ગરુડપુરાણમ્

પુનર્નવાથ પર્ષાભૂઃ કઠિલ્યા કારુણા તથા । એરણ્ડશ્ચોરુવૂકઃ સ્યાદામર્દો વર્ધમાનકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

પુનર્નવા, પર્ષાભૂ, કઠિલ્યા, કારુણા, એરંડ, ઉરુવૂક, આમર્દ અને વર્ધમાનક તરીકે ઓળખાય છે.

ઝષા નાગબલા જ્ઞેયા શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરો મતઃ । શતાવરી વરા ભીરુ પીવરીન્દીવરી વરી ॥ ૧,૨૦૪.

ઝષા એટલે નાગબલા, શ્વદંષ્ટ્રા એટલે ગોક્ષુર, શતાવરી, વરા, ભીરુ, પીવરી, ઇંદીવરી અને વરી પણ જાણીતી છે.

વ્યાઘ્રી તુ બૃહતી કૃષ્ણા હંસપાદી મધુસ્ત્રવા । ધામની કણ્ટકારી સ્યાત્ક્ષુદ્રા સિંહી નિદિગ્ધિકા ॥ ૧,૨૦૪.

વ્યાઘ્રી એટલે બૃહતી, કૃષ્ણા, હંસપાદી, મધુસ્ત્રવા, ધામની, કંટકારી, ક્ષુદ્રા, સિંહી અને નિદિઘિકા તરીકે ઓળખાય છે.

વૃશ્ચિકા ત્ર્યમૃતા કાલી વિષઘ્ની સર્પદંષ્ટ્રિકા । મર્કટી ચાત્મગુપ્તા સ્યાદાર્ષેયી કપિકચ્છુકા ॥ ૧,૨૦૪.

વૃશ્ચિકા, ત્ર્યમૃતા, કાળી, વિશઘ્ની, સર્પદંષ્ટ્રિકા, મર્કટી, આત્મગુપ્તા, આર્ષેયી અને કપિકચ્છુકા એમ નામ આપવામાં આવ્યા છે.

મુદ્ગપર્ણો ક્ષુદ્રસહા માષપર્ણો મહાસહા । ત્યજા પરા ચ મહા જ્ઞેયા દણ્ડયોન્યઙ્કસંજ્ઞયા । ન્યગ્રોધસ્તુ વટો જ્ઞેયઃ અશ્વત્થઃ કપિલો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

મુગપરણીને ક્ષુદ્રસહા કહે છે, માશપરણીને મહાસહા કહેવાય છે, ત્યજા અને પરા મહા તરીકે ઓળખાય છે, દંડયોની અને અંક સંજ્ઞા પણ છે. ન્યગ્રોધ એટલે વટ અને અશ્વત્થને કપિલ કહે છે.

પ્લક્ષોઽથ ગર્દભાણ્ડઃ સ્યાત્પર્કટી ચ કપીતનઃ । પાર્થસ્તુ કકુભો ધન્વિ વિજ્ઞેયોર્ઽજુનનામભિઃ ॥ ૧,૨૦૪.

પ્લક્ષને ગર્દભાણ્ડ કહે છે, પર્કટીને કપીતન કહેવાય છે. પાર્થને કકુભ અને ધન્વી પણ કહે છે, અને અર્જુન નામે ઓળખાય છે.

નન્દીવૃક્ષઃ પ્રરોહી સ્યાત્પુષ્ટિકારીતિ ચોચ્યતે । વઞ્જુલો વેતસો જ્ઞેયો ભલ્લાતશ્ચાપ્યરુષ્કરઃ ॥ ૧,૨૦૪.

નંદીવૃક્ષને પ્રરોહી અને પુષ્ટિકારી પણ કહે છે. વંજુલ, વેતસ, ભલ્લાત અને અરુષ્કર પણ જાણીતા છે.

લોધ્રઃ સારવકો ધૃષ્ટસ્તિરીટશ્ચાપિ કીર્તિતઃ । બૃહત્ફલા મહાજમ્બૂર્જ્ઞેયા બાલફલા પરા ॥ ૧,૨૦૪.

લોધ્ર, સારવક, ધૃષ્ટ અને તિરીટ એમ ઉલ્લેખ થાય છે. બૃહત્ફલા એટલે મહાજાંબુ અને બાલફલા બીજી છે.

તૃતીયા જલજમ્બૂઃ સ્યાન્નાદેયી સા ચ કીર્તિતા । કણા કૃષ્ણોપકુઞ્ચી ચ શૌણ્ડી માગધિકેતિ ચ ॥ ૧,૨૦૪.

ત્રીજું જલજાંબુ કહેવાય છે, જેને નાદેયી પણ કહે છે. કણા, કૃષ્ણોપકુંચી, શૌંડી અને માગધિકા પણ જાણીતી છે.

કથિતા પિપ્પલી તજ્જ્ઞૈસ્તન્મૂલં ગ્રન્થિકં સ્મૃતમ્ । ઊષણં મરિચં જ્ઞેયં શુણ્ઠી વિશ્વં મહૌષધમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

પિપ્પળી એ જાણકારો દ્વારા વર્ણવાય છે, તેનું મૂળ ગ્રંથિકા કહેવાય છે. ઊષણને મરી કહેવાય છે, અને શુંઠી સર્વ મહૌષધિ કહેવાય છે.

વ્યોષં કટુત્રયં વિદ્યાત્ત્ર્યૂષણં તચ્ચ કીર્ત્યતે । લાઙ્ગલી હલિની ચ સ્યાચ્છેયસી ગજ પિપ્પલી ॥ ૧,૨૦૪.

વ્યોષ એટલે તીખા ત્રય, જેને ત્ર્યુષણ પણ કહે છે. લાંગળી એટલે હલિની અને ચેયસી એટલે ગજપિપ્પળી.

ત્રાયન્તી ત્રાયમાણા સ્યાદુત્સાયા સુવહા સ્મૃતા । ચિત્રકઃ સ્યાચ્છિખી વહ્નિરગ્નિસંજ્ઞાભિરુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ત્રાયંતી એટલે ત્રાયમાણા, ઉત્સાયા એટલે સુવહા કહેવાય છે. ચિત્રકને શિખી, અગ્નિ અને વ્હનિ નામે ઓળખાય છે.

ષડ્ગ્રન્થોગ્રા વચા જ્ઞેયા શ્વેતા હૈમવતીતિ ચ । કુટજો વૃક્ષકઃ શક્રો વત્સકો ગિરિમાલ્લિકા ॥ ૧,૨૦૪.

ષડ્ગ્રંથા ઉગ્રા અને વચા તરીકે ઓળખાય છે, શ્વેતા હૈમવતી પણ કહેવાય છે. કુટજ, વૃક્ષક, શક્ર, વત્સક અને ગિરિમલ્લિકા એમ પણ ઓળખાય છે.

કલિઙ્ગેન્દ્રયવારિષ્ટં તસ્ય બીજાનિ લક્ષયેત્ । મુસ્તક્તો મેઘનામા સ્યાત્કૌન્તી જ્ઞેયા હરેણુકા ॥ ૧,૨૦૪.

કલીંગ, ઇન્દ્રયવ અને આરિષ્ટ, એના બીજ ઓળખવા જેવા છે. મુસ્તકને મેઘનામા કહે છે, કૌંતી એટલે હરેણુકા.

એલા ચ બહુલા પ્રોક્તા સૂક્ષ્મૈલા ચ તથા ત્રુટિઃ । પદ્મા ભાર્ઙ્ગો તથા કાઞ્જી જ્ઞેયા બ્રાહ્મણયષ્ટિકા ॥ ૧,૨૦૪.

એલા એટલે બહુલા, સૂક્ષ્મએલા એટલે ત્રુટી. પદ્મા, ભાર્ણગ, કાંજી અને બ્રાહ્મણયષ્ટિકા પણ જાણીતી છે.

મૂર્વા મધુરસા જ્ઞેયા તેજની તિક્તવલ્લિકા । મહાનિમ્બો બૃહન્નિમ્બો દીપ્યકઃ સ્યાદ્યવાનિકા ॥ ૧,૨૦૪.

મૂર્વા એટલે મધુરસા, તેજની એટલે તिक्तવલ્લિકા. મહાનિંબ એટલે બૃહન્નિંબ અને દીપ્યકને યવાનિકા કહે છે.

વિડઙ્ગં ક્રિમશત્રુઃ સ્યાદ્રામઠં હિઙ્ગુરુચ્યતે । અજાજી જીરકં જ્ઞેયા કારવી ચોપકુઞ્ચિકા ॥ ૧,૨૦૪.

વિડંગ એટલે કૃમિનો શત્રુ, રામઠને હિંગ કહેવાય છે. અજાજી એટલે જીરક અને કારવી એટલે ઉપકુંચિકા.

વિજ્ઞેયા કટુકા તિક્તા તથા કટુકરોહિણી । તગરં સ્યાન્નતં વક્રં ચોચં ત્વચવરાઙ્ગકમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

કટુકા, તિક્તા અને કટુકરોહિણી એમ જાણી લેવી. ટગરાનું વાળેલું, વક્રનું વાંકડું, અને ચોચનું ત્વચાવરાંગક કહેવાય છે.

ઉદીચ્યં બાલકં પ્રોક્તં હ્રીબેરં ચામ્બુનામભિઃ । પત્રકં દલસંજ્ઞાભિશ્ચારકં તસ્કરાહ્વયમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

ઉદીચ્યને બાલક કહે છે, હ્રીબેરાને પાણીના નામોથી ઓળખાય છે. પત્રકને દળના નામથી અને ચારકને તસ્કર કહે છે.

હેમાભં નાગસંજ્ઞાભિર્નાગકેશર ઉચ્યતે । અસૃક્કુઙ્કુમમાખ્યાતં તથા કાશ્મીરબાહ્લિકમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

હેમાભને નાગના નામોથી નાગકેશર કહે છે. અસૃક્કુંકુમ, કાશ્મીર અને બાહ્લિક પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે.

અયો લોહં સમુદ્દિષ્ટં યૌગિકૈર્લોહનામભિઃ । પુરં કુટનટં વિદ્યાન્મહિષાક્ષઃ પલઙ્કષા ॥ ૧,૨૦૪.

અયોને લોહું કહેવાય છે, અને યૌગિક નામોથી પણ ઓળખાય છે. પુર, કુટનટ, મહિષાક્ષ અને પલંકષા પણ જાણી લેવા.

કાશ્મરી કટ્ફલા જ્ઞેયા શ્રીપર્ણો ચેતિ કીર્તિતા । શલ્લકી ગજભક્ષ્યા ચ પત્રી ચ સુરભી સ્ત્રવઃ ॥ ૧,૨૦૪.

કાશ્મરીને કટફળા કહેવાય છે અને શ્રીપર્ણ પણ એ જ રીતે ઓળખાય છે. શલ્લકી, ગજભક્ષ્ય, પત્રી અને સુગંધિ સ્ત્રવ પણ કહેવાય છે.

ધાત્રીમામલકીં વિદ્યાદક્ષશ્ચૈવ વિભીતકઃ । પથ્યાભયા ચ વિજ્ઞેયા પૂતના ચ હરીતકી ॥ ૧,૨૦૪.

ધાત્રીને આમળા કહેવાય છે અને વિભીતકને અક્ષ પણ કહે છે. પથ્યા એટલે અભયા અને પૂતના એટલે હરિતકી.

ત્રિફલા ફલમેવોક્તા તચ્ચ જ્ઞેયં ફલત્રિકમ્ । ઉદકીર્યો દીર્ઘવૃન્તઃ કરઞ્જશ્ચેતિ કીર્તિતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

ત્રિફળા એટલે ફળ, અને એ ફળત્રય તરીકે જાણી શકાય. ઉદકીર્ય, લાંબા દાંડીવાળું, કરંજ કહેવાય છે.

યષ્ટી યષ્ટ્યાહ્વયં પ્રોક્તં મદુકં મધુયષ્ટિકા । ધાતકી તામ્રપર્ણો સ્યાત્સમઙ્ગા કુઞ્જરા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

યષ્ટીને યષ્ટ્યાહ્વય કહે છે, મદુકને મધુયષ્ટિકા કહેવાય છે. ધાતકી તામ્રપર્ણ કહેવાય છે અને સમંગા એટલે કુંજરા.

સિતં મલયજં શીતં ગોશીર્ષં સિતચન્દનમ્ । વિદ્યાદ્રક્તં ચન્દનં ચ દ્વિતીયં રક્તચન્દનમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

સિત એટલે મલયજ, જે ઠંડુ છે, ગોશીર્ષ એટલે સફેદ ચંદન. રક્ત એટલે ચંદન અને બીજું રક્તચંદન કહેવાય છે.

કાકોલી ચ સ્મૃતા વીરા વયસ્યા ચાર્કપુષ્પિકા । શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી ચ મહાઘોષા ચ કીર્તિતા ॥ ૧,૨૦૪.

કાકોલીને વીરા કહે છે, વયસ્યા એટલે અર્કપુષ્પિકા. શ્રંગી, કર્કટશ્રંગી અને મહાઘોષા પણ કહેવાય છે.

તુગાક્ષીરી શુભા વાંશી વિજ્ઞેયા વંશલોચના । મૃદ્વિકા ચ સ્મૃતા દ્રાક્ષા તથા ગોસ્તનિકા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

તુગાક્ષીરી, શુભ વાંશી, વંશલોચના તરીકે ઓળખાય છે. મૃદ્વિકા એટલે દ્રાક્ષ અને ગોસ્તનિકા પણ એવી જ માનાય છે.

સ્યાદુશીરં મૃણાલઞ્ચ સેવ્યં લામજ્જકં તથા । સારઞ્ચ ગોપવલ્લી ચ ગોપી ભદ્રા ચ કથ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ઉશીર અને મૃણાળ, સેવ્ય અને લામજક પણ જાણી લેવા. સાર, ગોપવલ્લી અને ગોપી ભદ્રા પણ કહેવાય છે.