ગરુડપુરાણમ્

ન કર્તૃકર્મણોઃ ષષ્ઠી નિષ્ઠયોઃ પ્રાતિપદિકે । દ્વિવિધં પ્રાતિપદિકં નામ ધાતુસ્તથૈવ ચ ॥ ૧,૨૦૫.

કર્તા અને કર્મ માટે છઠ્ઠી વિભક્તિ વપરાતી નથી, અને નિષ્ઠાંત રૂપમાં પણ નહીં. પ્રાતિપદિક બે પ્રકારનું હોય છે: નામ અને ધાતુ.

ભૂવાન્દિભ્યસ્તિઙો લઃ સ્યાલ્લકારા દશ વૈ સ્મૃતાઃ । તિપ્તસૂઝિ પ્રથમો મધ્યઃ સિપ્થસ્થોત્તમપૂરુષઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'ભૂ' વગેરે ધાતુઓમાંથી 'તિઙ્' અને 'લઃ' રૂપ આવે છે. દસ લકારો ગણાય છે: 'તિપ્', 'તસ્', 'સુ', 'ઝિ' પ્રથમ પુરુષ, 'સિપ્', 'થસ્', 'થ' મધ્યમ, અને 'ઉત્તમ', 'પુરુષ' છેલ્લાં.

મિબ્વસ્મસ્તુ પરસ્મૈ હિ પદાનાં ચાત્મનેપદમ્ । તાતાઞ્ઝ પ્રથમો મધ્ય સ્થાસાથાન્ધ્વમથોત્તમઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'મિબ્', 'વસ્', 'મસ્' પરસ્મૈપદ માટે છે, અને 'પદાનાં' આત્મનેપદ માટે. 'તા', 'તામ્', 'ઝ' પ્રથમ, 'મધ્ય', 'સ્થા', 'સા', 'થા', 'ન્ધ્વમ્' મધ્યમ, અને 'ઉત્તમ' છેલ્લાં.

આદેશા ઇડ્બહિમહિ ધાતુતોથ ણિજાદિવત્ । નામ્નિ પ્રયુજ્યમાનેઽપિ પ્રથમઃ પુરુષો ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૫.

આદેશરૂપે 'ઇડ્', 'બહ્', 'મહિ' છે અને ધાતુ 'ણિજ' વગેરે જેવું છે. નામ માટે પણ, પ્રથમ પુરુષ વપરાય છે.

મધ્યમો યુષ્મદિ પ્રોક્ત ઉત્તમઃ પુરુષોઽસ્મદિ । ભૂવાદ્યા ધાતવઃ પ્રોક્તાઃ સનાદ્યન્તાસ્તથા તતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

મધ્યમ પુરુષ 'યુષ્મદ્' માટે છે, ઉત્તમ પુરુષ 'અસ્મદ્' માટે. 'ભૂ'થી શરૂ થતી ધાતુઓ અને 'સનાદિ'થી અંતે આવતી ધાતુઓ પણ ગણાય છે.

લડીરિતો વર્તમાને સ્મેનાતીતે ચ ધાતુતઃ । ભૂતેઽનદ્યતને લઙ્વા લોડાદ્યાશિષિ ધાતુતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'લટ્' વર્તમાન માટે, 'સ્મેન' ભૂતકાળ માટે ધાતુમાંથી બને છે. 'લંગ્' તત્કાલ પૂર્વના ભૂતકાળ માટે, 'લોટ્' વગેરે ઇચ્છા માટે વપરાય છે.

વિધ્યાદાવેવાનુમતો લોડ્વાચ્યો મન્ત્રણે ભવેત્ । નિમન્ત્રણાધીષ્ટસંપ્રશ્રે પ્રાર્થનેષુ તથાશિષિ ॥ ૧,૨૦૫.

વિધિ અને અનુમતિ માટે 'લોટ્' વપરાય છે. સલાહ, આમંત્રણ, આજ્ઞા, વિનંતી અને ઇચ્છા માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.

લિઙતીતે પરોક્ષે સ્યાલ્લિડ્ભૂતે ળડ્ભવિષ્યતિ । સ્યાદનદ્યતને તદ્વદ્ભવિષ્યતિ તુ ધાતુતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

હાજર સમયથી આગળ ઇચ્છાવાચક રૂપ આવે ત્યારે તેને પરોક્ષ કહે છે; ગયા સમયમાં 'લિટ્' રૂપ આવે છે, આવનારા સમયમાં 'લટ્' રૂપ આવે છે. એ જ રીતે, જે સમય વર્તમાન નથી, તેમાં પણ એ જ નિયમ છે, પણ એ ધાતુ પરથી બને છે.

દાતોરૢઙ્ક્રિયાતિપત્તૌ લિઙર્થે લેટ્પ્રકીર્તિતઃ । કૃતસ્ત્રિષ્વપિ વર્તન્તે ભાવે કર્મણિ કર્તરિ ॥ ૧,૨૦૫.

દાતા દ્વારા કરેલ ક્રિયા પાર થઈ જાય ત્યારે ઇચ્છાવાચક અર્થમાં 'લેટ્' રૂપ કહેવાય છે. 'કૃત્' રૂપો ભાવ, કર્મ અને કર્તા — ત્રણેયમાં આવે છે.

સદૃશાસ્તવ્યતા ણ્યદ્યદનીયાશ્ચ તૃજાદયઃ ॥ ૧,૨૦૫.

કરવું જોઈએ એવી ફરજ, ઇચ્છા કે કરવું નહીં જોઈએ એ અર્થ દર્શાવતાં રૂપો જેવા 'તૃજ' વગેરે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૬ સૂત ઉવાચ । સિદ્ધોદાહરણં વક્ષ્યે સંહિતાદિપુરઃ સરમ્ । વિપ્રાઃ સ્વસાગતા વીદં સુત્તમં સ્યાત્પિતૄષભઃ ॥ ૧,૨૦૬.

સૂતાએ કહ્યું: હવે હું સંહિતા વગેરે ગ્રંથોથી શરૂ કરીને નિશ્ચિત ઉદાહરણો કહું છું. બ્રાહ્મણો, તમે બધા અહીં એકઠા થયા છો, આ ઉત્તમ ઉપદેશ તમારા માટે છે, હે પિતૃઓમાં શ્રેષ્ઠ.

ળકારો વિશ્રુતા સેવં લાઙ્ગલીષા મનીપયા । ગઙ્ગોદકં તવલ્કાર ઋણાર્ણં પ્રાર્ણમિત્યપિ ॥ ૧,૨૦૬.

'ળ' અક્ષર સેવા, લાંગલીષા, મણિપયા, ગંગાજળ, તવલકાર, ઋણારણ અને પ્રારણમાં પ્રસિદ્ધ છે.

શીતાર્તશ્ચ તવલ્કારઃ સૈન્દ્રી સૌકાર ઇત્યપિ । વધ્વાસનઞ્ચ પિત્રર્થો લનુબન્ધો નયે જયેત્ ॥ ૧,૨૦૬.

તવલકાર એ ઠંડીથી પીડાતા માણસ માટે પણ વપરાય છે; તેમજ સૈંદ્રી અને સૌકાર પણ. વધૂ માટેનું આસન પિતાના હિત માટે છે; નિયમમાં 'લ' પ્રત્યય વાપરવો.

નાયકો લવણં ગાવસ્ત એતે ન ત ઈશ્વરાઃ । દેવીગૃહમથો અત્ર અ અવેહિ પટૂ ઇમૌ ॥ ૧,૨૦૬.

મુખિયા એટલે લવણ; ગાયો આ છે, તેઓ ભગવાન નથી. દેવીનું ઘર અહીં છે; જાણો કે આ બંને હોશિયાર છે.

અમી અશ્વાઃ ષડસ્યેતિ તન્ન વાક્ષડ્દલાનિ ચ । તચ્ચરેત્તલ્લુ નાતીતિ તજ્જલં તચ્છ્મશાનકમ્ ॥ ૧,૨૦૬.

આ ઘોડા છે, છ છે; એ કમળની પાંખડીઓ નથી. જે કરે છે, જે નથી કરતું, એ પાણી, એ શમશાન.

સુગન્નત્ર પચન્નત્ર ભવાંશ્છાદયતીતિ ચ । ભવાજ્ઝનત્કરશ્ચૈવ ભવાંસ્તરતિ સંસ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૦૬.

અહીં પકાવે છે, અહીં પકાવે છે, તમે ઢાંકે છે — એવું કહેવામાં આવે છે. તમે ગર્જના કરો છો, તમે સ્મરણ કરીને પાર કરો છો.

ભવાંલ્લિખતિ તાઞ્ચક્રે ભવાઞ્શેતેઽપ્યનીદૃશઃ । ભવાણ્ડીનં ત્વન્તરસિ ત્વઙ્કરોષિ સદાર્ચનમ્ ॥ ૧,૨૦૬.

તમે લખો છો, એ બધું બનાવો છો, તમે સૂવો છો, જો કે દેખાતા નથી. તમે વચ્ચે છો, હંમેશાં પૂજા કરો છો.

કશ્ચરેત્કષ્ટકારેણ ક કુર્યાત્ક ફલે સ્થિતઃ । કઃશેતે ચૈવ કઃષણ્ડઃ કસ્કો યાતિ ચ ગૌરવમ્ ॥ ૧,૨૦૬.

કોણ મુશ્કેલીથી કામ કરે છે? કોણ એ કરે, કોણ ફળમાં સ્થિર છે? કોણ સૂવે છે, કોણ નિર્લિંગ છે, કોણ માન પ્રાપ્ત કરે છે?

ક ઇહાત્ર ક એવાહુર્દેવા આહુશ્ચ ભો વ્રજ । સ્વભૂર્વિષ્ણુર્વ્રજતિ ચ ગીષ્પતિશ્ચૈવ ધૂર્પતિઃ ॥ ૧,૨૦૬.

કોણ અહીં છે, કોણ એવો કહેવાય છે? દેવતાઓ કહે છે: 'મિત્ર, જા.' વિષ્ણુ પોતે જાય છે, ગીતનો સ્વામી અને ધૂમ્રપતિ પણ.

અસ્માનેષ વ્રજેત્સસ્યાદૃક્સામ સ ચ ગચ્છતિ । કુટીચ્છાયા તથા છાયા સન્ધયોઽન્યે તથેદૃશાઃ ॥ ૧,૨૦૬.

એ આપણામાંથી જાય છે; એ જાય, એ જાય છે. ઝૂંપડાની છાંય, તેવી જ છાંય, અને બીજા સંબંધો પણ એવા જ છે.

સમાસાઃ ષટ્સમાખ્યાતાઃ સ દ્વિજઃ કર્મધારયઃ । દ્વિગુસ્ત્રિવેદી ગ્રામશ્ચ અયં તત્પુરુષઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૦૬.

છ સમાસો જણાવ્યા છે: કર્મધારય, દ્વિગુ, ત્રિવેદી, ગામ અને આ તત્પુરુષ કહેવાય છે.

તત્કૃતશ્ચ તદર્થશ્ચ વૃકભીતિશ્ચ યદ્ધનમ્ । જ્ઞાનદક્ષેણ તત્ત્વજ્ઞો બહુવ્રીહિરથાવ્યયી ॥ ૧,૨૦૬.

જે બનાવ્યું છે, જે માટે છે, વાઘનો ડર અને એ ધન. જ્ઞાનમાં કુશળ, તત્વજ્ઞાની, બહુવ્રીહી અને અવ્યયી.

ભાવોઽધિસ્ત્રિ યથોક્તં તુ દ્વન્દ્વો દેવર્ષિમાનવાઃ । તદ્ધિતાઃ પાણ્ડવઃ શૈવો બ્રાહયં ચ બ્રહ્મતાદયઃ ॥ ૧,૨૦૬.

ભાવ, અધિકરણ, જેમ કહ્યું છે તેમ; દ્વંદ્વ, દેવર્ષિ અને માનવો. તદ્ધિત રૂપો: પાંડવ, શૈવ, બ્રાહ્ય અને બ્રહ્મતા વગેરે.

દેવાગ્નિસખિપત્યંશુક્રોષ્ટુસ્વાયમ્ભુવઃ પિતા । ના પ્રશસ્તાશ્ચરા ગૌર્ગ્લૌરબજન્તાશ્ચ પુંસ્યપિ ॥ ૧,૨૦૬.

દૈવી, અગ્નિ, મિત્રતા, સ્વામીપદ, શુક્ર, ઋષ્ટુ, સ્વાયંભુવ, પિતા. ચાલતા, ગાય, બળદ અને પુરુષવાચક શબ્દો પ્રશંસિત નથી.

હલન્તશ્ચાશ્વયુક્ક્ષ્માભુઙ્મરુત્ક્રવ્યાન્મૃગાવિધઃ । આત્મા રાજા યુવા પન્થાઃ પૂષબ્રહ્મહણૌ હલી ॥ ૧,૨૦૬.

'હલ' અંતવાળા: ઘોડો, જૂંઠ, ધરતી, પવન, માંસખોર, મૃગ જાતિ. આત્મા, રાજા, યુવાન, માર્ગ, પૂષા, બ્રહ્મહણ અને 'હલ'.

વિડ્વે ધા ઉશનાનડ્વાન્મધુલિટ્કાષ્ઠતટ્તથા । બનવાર્યસ્થિવસ્તૂનિ જગત્સામાહની તથા ॥ ૧,૨૦૬.

વિસર્જન, મૂત્ર, વીર્ય, મધ, તેલ, સ્મશાનનું લાકડું, જંગલ, પાણી, હાડકાં અને જગતની વસ્તુઓ—આ બધું સ્ત્રીલિંગ માનવામાં આવે છે.

કર્મસર્પિર્વપુસ્તેજ અજ્ઝલન્તા નપુંસકે । જાયા જરા નદી લક્ષ્મીઃ શ્રીસ્ત્રીભૂમિર્વધૂરપિ ॥ ૧,૨૦૬.

કર્મ, ઘી, શરીર, અગ્નિ, ઝેર અને નપુંસકલિંગ; પત્ની, વૃદ્ધાવસ્થા, નદી, લક્ષ્મી, શ્રી, ધરતી અને વધૂ પણ સ્ત્રીલિંગ છે.

ભ્રૂઃ પુનર્ભૂસ્તથા ધેનુઃ સ્વસા માતા ચ નૌ સ્ત્રિયઃ । વાક્સ્રગ્દિઙ્મુત્ક્રુધઃ પ્રાયો યુવતિઃ કુકુભસ્તથા ॥ ૧,૨૦૬.

ભ્રૂ, પુનર્જન્મ, ગાય, બહેન અને માતા—આ બધું સ્ત્રીલિંગ છે; વાણી, લોહી, દિશા, ક્રોધ, યુવાન સ્ત્રી અને કટિ પણ સ્ત્રીલિંગ છે.

દ્યોદિવૌ પ્રાવૃષશ્ચૈવ સુમાન ઉષ્ણિગસ્ત્રિયામ્ । ગુણદ્રવ્યક્રિયાયોગાત્સ્ત્રીલિઙ્ગાંશ્ચ વદામિ તે ॥ ૧,૨૦૬.

આકાશ, દિવસ, ચોમાસું, સોમ અને ઉષ્ણિક છંદ—આ ગુણ, દ્રવ્ય કે ક્રિયા પ્રમાણે સ્ત્રીલિંગ છે; આ રીતે મેં તને સ્ત્રીલિંગના રૂપો કહ્યા.