવ્યા; કુમાર પાસેથી વિગત સાંભળી કાત્યાયનએ વધુ સમજાવ્યું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૮ સૂત ઉવાચ । આર્યાલક્ષ્મ ત્વષ્ટ ગણાઃ સદા જો વિષમે ન હિ । ષષ્ઠે જો ન્લૌ વાપિ ભવેત્પદં ષષ્ઠે દ્વિતીયલાત્ ॥ ૧,૨૦૮.

સૂતાએ કહ્યું: આર્યા છંદના લક્ષણો આ છે: ત્વષ્ટ ગણ હંમેશાં જોડાય છે, વિસ્મમાં નહિ; છઠ્ઠા સ્થાને જો અથવા ન્લૌ આવે છે, અને છઠ્ઠું પદ દ્વિતીયથી આવે છે.

આદિતઃ સપ્તમે હ્રસ્વા દ્વિતીયાર્ધે શરે તતઃ । ત્રિગણાઙ્ઘ્રિશ્ચ પથ્યા સ્યાદ્વિપુલા વહ્નિલઙ્ઘનાત્ ॥ ૧,૨૦૮.

શરૂઆતથી સાતમું અક્ષર હ્રસ્વ હોય, બીજાં ભાગમાં શર હોય; ત્રણ ગણ અને પદ યોગ્ય હોય, અને વિપુલા અગ્નિની અવરોધથી થાય છે.

ગ્મધ્યે દ્વિતુર્યૌ જૌ ચપલા મુખપૂર્વાદિચાપલા । દ્વિતીયાર્ધે સજઘના આર્યાજાતેશ્ચ લક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

મધ્યમાં બીજું ય, જૌ ચપલા છે, પદની શરૂઆતથી ચપલા; બીજાં ભાગમાં સજઘના, આ આર્યા અને જાતિ છંદના લક્ષણો છે.

આર્યા પ્રથમાર્ધલક્ષ્મ ગીતિઃ સ્યાચ્ચેદ્દલદ્વયે । ઉપગીતિર્દ્વિતીયાર્ધાદુદ્ગીતિર્વ્યત્યયાદ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૮.

આર્યા છંદમાં પહેલાં ભાગમાં લક્ષણ હોય; ગીતિ હોય તો બંને ભાગમાં; ઉપગીતિ બીજાં ભાગથી, ઉદગીતિ ફેરફારથી થાય છે.

આર્યાગીતિશ્ચાન્તગુરુર્ગોતિજાતેશ્ચ લક્ષણમ્ । ષટ્કલા વિષમે ચેત્સ્યુઃ સમેઽષ્ટૌ ન નિરન્તરાઃ । સમા પરાશ્રિતા ન સ્યાદ્વૈતાલીયે રલૌ ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૮.

આર્યાગીતિમાં અંતે ગુરુ હોય છે; ગોતિજાતિ છંદના લક્ષણો છે; વિસ્મમાં છ કલાં, સમમાં આઠ, સતત નહિ; સમા આધારિત નથી, વૈતાલીયમાં અંતે ગુરુ હોય છે.

અન્તેર્યૌ પૂર્વવદિદમૌપચ્છન્દસિકં મતમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

અંદર બંને ય પહેલાંની જેમ હોય, તો તેને ઔપચ્છંદસિક છંદ માનવામાં આવે છે.

ભાદ્ગૌ સ્યાદાપાતલિકા જ્ઞેયાથો દક્ષિણાન્તિકા । પરાશ્રિતો દ્વિતીયો લઃ પાદેષુ નિખિલેષ્વપિ ॥ ૧,૨૦૮.

ભાદગૌને આપાતલિકા તરીકે ઓળખવી, અને એ જ રીતે દક્ષિણાંતિકા પણ. પરાશ્રિતો બીજું 'લ' છે, જે બધા પગલાંમાં હોય છે.

ઉદીચ્યવૃત્તિરસમે પ્રાચ્યવૃત્તિસ્તુ યુગ્મકે । સપઞ્ચમશ્ચતુર્થાંશે યુગપત્તૌ પ્રવૃત્તકમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

ઉદીચ્ય છંદ અસમાન રીતે આવે છે, જ્યારે પ્રાચ્ય છંદ જોડીમાં આવે છે; ચોથા પગલાંમાં પાંચમું અક્ષર, બંને સાથે ચાલે છે.

ઉદીચ્યાદ્યઙ્ઘ્રિસંયોગાદ્યુગ્મપાદૈકપાદિકા । ચારુહાસિન્યયુગ્માઙ્ઘ્રૌ વૈતાલીયસ્ય સંગ્રહઃ ॥ ૧,૨૦૮.

ઉદીચ્યના પ્રથમ પગલાં અને જોડી પગલાંના સંયોજનથી એકપદીય યુગ્મપાદ થાય છે; વૈતાલીયમાં બંને પગલાં સુંદર અને હસતાં હોય છે, એ જ તેનું સંગ્રહ છે.

વક્ત્રં નાદ્યાન્નસૌ સ્યાતાં ચતુર્થાદ્યગણો ભવેત્ । પથ્યાવક્ત્રં જેન સમે વિપરીતાદિરન્યથા ॥ ૧,૨૦૮.

મુખનો આરંભ 'ન'થી ન થવો જોઈએ; ચોથા પગલાંમાં ગણ હોવો જોઈએ; પથ્યા મુખમાં 'જ' હોય છે, નહિતર તે વિપરીત કે જુદું હોય છે.

ઉસમે નશ્ચ ચપલા વિપુલા લઘુસપ્તમા । નિખિલે વા સૈતવસ્ય મ્રૌ ન્તૌ ચાબ્ધેસ્તત્પૂર્વકૌ ॥ ૧,૨૦૮.

ઉસમે, ન અને ચપલા છંદમાં, વિપુલામાં સાતમું લઘુ આવે છે; બધા છંદોમાં સૈતવમાં મ્રૌ અને તૌ આવે છે, અને સમુદ્રમાં એ બંને પહેલાં 'તત' આવે છે.

ષોડશલોઽચલધૃતિર્માત્રાસમકમુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૮.

છોળે અક્ષરો અને અચળધૃતિ, બંને મળીને સમાન માત્રાવાળા કહેવાય છે.

નવમલસ્તથા ગોઽન્ત્યઃ જો ન્લૌવાથામ્બુધેર્યથા । વિશ્લોકઃ સ્યાત્તચ્ચતુષ્કદ્વિગુણાદ્વાનવાસિકા ॥ ૧,૨૦૮.

નવ, મલ અને એ જ રીતે ગો અંતે આવે છે; જો, ન્લૌ અને સમુદ્રમાં જે રીતે છે; વિશ્લોક ચાર ગણ, અથવા એના બે ગણ, નવાસિકા કહેવાય છે.

બાણાષ્ટનવકેષુ સ્યાલ્લશ્ચિત્રા ષોડશાત્મિકા । સમમાત્રાસમાદિષ્ટં પદાકુલકમીરિતમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

બાણ, આઠ અને નવમાં 'લ' ચિત્રા છે, જે સોળ અક્ષરથી બનેલી છે; સમાન માત્રા નક્કી કરવામાં આવી છે, એ પદાકુલક કહેવાય છે.

વૃત્તમાત્રા વિના વર્ણૈર્લા વર્ણા ગુરુભિર્વિના । ગુરુવો લૈર્દલે નિત્યં પ્રમાણમિતિ નિશ્ચિતમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

છંદ માત્રા વગર હોય તો અક્ષરોથી બનેલો છે; 'લ' ગુરુ અક્ષર વગર છે; ગુરુ અક્ષરો હંમેશા પગલાંમાં 'લ' હોય છે, એ નિશ્ચિત નિયમ છે.

અષ્ટાવિંશાતિલા ગન્તા પ્રથમાર્ધે દ્વિતીયકે । ત્રિંશદસ્યાં શિખા ગન્તા ખઞ્જાતદ્વ્યત્યયાદ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૮.

અઠ્ઠાવીસ 'લ' બીજાના પહેલા ભાગમાં જાય છે; ત્રીસ શિખામાં જાય છે, અને ખંજના વિપરીતથી એ થાય છે.

ષોડશાનઙ્ગક્રીડા ગા દ્વાત્રિંશચ્ચરમે ચ લાઃ । સપ્તવિંશાતિલા ગન્તા દલયો રુચિરા દ્વયોઃ ॥ ૧,૨૦૮.

સોળ 'લ' અનંગક્રીડામાં, બત્રીસ 'લ' છેલ્લે; સત્તાવીસ 'લ' બંને પગલાંમાં જાય છે, બંને સુંદર છે.

માત્રાવૃત્તાનિ ચોક્તાનિ વર્ણવૃત્તાનિ વચ્મિ વૈ ॥ ૧,૨૦૮.

માત્રાવાળા છંદો કહી દીધા છે; હવે હું અક્ષરવાળા છંદો કહું છું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૯ સૂત ઉવાચ । શ્રીરુક્થા ગેન સા જ્ઞેયા ઉત્યુક્થા સ્ત્રી ગુરુદ્વયમ્ । મો નારી રો મૃગી મધ્યા મગૌ કન્યા પ્રતિષ્ઠયા ॥ ૧,૨૦૯.

સૂતે કહ્યું: શ્રીરુક્તને 'ગેના' તરીકે ઓળખવું, ઉત્યુક્થ સ્ત્રી છે અને બે ગુરુ અક્ષર ધરાવે છે; 'મો' સ્ત્રી છે, 'રો' મૃગ છે, મધ્યામાં 'મગૌ', કન્યા 'પ્રતિષ્ઠા' છે.

ભો ગૌ પઙ્ક્તિઃ સુપ્રાતિષ્ઠા તનુમધ્યા તયૌ સ્મૃતા । નયાભ્યાં બાલલલિતા ગાયત્રીચ્છન્દ એવ હિ ॥ ૧,૨૦૯.

'ભો ગૌ' પંક્તિ છે, સારી રીતે સ્થિર અને પાતળી મધ્યવાળી, તેને 'તયૌ' તરીકે ઓળખાય છે; 'નયા' અને 'બાલલલિતા' સાથે, એ ખરેખર ગાયત્રી છંદ છે.

મસગૈર્મદલેખા સ્યાદુષ્ણિક્છન્દઃ સ્મૃતં બુધૈઃ । ભૌ ગૌ ચિત્રપદા ખ્યાતા વિદ્યુન્માલા મમૌ ગગૌ ॥ ૧,૨૦૯.

'મસગૈ' અને 'મદલેખા'ને વિદ્વાનો ઉષ્ણિક છંદ કહે છે; 'ભૌ ગૌ' ચિત્રપદા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, 'વિદ્યુન્માળા' 'મમૌ ગગૌ' છે.

માણવકં ભાત્તલગા મ્નૌ ગૌ હંસરુતં સ્મૃતમ્ । સમાનિકા રજગલા જરલા ગઃ પ્રમાણિકા । આભ્યામન્યદ્વિતાનં સ્યાદનુષ્ટુપ્છન્દ ઈરિતમ્ ॥ ૧,૨૦૯.

'માણવક' 'ભાત્તલગા' છે, 'મ્નૌ ગૌ' હંસારુત તરીકે ઓળખાય છે; 'સમાનિકા', 'રજગલા', 'જરલા', 'ગહ' પ્રમાણિકા છે; આ બે સાથે બીજું વિતાન 'અનુષ્ટુપ' છંદ કહેવાય છે.