ગરુડપુરાણમ્

સૌરાષ્ટ્રી મૃત્તિકાક્ષારં કાક્ષી વૈ પઙ્કપર્પટી । વિદ્યાત્સમાક્ષિકં ધાતુ તાપ્યં તાપ્યુત્થસમ્ભવમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

સૌરાષ્ટ્રીની માટીમાંથી મળતું ક્ષાર છે; કાક્ષી પંકપર્પટી કહેવાય છે; સમાક્ષિક એ ધાતુ છે અને તાપ્ય તાપ્યથી બને છે.

શિલા મનઃ શિલા જ્ઞેયા નેપાલી કુલટીતિ ચ । આલં મનસ્તાલકં વા હરિતાલં વિનિર્દિશેત્ ॥ ૧,૨૦૪.

શિલા અને મન:શિલા ઓળખવા જેવી છે; નેપાળી અને કુલટી પણ છે; આલ અથવા મનસ્તાલકને હરિતાળ કહે છે.

ગન્ધકો ગન્ધપાષાણો રસઃ પારદ ઉચ્યતે । તામ્રમૌદુમ્બરં શુલ્બં વિદ્યાન્મ્લેચ્છમુખં તથા ॥ ૧,૨૦૪.

ગંધકને ગંધપાષાણ કહે છે; રસ એટલે પારદ; તામ્રૌદુંબર અને શુલ્બ પણ ઓળખવા જેવા છે, અને મ્લેચ્મુખ પણ એવું જ કહેવાય છે.

અદ્રિસારસ્ત્વયસ્તીક્ષ્ણં લોહકઞ્ચાપિ કથ્યતે । માક્ષિકં મધુ ચ ક્ષૌદ્રં તચ્ચ પુષ્પરસં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

અદ્રિસાર એ તીખું લોહ છે, જેને લોહકંચ પણ કહે છે; માક્ષિક, મધ અને ક્ષૌદ્ર બધું પુષ્પરસ માનવામાં આવે છે.

જ્યેષ્ઠન્તુ સોદકં તત્સ્યાત્કાઞ્જિકન્તુ સુવીરકમ્ । સીતા સિતોપલા ચૈવ મત્સ્યણ્ડીશર્કરા સ્મૃતા ॥ ૧,૨૦૪.

જ્યેષ્ઠને પાણી સાથે કાંજીક કહે છે, અને સુવીરક પણ; સીતા, સિતોપલા અને મત્સ્યંડિ એ શક્કરના પ્રકાર છે.

ત્વગેલાપત્રકૈસ્તુલ્યૈસ્ત્રિસુગન્ધિ ત્રિજાતકમ્ । નાગકેશરસંયુક્તં તચ્ચતુર્જાતમિષ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ત્વક, એલચી અને પત્રક બન્ને સરખા ભાગે લઈએ તો તેને ત્રિસુગંધિ કે ત્રિજાતક કહે છે; જ્યારે તેમાં નાગકેશર ઉમેરાય ત્યારે તેને ચતુર્જાત કહે છે.

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ । કથિતં પઞ્ચકોલઞ્ચ કોલકં કોલસંજ્ઞયા ॥ ૧,૨૦૪.

પિપર, પિપરમૂળ, ચવ્ય, ચિત્રક અને સુંઠનું વર્ણન થયું છે; પાંચકોલા એનું નામ છે અને કોલક પણ એ જ કહેવાય છે.

પ્રિયઙ્ગુઃ કઙ્ગુકા જ્ઞેયા કોરદૂષશ્ચ કોદ્રવઃ । ત્રિપુટઃ પુટસંજ્ઞશ્ચ કલાપો લઙ્ગકો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

પ્રિયંગુને કંગુકા કહે છે અને કોરદૂષને કોદ્રવ કહે છે; ત્રિપુટા એટલે પુટ અને કલાપને લંગક માનવામાં આવે છે.

સતીનો વર્તુલશ્ચૈવ વેણુશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતઃ । પિચુકં પિતલં ચાક્ષં બિડાલપદકં તથા ॥ ૧,૨૦૪.

સતીન અને વર્તુલનું ઉલ્લેખ થયું છે, અને વેણુ પણ; પિચુક, પિતલ, ચક્ષ અને બિલાડપદક પણ નામ ધરાવે છે.

વિદ્યાત્કર્ષં તથા ચાપિ સુવર્ણં કવલગ્રહમ્ । પલાર્ધં શુક્તિમિચ્છન્તિ તથાષ્ટૌમાષકાસ્ત્વિતિ ॥ ૧,૨૦૪.

કર્ષ એ તોલનું માપ છે, અને સુવર્ણ પણ; કવલગ્રહ પણ એવું જ છે; અડધું પલ એટલે શુક્તિ અને આઠ માષક પણ ઓળખાય છે.

પલં બિલ્વઞ્ચ મુષ્ટિઃ સ્યાદ્દ્વે પલે પ્રસૃતિં વદેત્ । અઞ્જલિં કુડવઞ્ચૈવ વિદ્યાત્પલચતુષ્ટયમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

પલ એટલે બિલ્વ, મુષ્ટિ બે પલ જેટલી હોય છે, અને પ્રસૃતિ પણ બે પલ કહેવાય છે; અંજલિ અને કુડવ ચાર પલના માપ છે.

અષ્ટમાનં પલાન્યષ્ટૌ તચ્ચ માનમિતિ સ્મૃતમ્ । ચતુર્ભિઃ કુડવૈઃ પ્રસ્થ પ્રસ્થાશ્ચત્વાર આઢકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

આઠ પળા મળીને એક અષ્ટમાન થાય છે, જેને માપ તરીકે ઓળખાય છે. ચાર કુડવાથી એક પ્રસ્થ થાય છે અને ચાર પ્રસ્થથી એક આઢક બને છે.

કાશપાત્રઞ્ચ સંપ્રોક્તો દ્રોણશ્ચચતુરાઢકે । તુલા પલશતં પ્રોક્તં ભાગો વિંશત્પલઃ સ્મૃતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કાંશાનું વાસણ પણ કહેવામાં આવ્યું છે, અને ચાર આઢક મળીને એક દ્રોણ થાય છે. તુલા એટલે સો પળ અને ભાગ એટલે વીસ પળ ગણાય છે.

માનમેવં વિધં પ્રોક્તં પ્રસ્થદ્રવ્યેષુ પણ્ડિતૈઃ । દ્રવદ્રવ્યેષુ ચોદ્દિષ્ટં દ્વિગુણં પરિકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

પ્રસ્થ દ્રવ્યોનું માપ પંડિતોએ આ રીતે કહ્યું છે; દ્રવ પદાર્થોમાં એ માપની દૂણી ગણાય છે.

ભદ્રદારુ દેવકાષ્ઠં દારુ સ્યાદ્દેવદારુકમ્ । કુષ્ઠમામયમાખ્યાતં માંસીઞ્ચ નલદંશનમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

ભદ્રદારુ એ દેવકાઠ છે; દારુને દેવદારુ પણ કહે છે. કુષ્ટ એ ઔષધી છે અને માંસી એટલે નલદાનું મૂળ.

શઙ્ખઃ શુક્તિનખઃ શઙ્ખો વ્યાઘ્રો વ્યાઘ્રનખઃ સ્મૃતઃ । પુરં પલઙ્કષં વિદ્યાન્મહિષાક્ષઞ્ચ ગુગ્ગુલુઃ ॥ ૧,૨૦૪.

શંખ એટલે શંખ, શુક્તિ એટલે શંખની સિપિ, નખ એટલે નખ; શંખને ફરી શંખ કહે છે. વ્યાઘ્ર એટલે વાઘ અને વ્યાઘ્રનખ એટલે વાઘના નખ. પુર એટલે પલંકષ અને મહિષાક્ષ એટલે ગુગ્ગળ.

રસો ગન્ધરસો બોલે સર્જઃ સર્જરસો મતઃ । પ્રિયઙ્ગુઃ ફલિની શ્યામા ગૌરી કાન્તેતિ ચોચ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

રસ એટલે પારદ, ગંધરસ એટલે એક પ્રકારની માટી, સર્જ એટલે સર્જ વૃક્ષનો રેઝા. પ્રિયંગુ, ફલિની, શ્યામા અને ગૌરી પણ ઔષધિઓ છે.

કરઞ્જૌ નક્તમાલઃ સ્યાત્પૂતિકશ્ચિરબિલ્વકઃ । શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનો નામ જ્ઞાનમાનશ્ચ કીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કરંજ અને નક્તમાલ પણ કહેવાયા છે, પૂતિક અને ચિરબિલ્વ પણ છે. શિગુરૂને શોભાંજન પણ કહે છે અને જ્ઞાનમાન પણ એનું નામ છે.

જયા જયન્તી શરણી નિર્ગુણ્ડી સિન્ધુવારકઃ । મોરટા પીલુપર્ણો ચ તુણ્ડી સ્યાત્તુણ્ડિકેરિકા ॥ ૧,૨૦૪.

જયાં, જયંતી, શરણી, નિર્ગુંડી અને સિંધુવાર પણ ઓળખાય છે. મોરટા, પીલુપર્ણ અને તુંડીને તુંડિકેરિકા પણ કહે છે.

મદનો ગાલવો બોધો ઘોટા ઘોટી ચ કથ્યતે । ચતુરઙ્ગુલ સમ્પાકો વ્યાધિઘાતાભિસંજ્ઞકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

મદન, ગાલવ, બોધ, ઘોટા અને ઘોટી પણ કહેવાય છે. ચતુરઅંગુલ નામનું સંયોજન વ્યાધિઘાત તરીકે ઓળખાય છે.

વિદ્યાદારગ્વધં રાજવૃક્ષં રૈવતસંજ્ઞકમ્ । દન્તી કાકેન્દુતિક્તા સ્યાત્કણ્ટકી ચ વિકઙ્કતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

આરગ્વધને રાજવૃક્ષ અને રૈવત પણ કહે છે. દંટી, કાકેંદુ-તિક્તા, કંટકી અને વિકંકટ પણ ઓળખાય છે.

નિમ્બોઽરિષ્ટઃ સમાખ્યાતઃ પટોલં કોલકં વિદુઃ । વયસ્થા ચ વિશલ્યા ચ ચ્છિન્ના છિન્નરુહા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

નિંબને અરીષ્ટ પણ કહે છે અને પટોલને કોલક કહે છે. વયસ્થા અને વિશલ્યા, બંનેને છિન્ના અને છિન્નરુહા પણ કહેવાય છે.

વશા દન્ત્યમૃતા ચેતિ ગુડૂચીનામસંગ્રહઃ । કિરાતતિક્તકશ્ચૈવ ભૂનિમ્બઃ કાણ્ડતિક્તકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

વશા અને દંત્યમૃતાને ગુડૂચીના નામ કહેવાય છે. કિરાતતિક્તક, ભૂનિંબ અને કાંડતિક્તક પણ તેમાં આવે છે.

સૂત ઉવાચ । નામાન્યેતાનિ ચ હરે વન્યાનાં ભેષજાં તથા । અતો વ્યાકરણં વક્ષ્યે કુમારોક્તઞ્ચ શૌનક ॥ ૧,૨૦૪.

સૂતે કહ્યું: હે હરિ, આ જંગલની ઔષધિઓના નામ છે. હવે હું વ્યાકરણ સમજાવું છું, જેમ કુમારે શૌનકને કહ્યું હતું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૫ કુમાર ઉવાચ । અથ વ્યાકરણં વક્ષ્યે કાત્યાયન સમાસતઃ । સિદ્ધશબ્દવિવેકાય બાલવ્યુત્પત્તિહેતવે ॥ ૧,૨૦૫.

કુમારે કહ્યું: હવે હું વ્યાકરણ સંક્ષેપમાં સમજાવું છું, હે કાત્યાયન, જેથી નિશ્ચિત શબ્દો સમજાય અને બાળકોને શીખવામાં સહાય થાય.

સુપ્તિઙન્તં પદં ખ્યાતં સુપઃ સપ્ત વિભક્તયઃ । સ્વૌજસઃ પ્રથમા પ્રોક્તા સા પ્રાતિપદિકાત્મકે ॥ ૧,૨૦૫.

સુપ કે તિઙ્ અંતે જે શબ્દ આવે તેને પદ કહે છે. 'સુપ' એટલે સાત વિભક્તિ, જેમાં 'સ્વૌજસ' પ્રથમ વિભક્તિ કહેવાય છે, જે મૂળ શબ્દમાં રહેલી હોય છે.

સમ્બોધને ચ લિઙ્ગાદાવુક્તે કર્મણિ કર્તરિ । અર્થવત્પ્રાતિપદિકં ધાતુપ્રત્યયવર્જિતમ્ ॥ ૧,૨૦૫.

સમ્બોધન, લિંગ વગેરેમાં, જ્યારે કર્તા કે કર્મ ન કહેવાયું હોય, ત્યારે અર્થવાળું મૂળ શબ્દ, જે ધાતુપ્રત્યયથી રહિત હોય, વપરાય છે.

અમૌશસો દ્વિતીયા સ્યાત્તત્કર્મ ક્રિયતે ચ યત્ । દ્વિતીયા કર્મણિ પ્રોક્તાન્તરાન્તરેણ સંયુતે ॥ ૧,૨૦૫.

‘અમૌશસ’ બીજી વિભક્તિ છે, જે કર્મ માટે વપરાય છે; બીજી વિભક્તિ મુખ્યત્વે બીજા સાથે જોડાયેલા કર્મ માટે કહેવાય છે.

ટાભ્યાંભિસસ્તૃતીયા સ્યાત્કરણે કર્તરીરિતા । યેન ક્રિયતે કરણં તત્કર્તા યઃ કરોતિ સઃ ॥ ૧,૨૦૫.

‘ટાભ્યામ્ભિસ’ ત્રીજી વિભક્તિ છે, જે સાધન અથવા કર્તા માટે વપરાય છે. જેના દ્વારા કાર્ય થાય તે સાધન અને જે કરે તે કર્તા કહેવાય છે.