ગરુડપુરાણમ્

વૃક્ષાદની છિન્નરુહા નીલવલ્લી રસામૃતા । વસુકોટશ્ચ વિજ્ઞેયો વાશિરઃ કામ્પિલ્લો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

વૃક્ષાદની, છિન્નરુહા, નીલવલ્લી અને રસામૃત પણ જાણી લેવા. વસુકોટ પણ ઓળખાય છે અને વાશિરને કામપિલ્લા કહે છે.

પાષાણભેદકોઽરિષ્ટો હ્યસ્મભિત્કુટ્ટભેદકઃ । ઘણ્ટાકઃ શુષ્કકો જ્ઞેયો વચોઽથ સૂચકો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

પાષાણભેદક, અરીષ્ટ અને કુટ્ટભેદક પણ ઓળખાય છે. ઘંટાક અને શુષ્કક, વચ અને સૂચક પણ એવા જ કહેવાય છે.

સુરસો બીજકશ્ચૈવ પીતશાલોઽભિધીયેત । વજ્રવૃક્ષો મહાવૃક્ષઃ સ્નુહી સ્નુક્ચ સુધા ગુડા ॥ ૧,૨૦૪.

સુરસો અને બીજક, તેમજ પીતશાલા પણ કહેવાય છે. વજ્રવૃક્ષ, મહાવૃક્ષ, સ્નુહી, સ્નુક, સુધા અને ગુડા પણ છે.

તુલસીં સુરસાં વિદ્યાદુપસ્થેતિ ચ કથ્યતે । કુઠેરકોઽપ્યર્જુનકઃ પર્ણો સૌગન્ધિપર્ણિક્રઃ ॥ ૧,૨૦૪.

તુલસીને સુરસા પણ કહે છે અને ઉપસ્થ પણ કહેવાય છે. કુઠેરક, અર્જુનક, પર્ણ અને સુગંધિ પર્ણિક્ર પણ છે.

નીલશ્ચ સિન્ધુવારશ્ચ નિર્ગુણ્ડીતિ સુગન્ધિકા । જ્ઞેયા સુગન્ધિપર્ણોતિ વાસન્તી કુલજેતિ ચ ॥ ૧,૨૦૪.

નીલ અને સિંધુવાર, નિર્ગુંડીને સુગંધિ પણ કહે છે. સુગંધિ પર્ણોતિ, વસંતી અને કુલજ પણ જાણી લેવા.

કાલીયકં પીતકાષ્ઠં કતકાખ્યઃ પુનઃ સ્મૃતઃ । ગાયત્રીખદિરો જ્ઞેયસ્તદ્ભેદઃ કન્દરો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કાળી યક નામનું પીળા લાકડું છે, જેને કટક પણ કહે છે. ગાયત્રી ખદિર પણ ઓળખવું જોઈએ, અને તેનું એક રૂપ કંદર કહેવાય છે.

ઇન્દી વરં કુવલયં પદ્મં નીલોત્પલં સ્મૃતમ્ । સૌગન્ધિકં શતદલમબ્જં કમલમુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ઇંદી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, કુવલય એટલે નીલકમળ, પદ્મ એટલે કમળ, અને નીલોત્પલ પણ ઓળખાય છે. સૌગંધિક, શતદલ, અબજ અને કમળ — આ બધાં કમળના નામ છે.

અજવર્ણો ભવેદૂર્જો વાજિકર્ણોઽશ્વકર્ણકઃ । શ્લેષ્માન્તકસ્તથા શેલુર્બહુવારશ્ચ કથ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

અજવર્ણને ઊર્જા કહે છે, વાજિકર્ણને અશ્વકર્ણક કહે છે. શ્લેષ્માંતક, શેલુર અને બહુવાર પણ ઓળખાય છે.

સુનન્દકઃ કકુદ્ભદ્રં છત્રાકી છત્રસંજ્ઞકા । કબરી કુમ્ભકો ધૃષ્ટઃ ક્ષુદ્વિધો ધનકૃત્તથા ॥ ૧,૨૦૪.

સુનંદક, કકુદ્ભદ્ર, છત્રાકી અને છત્રસંજ્ઞા; કબરી, કુંભક, ધૃષ્ટ, ક્ષુદ્વિધ અને ધનકૃત પણ જાણીતા છે.

કૃષ્ણાર્જકઃ કરાલશ્ચ કાલમાનઃ પ્રકીર્તિતઃ । પ્રાચી બલા નદીક્રાન્તા કાકજઙ્ઘાથ વાયસી ॥ ૧,૨૦૪.

કૃષ્ણાર્જક, કરાળ અને કાળમાન નામે ઓળખાય છે. પ્રાચી, બલા, નદીક્રાંતા, કાકજંઘા અને વાયસી પણ કહેવાય છે.

જ્ઞેયા મૂષિકપર્ણો તુ ભ્રમન્તી ચાખુપર્ણિકા । વિષમુષ્ટિર્દ્રાવણઞ્ચ કેશમુષ્ટિરુદાહૃતા ॥ ૧,૨૦૪.

મૂષિકપર્ણ, ભ્રમંતી અને આખુપર્ણિકા ઓળખવા યોગ્ય છે. વિષમુષ્ટિ, દ્રાવણ અને કેશમુષ્ટિ પણ વર્ણવાય છે.

કિંલિહીં કટુકીં વિદ્યાદન્તકશ્ચામ્લવેતસઃ । અશ્વત્થા બહુપત્રા ચ વિજ્ઞેયા ચામલક્યપિ ॥ ૧,૨૦૪.

કિંલિહી અને કટુકી જાણીવી જોઈએ, અને અંતક એટલે આમલવેતસ. અશ્વથ, બહુપત્રા અને આમલકી પણ ઓળખવા યોગ્ય છે.

અરૂષક્રં પત્ર શૂકં ક્ષીરી રાજાદનં મતમ્ । મહાપત્રં દાડિમં ચ તમેવ કરકં વદેત્ ॥ ૧,૨૦૪.

અરૂષક્ર, પત્ર, શૂક, ક્ષીરી અને રાજાદન માનવામાં આવે છે. મહાપત્ર, દાડિમ અને કરક પણ કહેવાય છે.

મસૂરી વિદલી શષ્પા કાલિન્દીતિ નિરુચ્યતે । કણ્ટકાખ્યા મહાશ્યામા વૃક્ષપાદીતિ વક્ષ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

મસૂરી, વિદળી અને શષ્પાને કાલિન્દી કહે છે. કંટકાખ્યા, મહાશ્યામા અને વૃક્ષપાદી પણ ઓળખાય છે.

વિદ્યા કુન્તી નિકુમ્ભા ચ ત્રિભઙ્ગી ત્રિપુટી ત્રિવૃત્ । સપ્તલા યવતિક્તા ચ ચર્મા ચર્મકસેતિ ચ ॥ ૧,૨૦૪.

વિદ્યા, કુંતી, નિકુંભા, ત્રિભંગી, ત્રિપુટી, ત્રિવૃત, સપ્તલા, યવતિક્તા, ચર્મા અને ચર્મકસ પણ ઓળખાય છે.

શઙ્ખિની સુકુમારી ચ તિક્તાક્ષી ચાક્ષિપીલુકમ્ । ગવાક્ષી ચામૃતા શ્વેતા ગિરિકર્ણો ગવાદિની ॥ ૧,૨૦૪.

શંખિની, સુકુમારી, તિક્તાક્ષી અને અક્ષિપીલુક; ગવાક્ષી, અમૃત, શ્વેતા, ગિરિકર્ણ અને ગવાદિની પણ ઓળખાય છે.

કામ્પિલ્લકોઽથ રક્તાઙ્ગો ગુણ્ડા રોચનિકેતિ ચ । હેમક્ષીરી સ્મૃતા પીતા ગૌરી વૈ કાલદુગ્ધિકા ॥ ૧,૨૦૪.

કામ્પિલ્લક, રક્તાંગ, ગુંડા અને રોચનિક પણ કહેવાય છે. હેમક્ષીરીને પીતા, ગૌરી અને કાળદુઘિકા નામે પણ ઓળખાય છે.

ગાઙ્ગેરુકી નાગબલા વિશાલા ચેન્દ્રવારુણી । તાર્ક્ષ્યં શૈલં નીલવર્ણમઞ્જનઞ્ચ રસાઞ્જનમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

ગાંગેરુકી, નાગબલા, વિશાળા અને ઇન્દ્રવારુણી; તારક્ષ્ય, શૈલ, નીલવર્ણ, અંજન અને રસાંજન પણ વર્ણવાય છે.

નિર્યાસો યશ્ચ શાલ્મલ્યાઃ સ મોચરસસંજ્ઞકઃ । પ્રત્યક્પુષ્પી ખરી જ્ઞેયા અપામાર્ગો મયૂરકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

શાલમળીનું નિર્યાસ મોચર કહેવાય છે. પ્રતિયકપુષ્પી, ખરી, અપામારગ અને મયૂરક પણ ઓળખવા યોગ્ય છે.

સિંહાસ્યવૃષવાસાકમાટરૂષકમાદિશેત્ । જીવકો જીવશાકશ્ચ કર્બુરઞ્ચ શટીં વિદુઃ ॥ ૧,૨૦૪.

સિંહાસ્ય, વૃષવાસા અને માટરુષક કહેવામાં આવે છે. જીવક, જીવશાક, કરબુર અને શટી પણ જાણીતા છે.

કટ્ફલં સોમવૃક્ષઃ સ્યાદગ્નિગન્ધા સુગન્ધિકા । શતાઙ્ગં શતપુષ્પા ચ મિંસિર્મધુરિકામતા ॥ ૧,૨૦૪.

કટફળ, સોમવૃક્ષ, અગ્નિગંધા અને સુગંધિકા પણ ઓળખાય છે. શતાંગ, શતપુષ્પા, મિંસિર અને મધુરિકા પણ ગણાય છે.

જ્ઞેયં પુષ્કરમૂલઞ્ચ પુષ્કરં પુષ્કરાહ્વયમ્ । યાસોઽથ ધન્વયાસશ્ચ દુષ્પર્શોઽથ દુરાલભા ॥ ૧,૨૦૪.

પુષ્કરમૂળ, પુષ્કર અને પુષ્કરાહ્વય ઓળખવા યોગ્ય છે. યાસ, ધન્વયાસ, દુષ્પર્શ અને દુરલભા પણ કહેવાય છે.

વાકુચી સોમરાજી ચ સોમવલ્લીતિ કીર્તિતા । માર્કવઃ કેશરાજશ્ચ ભૃઙ્ગરાજો નિગદ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

વાકુચી, સોમરાજી અને સોમવલ્લી નામે ઓળખાય છે. માર્કવ, કેશરાજ અને ભૃંગરાજ પણ કહેવાય છે.

પ્રોક્તસ્ત્વેડગજસ્તજ્જ્ઞૈશ્ચક્રમર્દકસંજ્ઞખઃ । સુરઙ્ગીતગરઃ સ્નાયુઃ કલનાશા તુ વાયસી ॥ ૧,૨૦૪.

જાણકારો વેદગજને ચક્રમર્દક પણ કહે છે; સુરંગીનું બીજ તગરા કહેવાય છે, તેની નસ કલનાશા કહેવાય છે અને વાયસી એનું બીજું નામ છે.

મહાકાલઃ સ્મૃતો બેલસ્તણ્ડુલીયો ઘનસ્તનઃ । ઇક્ષ્વાકુસ્તિક્તતુમ્બી સ્યાત્તિક્તાલબુર્નિગદ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

મહાકાળને બેલ કહે છે; તંડુલિયાને ઘનસ્તન કહે છે; ઇક્ષ્વાકુ એ કારેલી છે અને તિક્તાલબુ એનું નામ છે.

ધામાર્ગવોઽથ કોષાતક્યથ યામિની । વિદ્યાત્કોશતકીભેદં કૃતભેદનસંજ્ઞકા ॥ ૧,૨૦૪.

ધામાર્ગવ, કોષાતકી અને યામિનીને ઓળખવું જોઈએ; કોષાતકીના વિવિધ પ્રકારોને કૃતભેદન કહે છે.

તથા જીમૂતકાખ્યા ચ ખુડ્ડાકો દેવતાડકઃ । ગૃધ્રનખી ગૃધ્રનખી હિઙ્ગુકાકાદની મતા ॥ ૧,૨૦૪.

એ જ રીતે, જીમૂતને ખુડ્ડાક અને દેવતાડક પણ કહે છે; ગૃધ્રનખી એનું નામ છે અને હિંગુકાકાદની પણ એવું જ કહેવાય છે.

અશ્વારિશ્ચૈવ બોદ્ધવ્યઃ કરવીરોઽશ્વમારકઃ । સિન્ધુઃ સૈન્ધવસિન્ધૂત્થમણિમન્થમુદાહૃતમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

અશ્વારીને પણ ઓળખવું જોઈએ; કરવીર અશ્વમારક કહેવાય છે; સિંધુ, સૈંધવ અને સિંધૂથ એ મણિમંથના નામ છે.

ક્ષારો યવાગ્રજશ્ચૈવ યવક્ષારોઽભિધીયતે । સર્જિકા સર્જિકાક્ષારો દ્વિતીયઃ પરિકીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

ક્ષાર અને યવાગ્રજ બંનેને યવક્ષાર કહે છે; સર્જિકા અને સર્જિકાક્ષારને બીજું પ્રકાર માનવામાં આવે છે.