ગરુડપુરાણમ્

સમાસાઃ ષટ્સમાખ્યાતાઃ સ દ્વિજઃ કર્મધારયઃ । દ્વિગુસ્ત્રિવેદી ગ્રામશ્ચ અયં તત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૦૬.

છ સમાસો જણાવ્યા છે: કર્મધારય, દ્વિગુ, ત્રિવેદી, ગામ અને આ તત્પુરુષ કહેવાય છે.

તત્કૃતશ્ચ તદર્થશ્ચ વૃકભીતિશ્ચ યદ્ધનમ્ । જ્ઞાનદક્ષેણ તત્ત્વજ્ઞો બહુવ્રીહિરથાવ્યયી ॥ ૧,૨૦૬.

જે બનાવ્યું છે, જે માટે છે, વાઘનો ડર અને એ ધન. જ્ઞાનમાં કુશળ, તત્વજ્ઞાની, બહુવ્રીહી અને અવ્યયી.

ભાવોઽધિસ્ત્રિ યથોક્તં તુ દ્વન્દ્વો દેવર્ષિમાનવાઃ । તદ્ધિતાઃ પાણ્ડવઃ શૈવો બ્રાહયં ચ બ્રહ્મતાદયઃ ॥ ૧,૨૦૬.

ભાવ, અધિકરણ, જેમ કહ્યું છે તેમ; દ્વંદ્વ, દેવર્ષિ અને માનવો. તદ્ધિત રૂપો: પાંડવ, શૈવ, બ્રાહ્ય અને બ્રહ્મતા વગેરે.

દેવાગ્નિસખિપત્યંશુક્રોષ્ટુસ્વાયમ્ભુવઃ પિતા । ના પ્રશસ્તાશ્ચરા ગૌર્ગ્લૌરબજન્તાશ્ચ પુંસ્યપિ ॥ ૧,૨૦૬.

દૈવી, અગ્નિ, મિત્રતા, સ્વામીપદ, શુક્ર, ઋષ્ટુ, સ્વાયંભુવ, પિતા. ચાલતા, ગાય, બળદ અને પુરુષવાચક શબ્દો પ્રશંસિત નથી.

હલન્તશ્ચાશ્વયુક્ક્ષ્માભુઙ્મરુત્ક્રવ્યાન્મૃગાવિધઃ । આત્મા રાજા યુવા પન્થાઃ પૂષબ્રહ્મહણૌ હલી ॥ ૧,૨૦૬.

'હલ' અંતવાળા: ઘોડો, જૂંઠ, ધરતી, પવન, માંસખોર, મૃગ જાતિ. આત્મા, રાજા, યુવાન, માર્ગ, પૂષા, બ્રહ્મહણ અને 'હલ'.

વિડ્વે ધા ઉશનાનડ્વાન્મધુલિટ્કાષ્ઠતટ્તથા । બનવાર્યસ્થિવસ્તૂનિ જગત્સામાહની તથા ॥ ૧,૨૦૬.

વિસર્જન, મૂત્ર, વીર્ય, મધ, તેલ, સ્મશાનનું લાકડું, જંગલ, પાણી, હાડકાં અને જગતની વસ્તુઓ—આ બધું સ્ત્રીલિંગ માનવામાં આવે છે.

કર્મસર્પિર્વપુસ્તેજ અજ્ઝલન્તા નપુંસકે । જાયા જરા નદી લક્ષ્મીઃ શ્રીસ્ત્રીભૂમિર્વધૂરપિ ॥ ૧,૨૦૬.

કર્મ, ઘી, શરીર, અગ્નિ, ઝેર અને નપુંસકલિંગ; પત્ની, વૃદ્ધાવસ્થા, નદી, લક્ષ્મી, શ્રી, ધરતી અને વધૂ પણ સ્ત્રીલિંગ છે.

ભ્રૂઃ પુનર્ભૂસ્તથા ધેનુઃ સ્વસા માતા ચ નૌ સ્ત્રિયઃ । વાક્સ્રગ્દિઙ્મુત્ક્રુધઃ પ્રાયો યુવતિઃ કુકુભસ્તથા ॥ ૧,૨૦૬.

ભ્રૂ, પુનર્જન્મ, ગાય, બહેન અને માતા—આ બધું સ્ત્રીલિંગ છે; વાણી, લોહી, દિશા, ક્રોધ, યુવાન સ્ત્રી અને કટિ પણ સ્ત્રીલિંગ છે.

દ્યોદિવૌ પ્રાવૃષશ્ચૈવ સુમાન ઉષ્ણિગસ્ત્રિયામ્ । ગુણદ્રવ્યક્રિયાયોગાત્સ્ત્રીલિઙ્ગાંશ્ચ વદામિ તે ॥ ૧,૨૦૬.

આકાશ, દિવસ, ચોમાસું, સોમ અને ઉષ્ણિક છંદ—આ ગુણ, દ્રવ્ય કે ક્રિયા પ્રમાણે સ્ત્રીલિંગ છે; આ રીતે મેં તને સ્ત્રીલિંગના રૂપો કહ્યા.

શુક્લકીલાલપાશ્ચૈવ શુચિશ્ચ ગ્રામણીઃ સુધીઃ । પટુઃ કમલભૂઃ કર્તા સુમતો બહવઃ સુનૌઃ ॥ ૧,૨૦૬.

ધોળું, કાળું, લાલ, શુદ્ધ, ગામનો વડો, બુદ્ધિશાળી, ચાલાક, કમળમાંથી જન્મેલો, કરનાર, સમજદાર, ઘણાં અને સારા પુત્ર—આ બધું પુલ્લિંગ છે.

સત્યા નાગ્ન્યસ્તથા પુંસો હ્યભક્ષયત દીર્ઘપાત્ । સર્વવિશ્વોભ યે ચોભૌ એકોન્યાન્યતરાણિ ચ ॥ ૧,૨૦૬.

સત્યવંત, સાપ અને અગ્નિ પુલ્લિંગ છે; જે ખાવા યોગ્ય નથી, દૂર પડતા, સર્વ, વિશ્વ, બંને, એક ઓછું અને બીજું—આ બધું પુલ્લિંગ છે.

ડતરો ડતમો નેમસ્ત્વઃ સમોઽથ સિમેતરૌ । પૂર્વશ્ચૈવાધરશ્ચૈવ દક્ષિણશ્ચોત્તરાવરૌ ॥ ૧,૨૦૬.

ડતર, ડતમ, નેમ, ત્વહ, સમ અને સિમેતર; પૂર્વ અને અધર, દક્ષિણ અને ઉત્તરાવર—આ બધું પુલ્લિંગ છે.

પરશ્ચાન્તરમપ્યેતદ્યત્ત્યત્કિમદસસ્ત્વિદમ્ । યુષ્મદસ્મત્તત્પ્રથમચરમાલ્પતયાર્ધકાઃ ॥ ૧,૨૦૬.

પર અને અંતર પણ આવાં જ છે; યત, તત, કિમ અને અદસ નપુંસકલિંગ છે; તું, હું, તે—પ્રથમ, દ્વિતીય અને તૃતીય પુરુષ દ્વિવચન છે.

તથા કતિપયો દ્વૌ ચેત્યેવં સર્વાદયસ્તથા । શૃણોત્યાદ્યા જુહોતિશ્ચ જહાતિશ્ચ દધાત્યપિ ॥ ૧,૨૦૬.

તે જ રીતે, થોડાં, બે અને એ પ્રમાણે બધા સંખ્યાવાચક; સાંભળે છે, હવન કરે છે, ત્યાગે છે અને મૂકે છે—આ પણ.

દીપ્યતિઃ સ્તૂયતિશ્ચૈવ પુત્ત્રીયતિ ધનીયતિ । ત્રુટ્યતિ મ્રિયતે ચૈવ ચિચીષતિ નિનીષતિ ॥ ૧,૨૦૬.

પ્રકાશે છે, વખાણાય છે, પુત્રની ઈચ્છા કરે છે, ધનની ઈચ્છા કરે છે, તૂટે છે, મરે છે, એકઠું કરવા ઈચ્છે છે, નેતૃત્વ કરવા ઈચ્છે છે.

સર્વે તિષ્ઠન્તિ સર્વસ્મૈ સર્વસ્માત્સર્વન્તો ગતઃ । સર્વેષાં ચૈવ સર્વસ્મિન્નેવં વિશ્વાદયસ્તથા ॥ ૧,૨૦૬.

બધા ઊભા છે, બધાને માટે, બધામાંથી, બધામાં અંત, બધાનું અને બધામાં—આ રીતે 'વિશ્વ' અને બીજા શબ્દો.

પૂર્વે પૂર્વાશ્ચ પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્મિન્પૂર્વ ઈરિતઃ । સૂત ઉવાચ । સુપ્તિઙન્તું સિદ્ધરૂપં નામમાત્રેણ દર્શિતમ્ । કાત્યાયનઃ કુમારાત્તુ શ્રુત્વા વિસ્તરમબ્રવીત્ ॥ ૧,૨૦૬.

પૂર્વ, પૂર્વા, પૂર્વસ્માત્, પૂર્વસ્મિન્, પૂર્વ કહેવાય છે; સૂતાએ કહ્યું: ક્રિયાપદોના સિદ્ધ રૂપ માત્ર નામથી બતાવ્યા; કુમાર પાસેથી વિગત સાંભળી કાત્યાયનએ વધુ સમજાવ્યું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૮ સૂત ઉવાચ । આર્યાલક્ષ્મ ત્વષ્ટ ગણાઃ સદા જો વિષમે ન હિ । ષષ્ઠે જો ન્લૌ વાપિ ભવેત્પદં ષષ્ઠે દ્વિતીયલાત્ ॥ ૧,૨૦૮.

સૂતાએ કહ્યું: આર્યા છંદના લક્ષણો આ છે: ત્વષ્ટ ગણ હંમેશાં જોડાય છે, વિસ્મમાં નહિ; છઠ્ઠા સ્થાને જો અથવા ન્લૌ આવે છે, અને છઠ્ઠું પદ દ્વિતીયથી આવે છે.

આદિતઃ સપ્તમે હ્રસ્વા દ્વિતીયાર્ધે શરે તતઃ । ત્રિગણાઙ્ઘ્રિશ્ચ પથ્યા સ્યાદ્વિપુલા વહ્નિલઙ્ઘનાત્ ॥ ૧,૨૦૮.

શરૂઆતથી સાતમું અક્ષર હ્રસ્વ હોય, બીજાં ભાગમાં શર હોય; ત્રણ ગણ અને પદ યોગ્ય હોય, અને વિપુલા અગ્નિની અવરોધથી થાય છે.

ગ્મધ્યે દ્વિતુર્યૌ જૌ ચપલા મુખપૂર્વાદિચાપલા । દ્વિતીયાર્ધે સજઘના આર્યાજાતેશ્ચ લક્ષણમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

મધ્યમાં બીજું ય, જૌ ચપલા છે, પદની શરૂઆતથી ચપલા; બીજાં ભાગમાં સજઘના, આ આર્યા અને જાતિ છંદના લક્ષણો છે.

આર્યા પ્રથમાર્ધલક્ષ્મ ગીતિઃ સ્યાચ્ચેદ્દલદ્વયે । ઉપગીતિર્દ્વિતીયાર્ધાદુદ્ગીતિર્વ્યત્યયાદ્ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૮.

આર્યા છંદમાં પહેલાં ભાગમાં લક્ષણ હોય; ગીતિ હોય તો બંને ભાગમાં; ઉપગીતિ બીજાં ભાગથી, ઉદગીતિ ફેરફારથી થાય છે.

આર્યાગીતિશ્ચાન્તગુરુર્ગોતિજાતેશ્ચ લક્ષણમ્ । ષટ્કલા વિષમે ચેત્સ્યુઃ સમેઽષ્ટૌ ન નિરન્તરાઃ । સમા પરાશ્રિતા ન સ્યાદ્વૈતાલીયે રલૌ ગુરુઃ ॥ ૧,૨૦૮.

આર્યાગીતિમાં અંતે ગુરુ હોય છે; ગોતિજાતિ છંદના લક્ષણો છે; વિસ્મમાં છ કલાં, સમમાં આઠ, સતત નહિ; સમા આધારિત નથી, વૈતાલીયમાં અંતે ગુરુ હોય છે.

અન્તેર્યૌ પૂર્વવદિદમૌપચ્છન્દસિકં મતમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

અંદર બંને ય પહેલાંની જેમ હોય, તો તેને ઔપચ્છંદસિક છંદ માનવામાં આવે છે.

ભાદ્ગૌ સ્યાદાપાતલિકા જ્ઞેયાથો દક્ષિણાન્તિકા । પરાશ્રિતો દ્વિતીયો લઃ પાદેષુ નિખિલેષ્વપિ ॥ ૧,૨૦૮.

ભાદગૌને આપાતલિકા તરીકે ઓળખવી, અને એ જ રીતે દક્ષિણાંતિકા પણ. પરાશ્રિતો બીજું 'લ' છે, જે બધા પગલાંમાં હોય છે.

ઉદીચ્યવૃત્તિરસમે પ્રાચ્યવૃત્તિસ્તુ યુગ્મકે । સપઞ્ચમશ્ચતુર્થાંશે યુગપત્તૌ પ્રવૃત્તકમ્ ॥ ૧,૨૦૮.

ઉદીચ્ય છંદ અસમાન રીતે આવે છે, જ્યારે પ્રાચ્ય છંદ જોડીમાં આવે છે; ચોથા પગલાંમાં પાંચમું અક્ષર, બંને સાથે ચાલે છે.

ઉદીચ્યાદ્યઙ્ઘ્રિસંયોગાદ્યુગ્મપાદૈકપાદિકા । ચારુહાસિન્યયુગ્માઙ્ઘ્રૌ વૈતાલીયસ્ય સંગ્રહઃ ॥ ૧,૨૦૮.

ઉદીચ્યના પ્રથમ પગલાં અને જોડી પગલાંના સંયોજનથી એકપદીય યુગ્મપાદ થાય છે; વૈતાલીયમાં બંને પગલાં સુંદર અને હસતાં હોય છે, એ જ તેનું સંગ્રહ છે.

વક્ત્રં નાદ્યાન્નસૌ સ્યાતાં ચતુર્થાદ્યગણો ભવેત્ । પથ્યાવક્ત્રં જેન સમે વિપરીતાદિરન્યથા ॥ ૧,૨૦૮.

મુખનો આરંભ 'ન'થી ન થવો જોઈએ; ચોથા પગલાંમાં ગણ હોવો જોઈએ; પથ્યા મુખમાં 'જ' હોય છે, નહિતર તે વિપરીત કે જુદું હોય છે.

ઉસમે નશ્ચ ચપલા વિપુલા લઘુસપ્તમા । નિખિલે વા સૈતવસ્ય મ્રૌ ન્તૌ ચાબ્ધેસ્તત્પૂર્વકૌ ॥ ૧,૨૦૮.

ઉસમે, ન અને ચપલા છંદમાં, વિપુલામાં સાતમું લઘુ આવે છે; બધા છંદોમાં સૈતવમાં મ્રૌ અને તૌ આવે છે, અને સમુદ્રમાં એ બંને પહેલાં 'તત' આવે છે.

ષોડશલોઽચલધૃતિર્માત્રાસમકમુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૮.

છોળે અક્ષરો અને અચળધૃતિ, બંને મળીને સમાન માત્રાવાળા કહેવાય છે.