ગરુડપુરાણમ્

પઞ્ચમી સ્યાન્ઙસિભ્યાંભ્યોહ્યપાદાને ચ કારકે । યતોઽપૈતિ સમાદત્તે ઉપાદત્તે ભયં યતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

પાંચમી વિભક્તિ 'ઙસિ', 'ભ્યામ્', 'ભ્યોઃ'માંથી બને છે અને તે વિભક્તિ વિયોગ માટે વપરાય છે. જ્યાંથી કંઈક દૂર જાય, લેવામાં આવે, પ્રાપ્ત થાય, કે જ્યાંથી ભય થાય, ત્યાં પાંચમી વિભક્તિ આવે છે.

ઙસોસામશ્ચ ષષ્ઠી સ્યાત્સ્વામિસમ્બન્ધમુખ્યકે । ઙયોઃ સુપો વૈ સપ્તમી સ્યાત્સા ચાધિકરણે ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૫.

છઠ્ઠી વિભક્તિ 'ઙસ્', 'આમ્'માંથી બને છે અને માલિકી કે સંબંધ દર્શાવવા વપરાય છે. 'ઙ' અને 'સુ'માંથી સાતમી વિભક્તિ બને છે અને તે સ્થાન માટે વપરાય છે.

આધારશ્ચાધિકરણં રક્ષાર્થાનાં પ્રયોગતઃ । ઈપ્સિતં ચાનીપ્સિતં યત્તદપાદાનકં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૦૫.

આધાર એટલે સ્થાન, જે રક્ષણ માટે વપરાય છે. જે ઈચ્છનીય હોય કે અનિચ્છનીય હોય, તે બધું વિયોગ (પાંચમી) તરીકે ગણાય છે.

પઞ્ચમી પર્યુપાઙ્યોગે ઇતરર્તેઽન્યદિઙ્મુખે । એનયોગે દ્વિતીયા સ્યાત્કર્મપ્રવચનીયકૈઃ ॥ ૧,૨૦૫.

પાંચમી વિભક્તિ 'પર્યુપાંગ' સાથે અને અન્ય અર્થોમાં પણ વપરાય છે, જ્યાં અન્ય દિશામાં સંદર્ભ હોય. 'એન' જોડાય ત્યારે, ક્રિયાપદ સાથે બીજું વિભક્તિ (દ્વિતીયા) આવે છે.

વીપ્સેત્થમ્ભાવચિહ્નેઽભિર્ભાગેનૈવ પરિપ્રતી । અનુરેષુ સહાર્થે ચ હીનેઽનૂપશ્ચ કથ્યતે ॥ ૧,૨૦૫.

પુનરાવૃત્તિ, આધાર, ભાગફાળ અને સંપૂર્ણ વહેંચણી માટે, તેમજ સાથ, અભાવ અને નજીકતા દર્શાવવા માટે પણ વિભક્તિઓ વપરાય છે.

દ્વિતીયા ચ ચતુર્થો સ્યાચ્ચેષ્ટાયાં ગતિકર્મણિ । અપ્રાણે હિ વિભક્તી દ્બે મન્યકર્મણ્યનાદરે ॥ ૧,૨૦૫.

દ્વિતીય અને ચતુર્થી વિભક્તિ પ્રયત્ન અને ગતિ દર્શાવતી ક્રિયાઓ માટે વપરાય છે. જડ વસ્તુઓ માટે, બે વિભક્તિઓ નિષ્ક્રિય ક્રિયામાં વપરાય છે.

નમઃ સ્વસ્તિસ્વધાસ્વાહાલંવષડ્યોગ ઈરિતા । ચતુર્થો ચૈવ તાદર્થ્યે તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'નમઃ', 'સ્વસ્તિ', 'સ્વધા', 'સ્વાહા', 'અલં', 'વષટ્' જેવા શબ્દો માટે ચોથી વિભક્તિ વપરાય છે, અને તુમર્થક અથવા ભાવ દર્શાવતાં શબ્દો માટે પણ.

તૃતીયા સહયોગે સ્યાત્કુત્સિતેઙ્ગે વિશેષણે । કાલે ભાવે સપ્તમી સ્યાદેતૈર્યોગેઽપિષષ્ઠ્યતિ ॥ ૧,૨૦૫.

ત્રીજી વિભક્તિ સાથ, અપમાન અને વિશેષતા માટે વપરાય છે. સાતમી વિભક્તિ સમય અને સ્થિતિ માટે આવે છે, અને 'એતૈઃ' જોડાય ત્યારે છઠ્ઠી વિભક્તિ પણ વપરાય છે.

સ્વામીશ્વરાધિપતિભિઃ સાક્ષિદાયાદપ્રસૂતૈઃ । નિર્ધારણે દ્વે વિભક્તો ષષ્ઠી હેતુપ્રયોગકે ॥ ૧,૨૦૫.

માલિક, ઈશ્વર, અધિપતિ, સાક્ષી, વારસદાર અને સંતાન સાથે નિશ્ચય માટે બે વિભક્તિઓ વપરાય છે. કારણ દર્શાવવા છઠ્ઠી વિભક્તિ વપરાય છે.

સ્મૃત્યર્થકર્મણિ તથા કરોતેઃ પ્રતિયત્નકે । હિંસાર્થાનાં પ્રયોગે ચ કૃતિ કર્મણિ કર્તરિ ॥ ૧,૨૦૫.

સ્મૃતિ સંબંધિત ક્રિયા માટે, 'કર' ધાતુ પ્રયત્નના અર્થમાં, અને હિંસા માટે પણ, ક્રિયા અને કર્તા દર્શાવવામાં આવે છે.

ન કર્તૃકર્મણોઃ ષષ્ઠી નિષ્ઠયોઃ પ્રાતિપદિકે । દ્વિવિધં પ્રાતિપદિકં નામ ધાતુસ્તથૈવ ચ ॥ ૧,૨૦૫.

કર્તા અને કર્મ માટે છઠ્ઠી વિભક્તિ વપરાતી નથી, અને નિષ્ઠાંત રૂપમાં પણ નહીં. પ્રાતિપદિક બે પ્રકારનું હોય છે: નામ અને ધાતુ.

ભૂવાન્દિભ્યસ્તિઙો લઃ સ્યાલ્લકારા દશ વૈ સ્મૃતાઃ । તિપ્તસૂઝિ પ્રથમો મધ્યઃ સિપ્થસ્થોત્તમપૂરુષઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'ભૂ' વગેરે ધાતુઓમાંથી 'તિઙ્' અને 'લઃ' રૂપ આવે છે. દસ લકારો ગણાય છે: 'તિપ્', 'તસ્', 'સુ', 'ઝિ' પ્રથમ પુરુષ, 'સિપ્', 'થસ્', 'થ' મધ્યમ, અને 'ઉત્તમ', 'પુરુષ' છેલ્લાં.

મિબ્વસ્મસ્તુ પરસ્મૈ હિ પદાનાં ચાત્મનેપદમ્ । તાતાઞ્ઝ પ્રથમો મધ્ય સ્થાસાથાન્ધ્વમથોત્તમઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'મિબ્', 'વસ્', 'મસ્' પરસ્મૈપદ માટે છે, અને 'પદાનાં' આત્મનેપદ માટે. 'તા', 'તામ્', 'ઝ' પ્રથમ, 'મધ્ય', 'સ્થા', 'સા', 'થા', 'ન્ધ્વમ્' મધ્યમ, અને 'ઉત્તમ' છેલ્લાં.

આદેશા ઇડ્બહિમહિ ધાતુતોથ ણિજાદિવત્ । નામ્નિ પ્રયુજ્યમાનેઽપિ પ્રથમઃ પુરુષો ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૫.

આદેશરૂપે 'ઇડ્', 'બહ્', 'મહિ' છે અને ધાતુ 'ણિજ' વગેરે જેવું છે. નામ માટે પણ, પ્રથમ પુરુષ વપરાય છે.

મધ્યમો યુષ્મદિ પ્રોક્ત ઉત્તમઃ પુરુષોઽસ્મદિ । ભૂવાદ્યા ધાતવઃ પ્રોક્તાઃ સનાદ્યન્તાસ્તથા તતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

મધ્યમ પુરુષ 'યુષ્મદ્' માટે છે, ઉત્તમ પુરુષ 'અસ્મદ્' માટે. 'ભૂ'થી શરૂ થતી ધાતુઓ અને 'સનાદિ'થી અંતે આવતી ધાતુઓ પણ ગણાય છે.

લડીરિતો વર્તમાને સ્મેનાતીતે ચ ધાતુતઃ । ભૂતેઽનદ્યતને લઙ્વા લોડાદ્યાશિષિ ધાતુતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'લટ્' વર્તમાન માટે, 'સ્મેન' ભૂતકાળ માટે ધાતુમાંથી બને છે. 'લંગ્' તત્કાલ પૂર્વના ભૂતકાળ માટે, 'લોટ્' વગેરે ઇચ્છા માટે વપરાય છે.

વિધ્યાદાવેવાનુમતો લોડ્વાચ્યો મન્ત્રણે ભવેત્ । નિમન્ત્રણાધીષ્ટસંપ્રશ્રે પ્રાર્થનેષુ તથાશિષિ ॥ ૧,૨૦૫.

વિધિ અને અનુમતિ માટે 'લોટ્' વપરાય છે. સલાહ, આમંત્રણ, આજ્ઞા, વિનંતી અને ઇચ્છા માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.

લિઙતીતે પરોક્ષે સ્યાલ્લિડ્ભૂતે ળડ્ભવિષ્યતિ । સ્યાદનદ્યતને તદ્વદ્ભવિષ્યતિ તુ ધાતુતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

હાજર સમયથી આગળ ઇચ્છાવાચક રૂપ આવે ત્યારે તેને પરોક્ષ કહે છે; ગયા સમયમાં 'લિટ્' રૂપ આવે છે, આવનારા સમયમાં 'લટ્' રૂપ આવે છે. એ જ રીતે, જે સમય વર્તમાન નથી, તેમાં પણ એ જ નિયમ છે, પણ એ ધાતુ પરથી બને છે.

દાતોરૢઙ્ક્રિયાતિપત્તૌ લિઙર્થે લેટ્પ્રકીર્તિતઃ । કૃતસ્ત્રિષ્વપિ વર્તન્તે ભાવે કર્મણિ કર્તરિ ॥ ૧,૨૦૫.

દાતા દ્વારા કરેલ ક્રિયા પાર થઈ જાય ત્યારે ઇચ્છાવાચક અર્થમાં 'લેટ્' રૂપ કહેવાય છે. 'કૃત્' રૂપો ભાવ, કર્મ અને કર્તા — ત્રણેયમાં આવે છે.

સદૃશાસ્તવ્યતા ણ્યદ્યદનીયાશ્ચ તૃજાદયઃ ॥ ૧,૨૦૫.

કરવું જોઈએ એવી ફરજ, ઇચ્છા કે કરવું નહીં જોઈએ એ અર્થ દર્શાવતાં રૂપો જેવા 'તૃજ' વગેરે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૬ સૂત ઉવાચ । સિદ્ધોદાહરણં વક્ષ્યે સંહિતાદિપુરઃ સરમ્ । વિપ્રાઃ સ્વસાગતા વીદં સુત્તમં સ્યાત્પિતૄષભઃ ॥ ૧,૨૦૬.

સૂતાએ કહ્યું: હવે હું સંહિતા વગેરે ગ્રંથોથી શરૂ કરીને નિશ્ચિત ઉદાહરણો કહું છું. બ્રાહ્મણો, તમે બધા અહીં એકઠા થયા છો, આ ઉત્તમ ઉપદેશ તમારા માટે છે, હે પિતૃઓમાં શ્રેષ્ઠ.

ળકારો વિશ્રુતા સેવં લાઙ્ગલીષા મનીપયા । ગઙ્ગોદકં તવલ્કાર ઋણાર્ણં પ્રાર્ણમિત્યપિ ॥ ૧,૨૦૬.

'ળ' અક્ષર સેવા, લાંગલીષા, મણિપયા, ગંગાજળ, તવલકાર, ઋણારણ અને પ્રારણમાં પ્રસિદ્ધ છે.

શીતાર્તશ્ચ તવલ્કારઃ સૈન્દ્રી સૌકાર ઇત્યપિ । વધ્વાસનઞ્ચ પિત્રર્થો લનુબન્ધો નયે જયેત્ ॥ ૧,૨૦૬.

તવલકાર એ ઠંડીથી પીડાતા માણસ માટે પણ વપરાય છે; તેમજ સૈંદ્રી અને સૌકાર પણ. વધૂ માટેનું આસન પિતાના હિત માટે છે; નિયમમાં 'લ' પ્રત્યય વાપરવો.

નાયકો લવણં ગાવસ્ત એતે ન ત ઈશ્વરાઃ । દેવીગૃહમથો અત્ર અ અવેહિ પટૂ ઇમૌ ॥ ૧,૨૦૬.

મુખિયા એટલે લવણ; ગાયો આ છે, તેઓ ભગવાન નથી. દેવીનું ઘર અહીં છે; જાણો કે આ બંને હોશિયાર છે.

અમી અશ્વાઃ ષડસ્યેતિ તન્ન વાક્ષડ્દલાનિ ચ । તચ્ચરેત્તલ્લુ નાતીતિ તજ્જલં તચ્છ્મશાનકમ્ ॥ ૧,૨૦૬.

આ ઘોડા છે, છ છે; એ કમળની પાંખડીઓ નથી. જે કરે છે, જે નથી કરતું, એ પાણી, એ શમશાન.

સુગન્નત્ર પચન્નત્ર ભવાંશ્છાદયતીતિ ચ । ભવાજ્ઝનત્કરશ્ચૈવ ભવાંસ્તરતિ સંસ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૦૬.

અહીં પકાવે છે, અહીં પકાવે છે, તમે ઢાંકે છે — એવું કહેવામાં આવે છે. તમે ગર્જના કરો છો, તમે સ્મરણ કરીને પાર કરો છો.

ભવાંલ્લિખતિ તાઞ્ચક્રે ભવાઞ્શેતેઽપ્યનીદૃશઃ । ભવાણ્ડીનં ત્વન્તરસિ ત્વઙ્કરોષિ સદાર્ચનમ્ ॥ ૧,૨૦૬.

તમે લખો છો, એ બધું બનાવો છો, તમે સૂવો છો, જો કે દેખાતા નથી. તમે વચ્ચે છો, હંમેશાં પૂજા કરો છો.

કશ્ચરેત્કષ્ટકારેણ ક કુર્યાત્ક ફલે સ્થિતઃ । કઃશેતે ચૈવ કઃષણ્ડઃ કસ્કો યાતિ ચ ગૌરવમ્ ॥ ૧,૨૦૬.

કોણ મુશ્કેલીથી કામ કરે છે? કોણ એ કરે, કોણ ફળમાં સ્થિર છે? કોણ સૂવે છે, કોણ નિર્લિંગ છે, કોણ માન પ્રાપ્ત કરે છે?

ક ઇહાત્ર ક એવાહુર્દેવા આહુશ્ચ ભો વ્રજ । સ્વભૂર્વિષ્ણુર્વ્રજતિ ચ ગીષ્પતિશ્ચૈવ ધૂર્પતિઃ ॥ ૧,૨૦૬.

કોણ અહીં છે, કોણ એવો કહેવાય છે? દેવતાઓ કહે છે: 'મિત્ર, જા.' વિષ્ણુ પોતે જાય છે, ગીતનો સ્વામી અને ધૂમ્રપતિ પણ.