ગરુડપુરાણમ્

પલં બિલ્વઞ્ચ મુષ્ટિઃ સ્યાદ્દ્વે પલે પ્રસૃતિં વદેત્ । અઞ્જલિં કુડવઞ્ચૈવ વિદ્યાત્પલચતુષ્ટયમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

પલ એટલે બિલ્વ, મુષ્ટિ બે પલ જેટલી હોય છે, અને પ્રસૃતિ પણ બે પલ કહેવાય છે; અંજલિ અને કુડવ ચાર પલના માપ છે.

અષ્ટમાનં પલાન્યષ્ટૌ તચ્ચ માનમિતિ સ્મૃતમ્ । ચતુર્ભિઃ કુડવૈઃ પ્રસ્થ પ્રસ્થાશ્ચત્વાર આઢકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

આઠ પળા મળીને એક અષ્ટમાન થાય છે, જેને માપ તરીકે ઓળખાય છે. ચાર કુડવાથી એક પ્રસ્થ થાય છે અને ચાર પ્રસ્થથી એક આઢક બને છે.

કાશપાત્રઞ્ચ સંપ્રોક્તો દ્રોણશ્ચચતુરાઢકે । તુલા પલશતં પ્રોક્તં ભાગો વિંશત્પલઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કાંશાનું વાસણ પણ કહેવામાં આવ્યું છે, અને ચાર આઢક મળીને એક દ્રોણ થાય છે. તુલા એટલે સો પળ અને ભાગ એટલે વીસ પળ ગણાય છે.

માનમેવં વિધં પ્રોક્તં પ્રસ્થદ્રવ્યેષુ પણ્ડિતૈઃ । દ્રવદ્રવ્યેષુ ચોદ્દિષ્ટં દ્વિગુણં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

પ્રસ્થ દ્રવ્યોનું માપ પંડિતોએ આ રીતે કહ્યું છે; દ્રવ પદાર્થોમાં એ માપની દૂણી ગણાય છે.

ભદ્રદારુ દેવકાષ્ઠં દારુ સ્યાદ્દેવદારુકમ્ । કુષ્ઠમામયમાખ્યાતં માંસીઞ્ચ નલદંશનમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

ભદ્રદારુ એ દેવકાઠ છે; દારુને દેવદારુ પણ કહે છે. કુષ્ટ એ ઔષધી છે અને માંસી એટલે નલદાનું મૂળ.

શઙ્ખઃ શુક્તિનખઃ શઙ્ખો વ્યાઘ્રો વ્યાઘ્રનખઃ સ્મૃતઃ । પુરં પલઙ્કષં વિદ્યાન્મહિષાક્ષઞ્ચ ગુગ્ગુલુઃ ॥ ૧,૨૦૪.

શંખ એટલે શંખ, શુક્તિ એટલે શંખની સિપિ, નખ એટલે નખ; શંખને ફરી શંખ કહે છે. વ્યાઘ્ર એટલે વાઘ અને વ્યાઘ્રનખ એટલે વાઘના નખ. પુર એટલે પલંકષ અને મહિષાક્ષ એટલે ગુગ્ગળ.

રસો ગન્ધરસો બોલે સર્જઃ સર્જરસો મતઃ । પ્રિયઙ્ગુઃ ફલિની શ્યામા ગૌરી કાન્તેતિ ચોચ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

રસ એટલે પારદ, ગંધરસ એટલે એક પ્રકારની માટી, સર્જ એટલે સર્જ વૃક્ષનો રેઝા. પ્રિયંગુ, ફલિની, શ્યામા અને ગૌરી પણ ઔષધિઓ છે.

કરઞ્જૌ નક્તમાલઃ સ્યાત્પૂતિકશ્ચિરબિલ્વકઃ । શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનો નામ જ્ઞાનમાનશ્ચ કીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કરંજ અને નક્તમાલ પણ કહેવાયા છે, પૂતિક અને ચિરબિલ્વ પણ છે. શિગુરૂને શોભાંજન પણ કહે છે અને જ્ઞાનમાન પણ એનું નામ છે.

જયા જયન્તી શરણી નિર્ગુણ્ડી સિન્ધુવારકઃ । મોરટા પીલુપર્ણો ચ તુણ્ડી સ્યાત્તુણ્ડિકેરિકા ॥ ૧,૨૦૪.

જયાં, જયંતી, શરણી, નિર્ગુંડી અને સિંધુવાર પણ ઓળખાય છે. મોરટા, પીલુપર્ણ અને તુંડીને તુંડિકેરિકા પણ કહે છે.

મદનો ગાલવો બોધો ઘોટા ઘોટી ચ કથ્યતે । ચતુરઙ્ગુલ સમ્પાકો વ્યાધિઘાતાભિસંજ્ઞકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

મદન, ગાલવ, બોધ, ઘોટા અને ઘોટી પણ કહેવાય છે. ચતુરઅંગુલ નામનું સંયોજન વ્યાધિઘાત તરીકે ઓળખાય છે.

વિદ્યાદારગ્વધં રાજવૃક્ષં રૈવતસંજ્ઞકમ્ । દન્તી કાકેન્દુતિક્તા સ્યાત્કણ્ટકી ચ વિકઙ્કતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

આરગ્વધને રાજવૃક્ષ અને રૈવત પણ કહે છે. દંટી, કાકેંદુ-તિક્તા, કંટકી અને વિકંકટ પણ ઓળખાય છે.

નિમ્બોઽરિષ્ટઃ સમાખ્યાતઃ પટોલં કોલકં વિદુઃ । વયસ્થા ચ વિશલ્યા ચ ચ્છિન્ના છિન્નરુહા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

નિંબને અરીષ્ટ પણ કહે છે અને પટોલને કોલક કહે છે. વયસ્થા અને વિશલ્યા, બંનેને છિન્ના અને છિન્નરુહા પણ કહેવાય છે.

વશા દન્ત્યમૃતા ચેતિ ગુડૂચીનામસંગ્રહઃ । કિરાતતિક્તકશ્ચૈવ ભૂનિમ્બઃ કાણ્ડતિક્તકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

વશા અને દંત્યમૃતાને ગુડૂચીના નામ કહેવાય છે. કિરાતતિક્તક, ભૂનિંબ અને કાંડતિક્તક પણ તેમાં આવે છે.

સૂત ઉવાચ । નામાન્યેતાનિ ચ હરે વન્યાનાં ભેષજાં તથા । અતો વ્યાકરણં વક્ષ્યે કુમારોક્તઞ્ચ શૌનક ॥ ૧,૨૦૪.

સૂતે કહ્યું: હે હરિ, આ જંગલની ઔષધિઓના નામ છે. હવે હું વ્યાકરણ સમજાવું છું, જેમ કુમારે શૌનકને કહ્યું હતું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૫ કુમાર ઉવાચ । અથ વ્યાકરણં વક્ષ્યે કાત્યાયન સમાસતઃ । સિદ્ધશબ્દવિવેકાય બાલવ્યુત્પત્તિહેતવે ॥ ૧,૨૦૫.

કુમારે કહ્યું: હવે હું વ્યાકરણ સંક્ષેપમાં સમજાવું છું, હે કાત્યાયન, જેથી નિશ્ચિત શબ્દો સમજાય અને બાળકોને શીખવામાં સહાય થાય.

સુપ્તિઙન્તં પદં ખ્યાતં સુપઃ સપ્ત વિભક્તયઃ । સ્વૌજસઃ પ્રથમા પ્રોક્તા સા પ્રાતિપદિકાત્મકે ॥ ૧,૨૦૫.

સુપ કે તિઙ્ અંતે જે શબ્દ આવે તેને પદ કહે છે. 'સુપ' એટલે સાત વિભક્તિ, જેમાં 'સ્વૌજસ' પ્રથમ વિભક્તિ કહેવાય છે, જે મૂળ શબ્દમાં રહેલી હોય છે.

સમ્બોધને ચ લિઙ્ગાદાવુક્તે કર્મણિ કર્તરિ । અર્થવત્પ્રાતિપદિકં ધાતુપ્રત્યયવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૦૫.

સમ્બોધન, લિંગ વગેરેમાં, જ્યારે કર્તા કે કર્મ ન કહેવાયું હોય, ત્યારે અર્થવાળું મૂળ શબ્દ, જે ધાતુપ્રત્યયથી રહિત હોય, વપરાય છે.

અમૌશસો દ્વિતીયા સ્યાત્તત્કર્મ ક્રિયતે ચ યત્ । દ્વિતીયા કર્મણિ પ્રોક્તાન્તરાન્તરેણ સંયુતે ॥ ૧,૨૦૫.

‘અમૌશસ’ બીજી વિભક્તિ છે, જે કર્મ માટે વપરાય છે; બીજી વિભક્તિ મુખ્યત્વે બીજા સાથે જોડાયેલા કર્મ માટે કહેવાય છે.

ટાભ્યાંભિસસ્તૃતીયા સ્યાત્કરણે કર્તરીરિતા । યેન ક્રિયતે કરણં તત્કર્તા યઃ કરોતિ સઃ ॥ ૧,૨૦૫.

‘ટાભ્યામ્ભિસ’ ત્રીજી વિભક્તિ છે, જે સાધન અથવા કર્તા માટે વપરાય છે. જેના દ્વારા કાર્ય થાય તે સાધન અને જે કરે તે કર્તા કહેવાય છે.

ઙેભ્યાંભ્યસશ્ચતુર્થો સ્યાત્સમ્પ્રદાને ચ કારકે । યસ્મૈ દિત્સા ધારયતે રોચતે સમ્પ્રદાનકમ્ ॥ ૧,૨૦૫.

ચોથો વિભક્તિપ્રત્યય 'ઙે', 'ભ્યામ્', 'ભ્યસ્'માંથી બને છે અને આપનાર કે પ્રાપ્તકર્તા માટે વપરાય છે. જેને આપવાનું મન થાય, કે જે માટે આપવાની ઇચ્છા થાય, ત્યાં ચોથી વિભક્તિ આવે છે.

પઞ્ચમી સ્યાન્ઙસિભ્યાંભ્યોહ્યપાદાને ચ કારકે । યતોઽપૈતિ સમાદત્તે ઉપાદત્તે ભયં યતઃ ॥ ૧,૨૦૫.

પાંચમી વિભક્તિ 'ઙસિ', 'ભ્યામ્', 'ભ્યોઃ'માંથી બને છે અને તે વિભક્તિ વિયોગ માટે વપરાય છે. જ્યાંથી કંઈક દૂર જાય, લેવામાં આવે, પ્રાપ્ત થાય, કે જ્યાંથી ભય થાય, ત્યાં પાંચમી વિભક્તિ આવે છે.

ઙસોસામશ્ચ ષષ્ઠી સ્યાત્સ્વામિસમ્બન્ધમુખ્યકે । ઙયોઃ સુપો વૈ સપ્તમી સ્યાત્સા ચાધિકરણે ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૫.

છઠ્ઠી વિભક્તિ 'ઙસ્', 'આમ્'માંથી બને છે અને માલિકી કે સંબંધ દર્શાવવા વપરાય છે. 'ઙ' અને 'સુ'માંથી સાતમી વિભક્તિ બને છે અને તે સ્થાન માટે વપરાય છે.

આધારશ્ચાધિકરણં રક્ષાર્થાનાં પ્રયોગતઃ । ઈપ્સિતં ચાનીપ્સિતં યત્તદપાદાનકં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૦૫.

આધાર એટલે સ્થાન, જે રક્ષણ માટે વપરાય છે. જે ઈચ્છનીય હોય કે અનિચ્છનીય હોય, તે બધું વિયોગ (પાંચમી) તરીકે ગણાય છે.

પઞ્ચમી પર્યુપાઙ્યોગે ઇતરર્તેઽન્યદિઙ્મુખે । એનયોગે દ્વિતીયા સ્યાત્કર્મપ્રવચનીયકૈઃ ॥ ૧,૨૦૫.

પાંચમી વિભક્તિ 'પર્યુપાંગ' સાથે અને અન્ય અર્થોમાં પણ વપરાય છે, જ્યાં અન્ય દિશામાં સંદર્ભ હોય. 'એન' જોડાય ત્યારે, ક્રિયાપદ સાથે બીજું વિભક્તિ (દ્વિતીયા) આવે છે.

વીપ્સેત્થમ્ભાવચિહ્નેઽભિર્ભાગેનૈવ પરિપ્રતી । અનુરેષુ સહાર્થે ચ હીનેઽનૂપશ્ચ કથ્યતે ॥ ૧,૨૦૫.

પુનરાવૃત્તિ, આધાર, ભાગફાળ અને સંપૂર્ણ વહેંચણી માટે, તેમજ સાથ, અભાવ અને નજીકતા દર્શાવવા માટે પણ વિભક્તિઓ વપરાય છે.

દ્વિતીયા ચ ચતુર્થો સ્યાચ્ચેષ્ટાયાં ગતિકર્મણિ । અપ્રાણે હિ વિભક્તી દ્બે મન્યકર્મણ્યનાદરે ॥ ૧,૨૦૫.

દ્વિતીય અને ચતુર્થી વિભક્તિ પ્રયત્ન અને ગતિ દર્શાવતી ક્રિયાઓ માટે વપરાય છે. જડ વસ્તુઓ માટે, બે વિભક્તિઓ નિષ્ક્રિય ક્રિયામાં વપરાય છે.

નમઃ સ્વસ્તિસ્વધાસ્વાહાલંવષડ્યોગ ઈરિતા । ચતુર્થો ચૈવ તાદર્થ્યે તુમર્થાદ્ભાવવાચિનઃ ॥ ૧,૨૦૫.

'નમઃ', 'સ્વસ્તિ', 'સ્વધા', 'સ્વાહા', 'અલં', 'વષટ્' જેવા શબ્દો માટે ચોથી વિભક્તિ વપરાય છે, અને તુમર્થક અથવા ભાવ દર્શાવતાં શબ્દો માટે પણ.

તૃતીયા સહયોગે સ્યાત્કુત્સિતેઙ્ગે વિશેષણે । કાલે ભાવે સપ્તમી સ્યાદેતૈર્યોગેઽપિષષ્ઠ્યતિ ॥ ૧,૨૦૫.

ત્રીજી વિભક્તિ સાથ, અપમાન અને વિશેષતા માટે વપરાય છે. સાતમી વિભક્તિ સમય અને સ્થિતિ માટે આવે છે, અને 'એતૈઃ' જોડાય ત્યારે છઠ્ઠી વિભક્તિ પણ વપરાય છે.

સ્વામીશ્વરાધિપતિભિઃ સાક્ષિદાયાદપ્રસૂતૈઃ । નિર્ધારણે દ્વે વિભક્તો ષષ્ઠી હેતુપ્રયોગકે ॥ ૧,૨૦૫.

માલિક, ઈશ્વર, અધિપતિ, સાક્ષી, વારસદાર અને સંતાન સાથે નિશ્ચય માટે બે વિભક્તિઓ વપરાય છે. કારણ દર્શાવવા છઠ્ઠી વિભક્તિ વપરાય છે.