ગરુડપુરાણમ્

અયો લોહં સમુદ્દિષ્ટં યૌગિકૈર્લોહનામભિઃ । પુરં કુટનટં વિદ્યાન્મહિષાક્ષઃ પલઙ્કષા ॥ ૧,૨૦૪.

અયોને લોહું કહેવાય છે, અને યૌગિક નામોથી પણ ઓળખાય છે. પુર, કુટનટ, મહિષાક્ષ અને પલંકષા પણ જાણી લેવા.

કાશ્મરી કટ્ફલા જ્ઞેયા શ્રીપર્ણો ચેતિ કીર્તિતા । શલ્લકી ગજભક્ષ્યા ચ પત્રી ચ સુરભી સ્ત્રવઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કાશ્મરીને કટફળા કહેવાય છે અને શ્રીપર્ણ પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે. શલ્લકી, ગજભક્ષ્ય, પત્રી અને સુગંધિ સ્ત્રવ પણ કહેવાય છે.

ધાત્રીમામલકીં વિદ્યાદક્ષશ્ચૈવ વિભીતકઃ । પથ્યાભયા ચ વિજ્ઞેયા પૂતના ચ હરીતકી ॥ ૧,૨૦૪.

ધાત્રીને આમળા કહેવાય છે અને વિભીતકને અક્ષ પણ કહે છે. પથ્યા એટલે અભયા અને પૂતના એટલે હરિતકી.

ત્રિફલા ફલમેવોક્તા તચ્ચ જ્ઞેયં ફલત્રિકમ્ । ઉદકીર્યો દીર્ઘવૃન્તઃ કરઞ્જશ્ચેતિ કીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

ત્રિફળા એટલે ફળ, અને એ ફળત્રય તરીકે જાણી શકાય. ઉદકીર્ય, લાંબા દાંડીવાળું, કરંજ કહેવાય છે.

યષ્ટી યષ્ટ્યાહ્વયં પ્રોક્તં મદુકં મધુયષ્ટિકા । ધાતકી તામ્રપર્ણો સ્યાત્સમઙ્ગા કુઞ્જરા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

યષ્ટીને યષ્ટ્યાહ્વય કહે છે, મદુકને મધુયષ્ટિકા કહેવાય છે. ધાતકી તામ્રપર્ણ કહેવાય છે અને સમંગા એટલે કુંજરા.

સિતં મલયજં શીતં ગોશીર્ષં સિતચન્દનમ્ । વિદ્યાદ્રક્તં ચન્દનં ચ દ્વિતીયં રક્તચન્દનમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

સિત એટલે મલયજ, જે ઠંડુ છે, ગોશીર્ષ એટલે સફેદ ચંદન. રક્ત એટલે ચંદન અને બીજું રક્તચંદન કહેવાય છે.

કાકોલી ચ સ્મૃતા વીરા વયસ્યા ચાર્કપુષ્પિકા । શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી ચ મહાઘોષા ચ કીર્તિતા ॥ ૧,૨૦૪.

કાકોલીને વીરા કહે છે, વયસ્યા એટલે અર્કપુષ્પિકા. શ્રંગી, કર્કટશ્રંગી અને મહાઘોષા પણ કહેવાય છે.

તુગાક્ષીરી શુભા વાંશી વિજ્ઞેયા વંશલોચના । મૃદ્વિકા ચ સ્મૃતા દ્રાક્ષા તથા ગોસ્તનિકા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

તુગાક્ષીરી, શુભ વાંશી, વંશલોચના તરીકે ઓળખાય છે. મૃદ્વિકા એટલે દ્રાક્ષ અને ગોસ્તનિકા પણ એવી જ માનાય છે.

સ્યાદુશીરં મૃણાલઞ્ચ સેવ્યં લામજ્જકં તથા । સારઞ્ચ ગોપવલ્લી ચ ગોપી ભદ્રા ચ કથ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ઉશીર અને મૃણાળ, સેવ્ય અને લામજક પણ જાણી લેવા. સાર, ગોપવલ્લી અને ગોપી ભદ્રા પણ કહેવાય છે.

દન્તી કટઙ્કટેરી ચ જ્ઞેયા દારુનિશેતિ ચ । હરિદ્રા રજની પ્રોક્તા પીતિકા રાત્રિનામિકા ॥ ૧,૨૦૪.

દંતી અને કટંકટેરી, તેમજ દારુનિશા પણ જાણી લેવી. હરિદ્રાને રજની કહે છે, પીતીકાને રાત્રિનામિકા કહેવાય છે.

વૃક્ષાદની છિન્નરુહા નીલવલ્લી રસામૃતા । વસુકોટશ્ચ વિજ્ઞેયો વાશિરઃ કામ્પિલ્લો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

વૃક્ષાદની, છિન્નરુહા, નીલવલ્લી અને રસામૃત પણ જાણી લેવા. વસુકોટ પણ ઓળખાય છે અને વાશિરને કામપિલ્લા કહે છે.

પાષાણભેદકોઽરિષ્ટો હ્યસ્મભિત્કુટ્ટભેદકઃ । ઘણ્ટાકઃ શુષ્કકો જ્ઞેયો વચોઽથ સૂચકો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

પાષાણભેદક, અરીષ્ટ અને કુટ્ટભેદક પણ ઓળખાય છે. ઘંટાક અને શુષ્કક, વચ અને સૂચક પણ એવા જ કહેવાય છે.

સુરસો બીજકશ્ચૈવ પીતશાલોઽભિધીયેત । વજ્રવૃક્ષો મહાવૃક્ષઃ સ્નુહી સ્નુક્ચ સુધા ગુડા ॥ ૧,૨૦૪.

સુરસો અને બીજક, તેમજ પીતશાલા પણ કહેવાય છે. વજ્રવૃક્ષ, મહાવૃક્ષ, સ્નુહી, સ્નુક, સુધા અને ગુડા પણ છે.

તુલસીં સુરસાં વિદ્યાદુપસ્થેતિ ચ કથ્યતે । કુઠેરકોઽપ્યર્જુનકઃ પર્ણો સૌગન્ધિપર્ણિક્રઃ ॥ ૧,૨૦૪.

તુલસીને સુરસા પણ કહે છે અને ઉપસ્થ પણ કહેવાય છે. કુઠેરક, અર્જુનક, પર્ણ અને સુગંધિ પર્ણિક્ર પણ છે.

નીલશ્ચ સિન્ધુવારશ્ચ નિર્ગુણ્ડીતિ સુગન્ધિકા । જ્ઞેયા સુગન્ધિપર્ણોતિ વાસન્તી કુલજેતિ ચ ॥ ૧,૨૦૪.

નીલ અને સિંધુવાર, નિર્ગુંડીને સુગંધિ પણ કહે છે. સુગંધિ પર્ણોતિ, વસંતી અને કુલજ પણ જાણી લેવા.

કાલીયકં પીતકાષ્ઠં કતકાખ્યઃ પુનઃ સ્મૃતઃ । ગાયત્રીખદિરો જ્ઞેયસ્તદ્ભેદઃ કન્દરો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કાળી યક નામનું પીળા લાકડું છે, જેને કટક પણ કહે છે. ગાયત્રી ખદિર પણ ઓળખવું જોઈએ, અને તેનું એક રૂપ કંદર કહેવાય છે.

ઇન્દી વરં કુવલયં પદ્મં નીલોત્પલં સ્મૃતમ્ । સૌગન્ધિકં શતદલમબ્જં કમલમુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ઇંદી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, કુવલય એટલે નીલકમળ, પદ્મ એટલે કમળ, અને નીલોત્પલ પણ ઓળખાય છે. સૌગંધિક, શતદલ, અબજ અને કમળ — આ બધાં કમળના નામ છે.

અજવર્ણો ભવેદૂર્જો વાજિકર્ણોઽશ્વકર્ણકઃ । શ્લેષ્માન્તકસ્તથા શેલુર્બહુવારશ્ચ કથ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

અજવર્ણને ઊર્જા કહે છે, વાજિકર્ણને અશ્વકર્ણક કહે છે. શ્લેષ્માંતક, શેલુર અને બહુવાર પણ ઓળખાય છે.

સુનન્દકઃ કકુદ્ભદ્રં છત્રાકી છત્રસંજ્ઞકા । કબરી કુમ્ભકો ધૃષ્ટઃ ક્ષુદ્વિધો ધનકૃત્તથા ॥ ૧,૨૦૪.

સુનંદક, કકુદ્ભદ્ર, છત્રાકી અને છત્રસંજ્ઞા; કબરી, કુંભક, ધૃષ્ટ, ક્ષુદ્વિધ અને ધનકૃત પણ જાણીતા છે.

કૃષ્ણાર્જકઃ કરાલશ્ચ કાલમાનઃ પ્રકીર્તિતઃ । પ્રાચી બલા નદીક્રાન્તા કાકજઙ્ઘાથ વાયસી ॥ ૧,૨૦૪.

કૃષ્ણાર્જક, કરાળ અને કાળમાન નામે ઓળખાય છે. પ્રાચી, બલા, નદીક્રાંતા, કાકજંઘા અને વાયસી પણ કહેવાય છે.

જ્ઞેયા મૂષિકપર્ણો તુ ભ્રમન્તી ચાખુપર્ણિકા । વિષમુષ્ટિર્દ્રાવણઞ્ચ કેશમુષ્ટિરુદાહૃતા ॥ ૧,૨૦૪.

મૂષિકપર્ણ, ભ્રમંતી અને આખુપર્ણિકા ઓળખવા યોગ્ય છે. વિષમુષ્ટિ, દ્રાવણ અને કેશમુષ્ટિ પણ વર્ણવાય છે.

કિંલિહીં કટુકીં વિદ્યાદન્તકશ્ચામ્લવેતસઃ । અશ્વત્થા બહુપત્રા ચ વિજ્ઞેયા ચામલક્યપિ ॥ ૧,૨૦૪.

કિંલિહી અને કટુકી જાણીવી જોઈએ, અને અંતક એટલે આમલવેતસ. અશ્વથ, બહુપત્રા અને આમલકી પણ ઓળખવા યોગ્ય છે.

અરૂષક્રં પત્ર શૂકં ક્ષીરી રાજાદનં મતમ્ । મહાપત્રં દાડિમં ચ તમેવ કરકં વદેત્ ॥ ૧,૨૦૪.

અરૂષક્ર, પત્ર, શૂક, ક્ષીરી અને રાજાદન માનવામાં આવે છે. મહાપત્ર, દાડિમ અને કરક પણ કહેવાય છે.

મસૂરી વિદલી શષ્પા કાલિન્દીતિ નિરુચ્યતે । કણ્ટકાખ્યા મહાશ્યામા વૃક્ષપાદીતિ વક્ષ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

મસૂરી, વિદળી અને શષ્પાને કાલિન્દી કહે છે. કંટકાખ્યા, મહાશ્યામા અને વૃક્ષપાદી પણ ઓળખાય છે.

વિદ્યા કુન્તી નિકુમ્ભા ચ ત્રિભઙ્ગી ત્રિપુટી ત્રિવૃત્ । સપ્તલા યવતિક્તા ચ ચર્મા ચર્મકસેતિ ચ ॥ ૧,૨૦૪.

વિદ્યા, કુંતી, નિકુંભા, ત્રિભંગી, ત્રિપુટી, ત્રિવૃત, સપ્તલા, યવતિક્તા, ચર્મા અને ચર્મકસ પણ ઓળખાય છે.

શઙ્ખિની સુકુમારી ચ તિક્તાક્ષી ચાક્ષિપીલુકમ્ । ગવાક્ષી ચામૃતા શ્વેતા ગિરિકર્ણો ગવાદિની ॥ ૧,૨૦૪.

શંખિની, સુકુમારી, તિક્તાક્ષી અને અક્ષિપીલુક; ગવાક્ષી, અમૃત, શ્વેતા, ગિરિકર્ણ અને ગવાદિની પણ ઓળખાય છે.

કામ્પિલ્લકોઽથ રક્તાઙ્ગો ગુણ્ડા રોચનિકેતિ ચ । હેમક્ષીરી સ્મૃતા પીતા ગૌરી વૈ કાલદુગ્ધિકા ॥ ૧,૨૦૪.

કામ્પિલ્લક, રક્તાંગ, ગુંડા અને રોચનિક પણ કહેવાય છે. હેમક્ષીરીને પીતા, ગૌરી અને કાળદુઘિકા નામે પણ ઓળખાય છે.

ગાઙ્ગેરુકી નાગબલા વિશાલા ચેન્દ્રવારુણી । તાર્ક્ષ્યં શૈલં નીલવર્ણમઞ્જનઞ્ચ રસાઞ્જનમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

ગાંગેરુકી, નાગબલા, વિશાળા અને ઇન્દ્રવારુણી; તારક્ષ્ય, શૈલ, નીલવર્ણ, અંજન અને રસાંજન પણ વર્ણવાય છે.

નિર્યાસો યશ્ચ શાલ્મલ્યાઃ સ મોચરસસંજ્ઞકઃ । પ્રત્યક્પુષ્પી ખરી જ્ઞેયા અપામાર્ગો મયૂરકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

શાલમળીનું નિર્યાસ મોચર કહેવાય છે. પ્રતિયકપુષ્પી, ખરી, અપામારગ અને મયૂરક પણ ઓળખવા યોગ્ય છે.