ગરુડપુરાણમ્

જ્ઞેયા મૂષિકપર્ણો તુ ભ્રમન્તી ચાખુપર્ણિકા । વિષમુષ્ટિર્દ્રાવણઞ્ચ કેશમુષ્ટિરુદાહૃતા ॥ ૧,૨૦૪.

મૂષિકપર્ણ, ભ્રમંતી અને આખુપર્ણિકા ઓળખવા યોગ્ય છે. વિષમુષ્ટિ, દ્રાવણ અને કેશમુષ્ટિ પણ વર્ણવાય છે.

કિંલિહીં કટુકીં વિદ્યાદન્તકશ્ચામ્લવેતસઃ । અશ્વત્થા બહુપત્રા ચ વિજ્ઞેયા ચામલક્યપિ ॥ ૧,૨૦૪.

કિંલિહી અને કટુકી જાણીવી જોઈએ, અને અંતક એટલે આમલવેતસ. અશ્વથ, બહુપત્રા અને આમલકી પણ ઓળખવા યોગ્ય છે.

અરૂષક્રં પત્ર શૂકં ક્ષીરી રાજાદનં મતમ્ । મહાપત્રં દાડિમં ચ તમેવ કરકં વદેત્ ॥ ૧,૨૦૪.

અરૂષક્ર, પત્ર, શૂક, ક્ષીરી અને રાજાદન માનવામાં આવે છે. મહાપત્ર, દાડિમ અને કરક પણ કહેવાય છે.

મસૂરી વિદલી શષ્પા કાલિન્દીતિ નિરુચ્યતે । કણ્ટકાખ્યા મહાશ્યામા વૃક્ષપાદીતિ વક્ષ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

મસૂરી, વિદળી અને શષ્પાને કાલિન્દી કહે છે. કંટકાખ્યા, મહાશ્યામા અને વૃક્ષપાદી પણ ઓળખાય છે.

વિદ્યા કુન્તી નિકુમ્ભા ચ ત્રિભઙ્ગી ત્રિપુટી ત્રિવૃત્ । સપ્તલા યવતિક્તા ચ ચર્મા ચર્મકસેતિ ચ ॥ ૧,૨૦૪.

વિદ્યા, કુંતી, નિકુંભા, ત્રિભંગી, ત્રિપુટી, ત્રિવૃત, સપ્તલા, યવતિક્તા, ચર્મા અને ચર્મકસ પણ ઓળખાય છે.

શઙ્ખિની સુકુમારી ચ તિક્તાક્ષી ચાક્ષિપીલુકમ્ । ગવાક્ષી ચામૃતા શ્વેતા ગિરિકર્ણો ગવાદિની ॥ ૧,૨૦૪.

શંખિની, સુકુમારી, તિક્તાક્ષી અને અક્ષિપીલુક; ગવાક્ષી, અમૃત, શ્વેતા, ગિરિકર્ણ અને ગવાદિની પણ ઓળખાય છે.

કામ્પિલ્લકોઽથ રક્તાઙ્ગો ગુણ્ડા રોચનિકેતિ ચ । હેમક્ષીરી સ્મૃતા પીતા ગૌરી વૈ કાલદુગ્ધિકા ॥ ૧,૨૦૪.

કામ્પિલ્લક, રક્તાંગ, ગુંડા અને રોચનિક પણ કહેવાય છે. હેમક્ષીરીને પીતા, ગૌરી અને કાળદુઘિકા નામે પણ ઓળખાય છે.

ગાઙ્ગેરુકી નાગબલા વિશાલા ચેન્દ્રવારુણી । તાર્ક્ષ્યં શૈલં નીલવર્ણમઞ્જનઞ્ચ રસાઞ્જનમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

ગાંગેરુકી, નાગબલા, વિશાળા અને ઇન્દ્રવારુણી; તારક્ષ્ય, શૈલ, નીલવર્ણ, અંજન અને રસાંજન પણ વર્ણવાય છે.

નિર્યાસો યશ્ચ શાલ્મલ્યાઃ સ મોચરસસંજ્ઞકઃ । પ્રત્યક્પુષ્પી ખરી જ્ઞેયા અપામાર્ગો મયૂરકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

શાલમળીનું નિર્યાસ મોચર કહેવાય છે. પ્રતિયકપુષ્પી, ખરી, અપામારગ અને મયૂરક પણ ઓળખવા યોગ્ય છે.

સિંહાસ્યવૃષવાસાકમાટરૂષકમાદિશેત્ । જીવકો જીવશાકશ્ચ કર્બુરઞ્ચ શટીં વિદુઃ ॥ ૧,૨૦૪.

સિંહાસ્ય, વૃષવાસા અને માટરુષક કહેવામાં આવે છે. જીવક, જીવશાક, કરબુર અને શટી પણ જાણીતા છે.

કટ્ફલં સોમવૃક્ષઃ સ્યાદગ્નિગન્ધા સુગન્ધિકા । શતાઙ્ગં શતપુષ્પા ચ મિંસિર્મધુરિકામતા ॥ ૧,૨૦૪.

કટફળ, સોમવૃક્ષ, અગ્નિગંધા અને સુગંધિકા પણ ઓળખાય છે. શતાંગ, શતપુષ્પા, મિંસિર અને મધુરિકા પણ ગણાય છે.

જ્ઞેયં પુષ્કરમૂલઞ્ચ પુષ્કરં પુષ્કરાહ્વયમ્ । યાસોઽથ ધન્વયાસશ્ચ દુષ્પર્શોઽથ દુરાલભા ॥ ૧,૨૦૪.

પુષ્કરમૂળ, પુષ્કર અને પુષ્કરાહ્વય ઓળખવા યોગ્ય છે. યાસ, ધન્વયાસ, દુષ્પર્શ અને દુરલભા પણ કહેવાય છે.

વાકુચી સોમરાજી ચ સોમવલ્લીતિ કીર્તિતા । માર્કવઃ કેશરાજશ્ચ ભૃઙ્ગરાજો નિગદ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

વાકુચી, સોમરાજી અને સોમવલ્લી નામે ઓળખાય છે. માર્કવ, કેશરાજ અને ભૃંગરાજ પણ કહેવાય છે.

પ્રોક્તસ્ત્વેડગજસ્તજ્જ્ઞૈશ્ચક્રમર્દકસંજ્ઞખઃ । સુરઙ્ગીતગરઃ સ્નાયુઃ કલનાશા તુ વાયસી ॥ ૧,૨૦૪.

જાણકારો વેદગજને ચક્રમર્દક પણ કહે છે; સુરંગીનું બીજ તગરા કહેવાય છે, તેની નસ કલનાશા કહેવાય છે અને વાયસી એનું બીજું નામ છે.

મહાકાલઃ સ્મૃતો બેલસ્તણ્ડુલીયો ઘનસ્તનઃ । ઇક્ષ્વાકુસ્તિક્તતુમ્બી સ્યાત્તિક્તાલબુર્નિગદ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

મહાકાળને બેલ કહે છે; તંડુલિયાને ઘનસ્તન કહે છે; ઇક્ષ્વાકુ એ કારેલી છે અને તિક્તાલબુ એનું નામ છે.

ધામાર્ગવોઽથ કોષાતક્યથ યામિની । વિદ્યાત્કોશતકીભેદં કૃતભેદનસંજ્ઞકા ॥ ૧,૨૦૪.

ધામાર્ગવ, કોષાતકી અને યામિનીને ઓળખવું જોઈએ; કોષાતકીના વિવિધ પ્રકારોને કૃતભેદન કહે છે.

તથા જીમૂતકાખ્યા ચ ખુડ્ડાકો દેવતાડકઃ । ગૃધ્રનખી ગૃધ્રનખી હિઙ્ગુકાકાદની મતા ॥ ૧,૨૦૪.

એ જ રીતે, જીમૂતને ખુડ્ડાક અને દેવતાડક પણ કહે છે; ગૃધ્રનખી એનું નામ છે અને હિંગુકાકાદની પણ એવું જ કહેવાય છે.

અશ્વારિશ્ચૈવ બોદ્ધવ્યઃ કરવીરોઽશ્વમારકઃ । સિન્ધુઃ સૈન્ધવસિન્ધૂત્થમણિમન્થમુદાહૃતમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

અશ્વારીને પણ ઓળખવું જોઈએ; કરવીર અશ્વમારક કહેવાય છે; સિંધુ, સૈંધવ અને સિંધૂથ એ મણિમંથના નામ છે.

ક્ષારો યવાગ્રજશ્ચૈવ યવક્ષારોઽભિધીયતે । સર્જિકા સર્જિકાક્ષારો દ્વિતીયઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

ક્ષાર અને યવાગ્રજ બંનેને યવક્ષાર કહે છે; સર્જિકા અને સર્જિકાક્ષારને બીજું પ્રકાર માનવામાં આવે છે.

કાશીશં પુષ્પકાશીશં વિજ્ઞેયં નેત્ત્રભેષજમ્ । ધાતુકાશીશકાશી ચ સંજ્ઞેયં તચ્ચ કીર્તિતમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

કાશીશ અને પુષ્પકાશીશને આંખના ઔષધિ તરીકે ઓળખાય છે; ધાતુકાશીશ અને કાશી પણ એ જ નામે ઓળખાય છે.

સૌરાષ્ટ્રી મૃત્તિકાક્ષારં કાક્ષી વૈ પઙ્કપર્પટી । વિદ્યાત્સમાક્ષિકં ધાતુ તાપ્યં તાપ્યુત્થસમ્ભવમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

સૌરાષ્ટ્રીની માટીમાંથી મળતું ક્ષાર છે; કાક્ષી પંકપર્પટી કહેવાય છે; સમાક્ષિક એ ધાતુ છે અને તાપ્ય તાપ્યથી બને છે.

શિલા મનઃ શિલા જ્ઞેયા નેપાલી કુલટીતિ ચ । આલં મનસ્તાલકં વા હરિતાલં વિનિર્દિશેત્ ॥ ૧,૨૦૪.

શિલા અને મન:શિલા ઓળખવા જેવી છે; નેપાળી અને કુલટી પણ છે; આલ અથવા મનસ્તાલકને હરિતાળ કહે છે.

ગન્ધકો ગન્ધપાષાણો રસઃ પારદ ઉચ્યતે । તામ્રમૌદુમ્બરં શુલ્બં વિદ્યાન્મ્લેચ્છમુખં તથા ॥ ૧,૨૦૪.

ગંધકને ગંધપાષાણ કહે છે; રસ એટલે પારદ; તામ્રૌદુંબર અને શુલ્બ પણ ઓળખવા જેવા છે, અને મ્લેચ્મુખ પણ એવું જ કહેવાય છે.

અદ્રિસારસ્ત્વયસ્તીક્ષ્ણં લોહકઞ્ચાપિ કથ્યતે । માક્ષિકં મધુ ચ ક્ષૌદ્રં તચ્ચ પુષ્પરસં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

અદ્રિસાર એ તીખું લોહ છે, જેને લોહકંચ પણ કહે છે; માક્ષિક, મધ અને ક્ષૌદ્ર બધું પુષ્પરસ માનવામાં આવે છે.

જ્યેષ્ઠન્તુ સોદકં તત્સ્યાત્કાઞ્જિકન્તુ સુવીરકમ્ । સીતા સિતોપલા ચૈવ મત્સ્યણ્ડીશર્કરા સ્મૃતા ॥ ૧,૨૦૪.

જ્યેષ્ઠને પાણી સાથે કાંજીક કહે છે, અને સુવીરક પણ; સીતા, સિતોપલા અને મત્સ્યંડિ એ શક્કરના પ્રકાર છે.

ત્વગેલાપત્રકૈસ્તુલ્યૈસ્ત્રિસુગન્ધિ ત્રિજાતકમ્ । નાગકેશરસંયુક્તં તચ્ચતુર્જાતમિષ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ત્વક, એલચી અને પત્રક બન્ને સરખા ભાગે લઈએ તો તેને ત્રિસુગંધિ કે ત્રિજાતક કહે છે; જ્યારે તેમાં નાગકેશર ઉમેરાય ત્યારે તેને ચતુર્જાત કહે છે.

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ । કથિતં પઞ્ચકોલઞ્ચ કોલકં કોલસંજ્ઞયા ॥ ૧,૨૦૪.

પિપર, પિપરમૂળ, ચવ્ય, ચિત્રક અને સુંઠનું વર્ણન થયું છે; પાંચકોલા એનું નામ છે અને કોલક પણ એ જ કહેવાય છે.

પ્રિયઙ્ગુઃ કઙ્ગુકા જ્ઞેયા કોરદૂષશ્ચ કોદ્રવઃ । ત્રિપુટઃ પુટસંજ્ઞશ્ચ કલાપો લઙ્ગકો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

પ્રિયંગુને કંગુકા કહે છે અને કોરદૂષને કોદ્રવ કહે છે; ત્રિપુટા એટલે પુટ અને કલાપને લંગક માનવામાં આવે છે.

સતીનો વર્તુલશ્ચૈવ વેણુશ્ચાપિ પ્રકીર્તિતઃ । પિચુકં પિતલં ચાક્ષં બિડાલપદકં તથા ॥ ૧,૨૦૪.

સતીન અને વર્તુલનું ઉલ્લેખ થયું છે, અને વેણુ પણ; પિચુક, પિતલ, ચક્ષ અને બિલાડપદક પણ નામ ધરાવે છે.