ગરુડપુરાણમ્

વિદ્યાદારગ્વધં રાજવૃક્ષં રૈવતસંજ્ઞકમ્ । દન્તી કાકેન્દુતિક્તા સ્યાત્કણ્ટકી ચ વિકઙ્કતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

આરગ્વધને રાજવૃક્ષ અને રૈવત પણ કહે છે. દંટી, કાકેંદુ-તિક્તા, કંટકી અને વિકંકટ પણ ઓળખાય છે.

નિમ્બોઽરિષ્ટઃ સમાખ્યાતઃ પટોલં કોલકં વિદુઃ । વયસ્થા ચ વિશલ્યા ચ ચ્છિન્ના છિન્નરુહા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

નિંબને અરીષ્ટ પણ કહે છે અને પટોલને કોલક કહે છે. વયસ્થા અને વિશલ્યા, બંનેને છિન્ના અને છિન્નરુહા પણ કહેવાય છે.

વશા દન્ત્યમૃતા ચેતિ ગુડૂચીનામસંગ્રહઃ । કિરાતતિક્તકશ્ચૈવ ભૂનિમ્બઃ કાણ્ડતિક્તકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

વશા અને દંત્યમૃતાને ગુડૂચીના નામ કહેવાય છે. કિરાતતિક્તક, ભૂનિંબ અને કાંડતિક્તક પણ તેમાં આવે છે.

સૂત ઉવાચ । નામાન્યેતાનિ ચ હરે વન્યાનાં ભેષજાં તથા । અતો વ્યાકરણં વક્ષ્યે કુમારોક્તઞ્ચ શૌનક ॥ ૧,૨૦૪.

સૂતે કહ્યું: હે હરિ, આ જંગલની ઔષધિઓના નામ છે. હવે હું વ્યાકરણ સમજાવું છું, જેમ કુમારે શૌનકને કહ્યું હતું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૫ કુમાર ઉવાચ । અથ વ્યાકરણં વક્ષ્યે કાત્યાયન સમાસતઃ । સિદ્ધશબ્દવિવેકાય બાલવ્યુત્પત્તિહેતવે ॥ ૧,૨૦૫.

કુમારે કહ્યું: હવે હું વ્યાકરણ સંક્ષેપમાં સમજાવું છું, હે કાત્યાયન, જેથી નિશ્ચિત શબ્દો સમજાય અને બાળકોને શીખવામાં સહાય થાય.

સુપ્તિઙન્તં પદં ખ્યાતં સુપઃ સપ્ત વિભક્તયઃ । સ્વૌજસઃ પ્રથમા પ્રોક્તા સા પ્રાતિપદિકાત્મકે ॥ ૧,૨૦૫.

સુપ કે તિઙ્ અંતે જે શબ્દ આવે તેને પદ કહે છે. 'સુપ' એટલે સાત વિભક્તિ, જેમાં 'સ્વૌજસ' પ્રથમ વિભક્તિ કહેવાય છે, જે મૂળ શબ્દમાં રહેલી હોય છે.

સમ્બોધને ચ લિઙ્ગાદાવુક્તે કર્મણિ કર્તરિ । અર્થવત્પ્રાતિપદિકં ધાતુપ્રત્યયવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૦૫.

સમ્બોધન, લિંગ વગેરેમાં, જ્યારે કર્તા કે કર્મ ન કહેવાયું હોય, ત્યારે અર્થવાળું મૂળ શબ્દ, જે ધાતુપ્રત્યયથી રહિત હોય, વપરાય છે.

અમૌશસો દ્વિતીયા સ્યાત્તત્કર્મ ક્રિયતે ચ યત્ । દ્વિતીયા કર્મણિ પ્રોક્તાન્તરાન્તરેણ સંયુતે ॥ ૧,૨૦૫.

‘અમૌશસ’ બીજી વિભક્તિ છે, જે કર્મ માટે વપરાય છે; બીજી વિભક્તિ મુખ્યત્વે બીજા સાથે જોડાયેલા કર્મ માટે કહેવાય છે.

ટાભ્યાંભિસસ્તૃતીયા સ્યાત્કરણે કર્તરીરિતા । યેન ક્રિયતે કરણં તત્કર્તા યઃ કરોતિ સઃ ॥ ૧,૨૦૫.

‘ટાભ્યામ્ભિસ’ ત્રીજી વિભક્તિ છે, જે સાધન અથવા કર્તા માટે વપરાય છે. જેના દ્વારા કાર્ય થાય તે સાધન અને જે કરે તે કર્તા કહેવાય છે.

ઙેભ્યાંભ્યસશ્ચતુર્થો સ્યાત્સમ્પ્રદાને ચ કારકે । યસ્મૈ દિત્સા ધારયતે રોચતે સમ્પ્રદાનકમ્ ॥ ૧,૨૦૫.

ચોથો વિભક્તિપ્રત્યય 'ઙે', 'ભ્યામ્', 'ભ્યસ્'માંથી બને છે અને આપનાર કે પ્રાપ્તકર્તા માટે વપરાય છે. જેને આપવાનું મન થાય, કે જે માટે આપવાની ઇચ્છા થાય, ત્યાં ચોથી વિભક્તિ આવે છે.

પઞ્ચમી સ્યાન્ઙસિભ્યાંભ્યોહ્યપાદાને ચ કારકે । યતોઽપૈતિ સમાદત્તે ઉપાદત્તે ભયં યતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

પાંચમી વિભક્તિ 'ઙસિ', 'ભ્યામ્', 'ભ્યોઃ'માંથી બને છે અને તે વિભક્તિ વિયોગ માટે વપરાય છે. જ્યાંથી કંઈક દૂર જાય, લેવામાં આવે, પ્રાપ્ત થાય, કે જ્યાંથી ભય થાય, ત્યાં પાંચમી વિભક્તિ આવે છે.

ઙસોસામશ્ચ ષષ્ઠી સ્યાત્સ્વામિસમ્બન્ધમુખ્યકે । ઙયોઃ સુપો વૈ સપ્તમી સ્યાત્સા ચાધિકરણે ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૫.

છઠ્ઠી વિભક્તિ 'ઙસ્', 'આમ્'માંથી બને છે અને માલિકી કે સંબંધ દર્શાવવા વપરાય છે. 'ઙ' અને 'સુ'માંથી સાતમી વિભક્તિ બને છે અને તે સ્થાન માટે વપરાય છે.

આધારશ્ચાધિકરણં રક્ષાર્થાનાં પ્રયોગતઃ । ઈપ્સિતં ચાનીપ્સિતં યત્તદપાદાનકં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૦૫.

આધાર એટલે સ્થાન, જે રક્ષણ માટે વપરાય છે. જે ઈચ્છનીય હોય કે અનિચ્છનીય હોય, તે બધું વિયોગ (પાંચમી) તરીકે ગણાય છે.

પઞ્ચમી પર્યુપાઙ્યોગે ઇતરર્તેઽન્યદિઙ્મુખે । એનયોગે દ્વિતીયા સ્યાત્કર્મપ્રવચનીયકૈઃ ॥ ૧,૨૦૫.

પાંચમી વિભક્તિ 'પર્યુપાંગ' સાથે અને અન્ય અર્થોમાં પણ વપરાય છે, જ્યાં અન્ય દિશામાં સંદર્ભ હોય. 'એન' જોડાય ત્યારે, ક્રિયાપદ સાથે બીજું વિભક્તિ (દ્વિતીયા) આવે છે.

વીપ્સેત્થમ્ભાવચિહ્નેઽભિર્ભાગેનૈવ પરિપ્રતી । અનુરેષુ સહાર્થે ચ હીનેઽનૂપશ્ચ કથ્યતે ॥ ૧,૨૦૫.

પુનરાવૃત્તિ, આધાર, ભાગફાળ અને સંપૂર્ણ વહેંચણી માટે, તેમજ સાથ, અભાવ અને નજીકતા દર્શાવવા માટે પણ વિભક્તિઓ વપરાય છે.

દ્વિતીયા ચ ચતુર્થો સ્યાચ્ચેષ્ટાયાં ગતિકર્મણિ । અપ્રાણે હિ વિભક્તી દ્બે મન્યકર્મણ્યનાદરે ॥ ૧,૨૦૫.

દ્વિતીય અને ચતુર્થી વિભક્તિ પ્રયત્ન અને ગતિ દર્શાવતી ક્રિયાઓ માટે વપરાય છે. જડ વસ્તુઓ માટે, બે વિભક્તિઓ નિષ્ક્રિય ક્રિયામાં વપરાય છે.

નમઃ સ્વસ્તિસ્વધાસ્વાહાલંવષડ્યોગ ઈરિતા । ચતુર્થો ચૈવ તાદર્થ્યે તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'નમઃ', 'સ્વસ્તિ', 'સ્વધા', 'સ્વાહા', 'અલં', 'વષટ્' જેવા શબ્દો માટે ચોથી વિભક્તિ વપરાય છે, અને તુમર્થક અથવા ભાવ દર્શાવતાં શબ્દો માટે પણ.

તૃતીયા સહયોગે સ્યાત્કુત્સિતેઙ્ગે વિશેષણે । કાલે ભાવે સપ્તમી સ્યાદેતૈર્યોગેઽપિષષ્ઠ્યતિ ॥ ૧,૨૦૫.

ત્રીજી વિભક્તિ સાથ, અપમાન અને વિશેષતા માટે વપરાય છે. સાતમી વિભક્તિ સમય અને સ્થિતિ માટે આવે છે, અને 'એતૈઃ' જોડાય ત્યારે છઠ્ઠી વિભક્તિ પણ વપરાય છે.

સ્વામીશ્વરાધિપતિભિઃ સાક્ષિદાયાદપ્રસૂતૈઃ । નિર્ધારણે દ્વે વિભક્તો ષષ્ઠી હેતુપ્રયોગકે ॥ ૧,૨૦૫.

માલિક, ઈશ્વર, અધિપતિ, સાક્ષી, વારસદાર અને સંતાન સાથે નિશ્ચય માટે બે વિભક્તિઓ વપરાય છે. કારણ દર્શાવવા છઠ્ઠી વિભક્તિ વપરાય છે.

સ્મૃત્યર્થકર્મણિ તથા કરોતેઃ પ્રતિયત્નકે । હિંસાર્થાનાં પ્રયોગે ચ કૃતિ કર્મણિ કર્તરિ ॥ ૧,૨૦૫.

સ્મૃતિ સંબંધિત ક્રિયા માટે, 'કર' ધાતુ પ્રયત્નના અર્થમાં, અને હિંસા માટે પણ, ક્રિયા અને કર્તા દર્શાવવામાં આવે છે.

ન કર્તૃકર્મણોઃ ષષ્ઠી નિષ્ઠયોઃ પ્રાતિપદિકે । દ્વિવિધં પ્રાતિપદિકં નામ ધાતુસ્તથૈવ ચ ॥ ૧,૨૦૫.

કર્તા અને કર્મ માટે છઠ્ઠી વિભક્તિ વપરાતી નથી, અને નિષ્ઠાંત રૂપમાં પણ નહીં. પ્રાતિપદિક બે પ્રકારનું હોય છે: નામ અને ધાતુ.

ભૂવાન્દિભ્યસ્તિઙો લઃ સ્યાલ્લકારા દશ વૈ સ્મૃતાઃ । તિપ્તસૂઝિ પ્રથમો મધ્યઃ સિપ્થસ્થોત્તમપૂરુષઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'ભૂ' વગેરે ધાતુઓમાંથી 'તિઙ્' અને 'લઃ' રૂપ આવે છે. દસ લકારો ગણાય છે: 'તિપ્', 'તસ્', 'સુ', 'ઝિ' પ્રથમ પુરુષ, 'સિપ્', 'થસ્', 'થ' મધ્યમ, અને 'ઉત્તમ', 'પુરુષ' છેલ્લાં.

મિબ્વસ્મસ્તુ પરસ્મૈ હિ પદાનાં ચાત્મનેપદમ્ । તાતાઞ્ઝ પ્રથમો મધ્ય સ્થાસાથાન્ધ્વમથોત્તમઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'મિબ્', 'વસ્', 'મસ્' પરસ્મૈપદ માટે છે, અને 'પદાનાં' આત્મનેપદ માટે. 'તા', 'તામ્', 'ઝ' પ્રથમ, 'મધ્ય', 'સ્થા', 'સા', 'થા', 'ન્ધ્વમ્' મધ્યમ, અને 'ઉત્તમ' છેલ્લાં.

આદેશા ઇડ્બહિમહિ ધાતુતોથ ણિજાદિવત્ । નામ્નિ પ્રયુજ્યમાનેઽપિ પ્રથમઃ પુરુષો ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૫.

આદેશરૂપે 'ઇડ્', 'બહ્', 'મહિ' છે અને ધાતુ 'ણિજ' વગેરે જેવું છે. નામ માટે પણ, પ્રથમ પુરુષ વપરાય છે.

મધ્યમો યુષ્મદિ પ્રોક્ત ઉત્તમઃ પુરુષોઽસ્મદિ । ભૂવાદ્યા ધાતવઃ પ્રોક્તાઃ સનાદ્યન્તાસ્તથા તતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

મધ્યમ પુરુષ 'યુષ્મદ્' માટે છે, ઉત્તમ પુરુષ 'અસ્મદ્' માટે. 'ભૂ'થી શરૂ થતી ધાતુઓ અને 'સનાદિ'થી અંતે આવતી ધાતુઓ પણ ગણાય છે.

લડીરિતો વર્તમાને સ્મેનાતીતે ચ ધાતુતઃ । ભૂતેઽનદ્યતને લઙ્વા લોડાદ્યાશિષિ ધાતુતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'લટ્' વર્તમાન માટે, 'સ્મેન' ભૂતકાળ માટે ધાતુમાંથી બને છે. 'લંગ્' તત્કાલ પૂર્વના ભૂતકાળ માટે, 'લોટ્' વગેરે ઇચ્છા માટે વપરાય છે.

વિધ્યાદાવેવાનુમતો લોડ્વાચ્યો મન્ત્રણે ભવેત્ । નિમન્ત્રણાધીષ્ટસંપ્રશ્રે પ્રાર્થનેષુ તથાશિષિ ॥ ૧,૨૦૫.

વિધિ અને અનુમતિ માટે 'લોટ્' વપરાય છે. સલાહ, આમંત્રણ, આજ્ઞા, વિનંતી અને ઇચ્છા માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે.

લિઙતીતે પરોક્ષે સ્યાલ્લિડ્ભૂતે ળડ્ભવિષ્યતિ । સ્યાદનદ્યતને તદ્વદ્ભવિષ્યતિ તુ ધાતુતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

હાજર સમયથી આગળ ઇચ્છાવાચક રૂપ આવે ત્યારે તેને પરોક્ષ કહે છે; ગયા સમયમાં 'લિટ્' રૂપ આવે છે, આવનારા સમયમાં 'લટ્' રૂપ આવે છે. એ જ રીતે, જે સમય વર્તમાન નથી, તેમાં પણ એ જ નિયમ છે, પણ એ ધાતુ પરથી બને છે.

દાતોરૢઙ્ક્રિયાતિપત્તૌ લિઙર્થે લેટ્પ્રકીર્તિતઃ । કૃતસ્ત્રિષ્વપિ વર્તન્તે ભાવે કર્મણિ કર્તરિ ॥ ૧,૨૦૫.

દાતા દ્વારા કરેલ ક્રિયા પાર થઈ જાય ત્યારે ઇચ્છાવાચક અર્થમાં 'લેટ્' રૂપ કહેવાય છે. 'કૃત્' રૂપો ભાવ, કર્મ અને કર્તા — ત્રણેયમાં આવે છે.