ગરુડપુરાણમ્

વ્યોષં કટુત્રયં વિદ્યાત્ત્ર્યૂષણં તચ્ચ કીર્ત્યતે । લાઙ્ગલી હલિની ચ સ્યાચ્છેયસી ગજ પિપ્પલી ॥ ૧,૨૦૪.

વ્યોષ એટલે તીખા ત્રય, જેને ત્ર્યુષણ પણ કહે છે. લાંગળી એટલે હલિની અને ચેયસી એટલે ગજપિપ્પળી.

ત્રાયન્તી ત્રાયમાણા સ્યાદુત્સાયા સુવહા સ્મૃતા । ચિત્રકઃ સ્યાચ્છિખી વહ્નિરગ્નિસંજ્ઞાભિરુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ત્રાયંતી એટલે ત્રાયમાણા, ઉત્સાયા એટલે સુવહા કહેવાય છે. ચિત્રકને શિખી, અગ્નિ અને વ્હનિ નામે ઓળખાય છે.

ષડ્ગ્રન્થોગ્રા વચા જ્ઞેયા શ્વેતા હૈમવતીતિ ચ । કુટજો વૃક્ષકઃ શક્રો વત્સકો ગિરિમાલ્લિકા ॥ ૧,૨૦૪.

ષડ્ગ્રંથા ઉગ્રા અને વચા તરીકે ઓળખાય છે, શ્વેતા હૈમવતી પણ કહેવાય છે. કુટજ, વૃક્ષક, શક્ર, વત્સક અને ગિરિમલ્લિકા એમ પણ ઓળખાય છે.

કલિઙ્ગેન્દ્રયવારિષ્ટં તસ્ય બીજાનિ લક્ષયેત્ । મુસ્તક્તો મેઘનામા સ્યાત્કૌન્તી જ્ઞેયા હરેણુકા ॥ ૧,૨૦૪.

કલીંગ, ઇન્દ્રયવ અને આરિષ્ટ, એના બીજ ઓળખવા જેવા છે. મુસ્તકને મેઘનામા કહે છે, કૌંતી એટલે હરેણુકા.

એલા ચ બહુલા પ્રોક્તા સૂક્ષ્મૈલા ચ તથા ત્રુટિઃ । પદ્મા ભાર્ઙ્ગો તથા કાઞ્જી જ્ઞેયા બ્રાહ્મણયષ્ટિકા ॥ ૧,૨૦૪.

એલા એટલે બહુલા, સૂક્ષ્મએલા એટલે ત્રુટી. પદ્મા, ભાર્ણગ, કાંજી અને બ્રાહ્મણયષ્ટિકા પણ જાણીતી છે.

મૂર્વા મધુરસા જ્ઞેયા તેજની તિક્તવલ્લિકા । મહાનિમ્બો બૃહન્નિમ્બો દીપ્યકઃ સ્યાદ્યવાનિકા ॥ ૧,૨૦૪.

મૂર્વા એટલે મધુરસા, તેજની એટલે તिक्तવલ્લિકા. મહાનિંબ એટલે બૃહન્નિંબ અને દીપ્યકને યવાનિકા કહે છે.

વિડઙ્ગં ક્રિમશત્રુઃ સ્યાદ્રામઠં હિઙ્ગુરુચ્યતે । અજાજી જીરકં જ્ઞેયા કારવી ચોપકુઞ્ચિકા ॥ ૧,૨૦૪.

વિડંગ એટલે કૃમિનો શત્રુ, રામઠને હિંગ કહેવાય છે. અજાજી એટલે જીરક અને કારવી એટલે ઉપકુંચિકા.

વિજ્ઞેયા કટુકા તિક્તા તથા કટુકરોહિણી । તગરં સ્યાન્નતં વક્રં ચોચં ત્વચવરાઙ્ગકમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

કટુકા, તિક્તા અને કટુકરોહિણી એમ જાણી લેવી. ટગરાનું વાળેલું, વક્રનું વાંકડું, અને ચોચનું ત્વચાવરાંગક કહેવાય છે.

ઉદીચ્યં બાલકં પ્રોક્તં હ્રીબેરં ચામ્બુનામભિઃ । પત્રકં દલસંજ્ઞાભિશ્ચારકં તસ્કરાહ્વયમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

ઉદીચ્યને બાલક કહે છે, હ્રીબેરાને પાણીના નામોથી ઓળખાય છે. પત્રકને દળના નામથી અને ચારકને તસ્કર કહે છે.

હેમાભં નાગસંજ્ઞાભિર્નાગકેશર ઉચ્યતે । અસૃક્કુઙ્કુમમાખ્યાતં તથા કાશ્મીરબાહ્લિકમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

હેમાભને નાગના નામોથી નાગકેશર કહે છે. અસૃક્કુંકુમ, કાશ્મીર અને બાહ્લિક પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે.

અયો લોહં સમુદ્દિષ્ટં યૌગિકૈર્લોહનામભિઃ । પુરં કુટનટં વિદ્યાન્મહિષાક્ષઃ પલઙ્કષા ॥ ૧,૨૦૪.

અયોને લોહું કહેવાય છે, અને યૌગિક નામોથી પણ ઓળખાય છે. પુર, કુટનટ, મહિષાક્ષ અને પલંકષા પણ જાણી લેવા.

કાશ્મરી કટ્ફલા જ્ઞેયા શ્રીપર્ણો ચેતિ કીર્તિતા । શલ્લકી ગજભક્ષ્યા ચ પત્રી ચ સુરભી સ્ત્રવઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કાશ્મરીને કટફળા કહેવાય છે અને શ્રીપર્ણ પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે. શલ્લકી, ગજભક્ષ્ય, પત્રી અને સુગંધિ સ્ત્રવ પણ કહેવાય છે.

ધાત્રીમામલકીં વિદ્યાદક્ષશ્ચૈવ વિભીતકઃ । પથ્યાભયા ચ વિજ્ઞેયા પૂતના ચ હરીતકી ॥ ૧,૨૦૪.

ધાત્રીને આમળા કહેવાય છે અને વિભીતકને અક્ષ પણ કહે છે. પથ્યા એટલે અભયા અને પૂતના એટલે હરિતકી.

ત્રિફલા ફલમેવોક્તા તચ્ચ જ્ઞેયં ફલત્રિકમ્ । ઉદકીર્યો દીર્ઘવૃન્તઃ કરઞ્જશ્ચેતિ કીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

ત્રિફળા એટલે ફળ, અને એ ફળત્રય તરીકે જાણી શકાય. ઉદકીર્ય, લાંબા દાંડીવાળું, કરંજ કહેવાય છે.

યષ્ટી યષ્ટ્યાહ્વયં પ્રોક્તં મદુકં મધુયષ્ટિકા । ધાતકી તામ્રપર્ણો સ્યાત્સમઙ્ગા કુઞ્જરા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

યષ્ટીને યષ્ટ્યાહ્વય કહે છે, મદુકને મધુયષ્ટિકા કહેવાય છે. ધાતકી તામ્રપર્ણ કહેવાય છે અને સમંગા એટલે કુંજરા.

સિતં મલયજં શીતં ગોશીર્ષં સિતચન્દનમ્ । વિદ્યાદ્રક્તં ચન્દનં ચ દ્વિતીયં રક્તચન્દનમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

સિત એટલે મલયજ, જે ઠંડુ છે, ગોશીર્ષ એટલે સફેદ ચંદન. રક્ત એટલે ચંદન અને બીજું રક્તચંદન કહેવાય છે.

કાકોલી ચ સ્મૃતા વીરા વયસ્યા ચાર્કપુષ્પિકા । શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી ચ મહાઘોષા ચ કીર્તિતા ॥ ૧,૨૦૪.

કાકોલીને વીરા કહે છે, વયસ્યા એટલે અર્કપુષ્પિકા. શ્રંગી, કર્કટશ્રંગી અને મહાઘોષા પણ કહેવાય છે.

તુગાક્ષીરી શુભા વાંશી વિજ્ઞેયા વંશલોચના । મૃદ્વિકા ચ સ્મૃતા દ્રાક્ષા તથા ગોસ્તનિકા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

તુગાક્ષીરી, શુભ વાંશી, વંશલોચના તરીકે ઓળખાય છે. મૃદ્વિકા એટલે દ્રાક્ષ અને ગોસ્તનિકા પણ એવી જ માનાય છે.

સ્યાદુશીરં મૃણાલઞ્ચ સેવ્યં લામજ્જકં તથા । સારઞ્ચ ગોપવલ્લી ચ ગોપી ભદ્રા ચ કથ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ઉશીર અને મૃણાળ, સેવ્ય અને લામજક પણ જાણી લેવા. સાર, ગોપવલ્લી અને ગોપી ભદ્રા પણ કહેવાય છે.

દન્તી કટઙ્કટેરી ચ જ્ઞેયા દારુનિશેતિ ચ । હરિદ્રા રજની પ્રોક્તા પીતિકા રાત્રિનામિકા ॥ ૧,૨૦૪.

દંતી અને કટંકટેરી, તેમજ દારુનિશા પણ જાણી લેવી. હરિદ્રાને રજની કહે છે, પીતીકાને રાત્રિનામિકા કહેવાય છે.

વૃક્ષાદની છિન્નરુહા નીલવલ્લી રસામૃતા । વસુકોટશ્ચ વિજ્ઞેયો વાશિરઃ કામ્પિલ્લો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

વૃક્ષાદની, છિન્નરુહા, નીલવલ્લી અને રસામૃત પણ જાણી લેવા. વસુકોટ પણ ઓળખાય છે અને વાશિરને કામપિલ્લા કહે છે.

પાષાણભેદકોઽરિષ્ટો હ્યસ્મભિત્કુટ્ટભેદકઃ । ઘણ્ટાકઃ શુષ્કકો જ્ઞેયો વચોઽથ સૂચકો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

પાષાણભેદક, અરીષ્ટ અને કુટ્ટભેદક પણ ઓળખાય છે. ઘંટાક અને શુષ્કક, વચ અને સૂચક પણ એવા જ કહેવાય છે.

સુરસો બીજકશ્ચૈવ પીતશાલોઽભિધીયેત । વજ્રવૃક્ષો મહાવૃક્ષઃ સ્નુહી સ્નુક્ચ સુધા ગુડા ॥ ૧,૨૦૪.

સુરસો અને બીજક, તેમજ પીતશાલા પણ કહેવાય છે. વજ્રવૃક્ષ, મહાવૃક્ષ, સ્નુહી, સ્નુક, સુધા અને ગુડા પણ છે.

તુલસીં સુરસાં વિદ્યાદુપસ્થેતિ ચ કથ્યતે । કુઠેરકોઽપ્યર્જુનકઃ પર્ણો સૌગન્ધિપર્ણિક્રઃ ॥ ૧,૨૦૪.

તુલસીને સુરસા પણ કહે છે અને ઉપસ્થ પણ કહેવાય છે. કુઠેરક, અર્જુનક, પર્ણ અને સુગંધિ પર્ણિક્ર પણ છે.

નીલશ્ચ સિન્ધુવારશ્ચ નિર્ગુણ્ડીતિ સુગન્ધિકા । જ્ઞેયા સુગન્ધિપર્ણોતિ વાસન્તી કુલજેતિ ચ ॥ ૧,૨૦૪.

નીલ અને સિંધુવાર, નિર્ગુંડીને સુગંધિ પણ કહે છે. સુગંધિ પર્ણોતિ, વસંતી અને કુલજ પણ જાણી લેવા.

કાલીયકં પીતકાષ્ઠં કતકાખ્યઃ પુનઃ સ્મૃતઃ । ગાયત્રીખદિરો જ્ઞેયસ્તદ્ભેદઃ કન્દરો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કાળી યક નામનું પીળા લાકડું છે, જેને કટક પણ કહે છે. ગાયત્રી ખદિર પણ ઓળખવું જોઈએ, અને તેનું એક રૂપ કંદર કહેવાય છે.

ઇન્દી વરં કુવલયં પદ્મં નીલોત્પલં સ્મૃતમ્ । સૌગન્ધિકં શતદલમબ્જં કમલમુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ઇંદી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે, કુવલય એટલે નીલકમળ, પદ્મ એટલે કમળ, અને નીલોત્પલ પણ ઓળખાય છે. સૌગંધિક, શતદલ, અબજ અને કમળ — આ બધાં કમળના નામ છે.

અજવર્ણો ભવેદૂર્જો વાજિકર્ણોઽશ્વકર્ણકઃ । શ્લેષ્માન્તકસ્તથા શેલુર્બહુવારશ્ચ કથ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

અજવર્ણને ઊર્જા કહે છે, વાજિકર્ણને અશ્વકર્ણક કહે છે. શ્લેષ્માંતક, શેલુર અને બહુવાર પણ ઓળખાય છે.

સુનન્દકઃ કકુદ્ભદ્રં છત્રાકી છત્રસંજ્ઞકા । કબરી કુમ્ભકો ધૃષ્ટઃ ક્ષુદ્વિધો ધનકૃત્તથા ॥ ૧,૨૦૪.

સુનંદક, કકુદ્ભદ્ર, છત્રાકી અને છત્રસંજ્ઞા; કબરી, કુંભક, ધૃષ્ટ, ક્ષુદ્વિધ અને ધનકૃત પણ જાણીતા છે.