ગરુડપુરાણમ્

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૩ હરિરુવાચ । યા ગૌર્દ્વેષ્ટિં સ્વકં વત્સં તસ્યા દેયં સ્વકં પયઃ । લવણેન સમાયુક્તં તસ્યા વત્સઃ પ્રિયો ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૩.

હરિ બોલ્યા: જે ગાય પોતાનાં વાછરડાને દુશ્મન માને છે, તેને પોતાનું દૂધ મીઠું ઉમેરીને આપવું જોઈએ; પછી તેનું વાછરડું તેને પ્રિય બની જાય છે.

શુનોઽસ્થિ કણ્ઠબદ્ધં હિ મહિષાણાં ગવા તથા । કૃમિજાલં પાતયતિ સકલં નાત્ર સંશયઃ ॥ ૧,૨૦૩.

કૂતરાની હડી ગાય કે મહિષના ગળામાં બાંધવાથી બધા કીડા નાશ પામે છે; આમાં કોઈ શંકા નથી.

ગોજઙ્ગનાભિપાતઃ સ્યાદ્ગુઞ્જામૂલસ્ય ભક્ષણાત્ ॥ ૧,૨૦૩.

ગુંજાના મૂળ ગાયને ખવડાવવાથી ગર્ભપાત થાય છે.

વરુણફલસ્યરસં કરેણ મથિતં શિવ । ચતુષ્પાદદ્વિપદયોઃ કૃમિજાલં નિપાતયેત્ ॥ ૧,૨૦૩.

હે શિવ, વરુણના ફળનો રસ હાથથી મથીને ચાર પગવાળા અને બે પગવાળા પ્રાણીઓના બધા કીડા નાશ પામે છે.

વ્રણઞ્ચ શમયેદ્રુદ્ર જયાયાઃ પૂરણાત્તથા । ગજમૂત્રસ્ય વૈ પાનં ગોમહિષ્યુપસર્ગનુત્ ॥ ૧,૨૦૩.

હે રુદ્ર, જયાના ભરવાથી ઘા શમાય છે અને હાથીનું મૂત્ર પીવાથી ગાય અને મહિષના રોગ દૂર થાય છે.

સમસૂર શાલિબીજં પીતં તક્રેણ ઘર્ષિતમ્ । ક્ષીરે ગોમહીષસ્યૈવ ગોઃ પુંસશ્ચ હિતં ભવેત્ ॥ ૧,૨૦૩.

યવ અને ચોખા છાશમાં પીસીને, ગાય, મહિષ કે વાછરડાના દૂધમાં આપવાથી લાભ થાય છે.

પત્રઞ્ચ શરપુઙ્ખાયા દત્તં સલવણં શિવ । વારિસ્ફોટં હયાનાઞ્ચ કેસરાણાં વિનાશયેત્ ॥ ૧,૨૦૩.

હે શિવ, શરપુંખાના પાન મીઠા સાથે આપવાથી ઘોડાના કેસર પરના પાણીના ફોડા નાશ પામે છે.

ઘૃતકુમારીપત્રમેવ દત્તં સલક્ષણં હર । તુરગમકેસરાણાં કણ્ડૂનંશ્યેન્ન સંશયઃ ॥ ૧,૨૦૩.

હે હર, ઘૃતકુમારીના પાન મીઠા સાથે આપવાથી ઘોડાના કેસર પરની ખંજવાળ ચોક્કસ દૂર થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૪ સૂત ઉવાચ । એવં ધન્વન્તરિઃ પ્રાહ સુશ્રુતાયચ વૈદ્યકમ્ । અત નામાનિ વક્ષ્યામિ ઓષધીનાં સમાસતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

સૂતે કહ્યું: ધન્વંતરીએ સુશ્રુતને ઔષધિ વિષે એમ કહ્યું; હવે હું ઔષધિઓનાં નામ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું.

સ્થિરા વિદારિગન્ધા ચ શાલપણ્યશુમત્યપિ । લાઙ્ગલી કલસી ચૈવ ક્રોષ્ટુપુચ્છા ગુહા મતા ॥ ૧,૨૦૪.

સ્થિરા, વિદારીગંધા, શાલપણ્યા, શુમતી, લાંગળી, કલસી, ક્રોષ્ટુપુચ્છા અને ગુહા એમ માનવામાં આવે છે.

પુનર્નવાથ પર્ષાભૂઃ કઠિલ્યા કારુણા તથા । એરણ્ડશ્ચોરુવૂકઃ સ્યાદામર્દો વર્ધમાનકઃ ॥ ૧,૨૦૪.

પુનર્નવા, પર્ષાભૂ, કઠિલ્યા, કારુણા, એરંડ, ઉરુવૂક, આમર્દ અને વર્ધમાનક તરીકે ઓળખાય છે.

ઝષા નાગબલા જ્ઞેયા શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરો મતઃ । શતાવરી વરા ભીરુ પીવરીન્દીવરી વરી ॥ ૧,૨૦૪.

ઝષા એટલે નાગબલા, શ્વદંષ્ટ્રા એટલે ગોક્ષુર, શતાવરી, વરા, ભીરુ, પીવરી, ઇંદીવરી અને વરી પણ જાણીતી છે.

વ્યાઘ્રી તુ બૃહતી કૃષ્ણા હંસપાદી મધુસ્ત્રવા । ધામની કણ્ટકારી સ્યાત્ક્ષુદ્રા સિંહી નિદિગ્ધિકા ॥ ૧,૨૦૪.

વ્યાઘ્રી એટલે બૃહતી, કૃષ્ણા, હંસપાદી, મધુસ્ત્રવા, ધામની, કંટકારી, ક્ષુદ્રા, સિંહી અને નિદિઘિકા તરીકે ઓળખાય છે.

વૃશ્ચિકા ત્ર્યમૃતા કાલી વિષઘ્ની સર્પદંષ્ટ્રિકા । મર્કટી ચાત્મગુપ્તા સ્યાદાર્ષેયી કપિકચ્છુકા ॥ ૧,૨૦૪.

વૃશ્ચિકા, ત્ર્યમૃતા, કાળી, વિશઘ્ની, સર્પદંષ્ટ્રિકા, મર્કટી, આત્મગુપ્તા, આર્ષેયી અને કપિકચ્છુકા એમ નામ આપવામાં આવ્યા છે.

મુદ્ગપર્ણો ક્ષુદ્રસહા માષપર્ણો મહાસહા । ત્યજા પરા ચ મહા જ્ઞેયા દણ્ડયોન્યઙ્કસંજ્ઞયા । ન્યગ્રોધસ્તુ વટો જ્ઞેયઃ અશ્વત્થઃ કપિલો મતઃ ॥ ૧,૨૦૪.

મુગપરણીને ક્ષુદ્રસહા કહે છે, માશપરણીને મહાસહા કહેવાય છે, ત્યજા અને પરા મહા તરીકે ઓળખાય છે, દંડયોની અને અંક સંજ્ઞા પણ છે. ન્યગ્રોધ એટલે વટ અને અશ્વત્થને કપિલ કહે છે.

પ્લક્ષોઽથ ગર્દભાણ્ડઃ સ્યાત્પર્કટી ચ કપીતનઃ । પાર્થસ્તુ કકુભો ધન્વિ વિજ્ઞેયોર્ઽજુનનામભિઃ ॥ ૧,૨૦૪.

પ્લક્ષને ગર્દભાણ્ડ કહે છે, પર્કટીને કપીતન કહેવાય છે. પાર્થને કકુભ અને ધન્વી પણ કહે છે, અને અર્જુન નામે ઓળખાય છે.

નન્દીવૃક્ષઃ પ્રરોહી સ્યાત્પુષ્ટિકારીતિ ચોચ્યતે । વઞ્જુલો વેતસો જ્ઞેયો ભલ્લાતશ્ચાપ્યરુષ્કરઃ ॥ ૧,૨૦૪.

નંદીવૃક્ષને પ્રરોહી અને પુષ્ટિકારી પણ કહે છે. વંજુલ, વેતસ, ભલ્લાત અને અરુષ્કર પણ જાણીતા છે.

લોધ્રઃ સારવકો ધૃષ્ટસ્તિરીટશ્ચાપિ કીર્તિતઃ । બૃહત્ફલા મહાજમ્બૂર્જ્ઞેયા બાલફલા પરા ॥ ૧,૨૦૪.

લોધ્ર, સારવક, ધૃષ્ટ અને તિરીટ એમ ઉલ્લેખ થાય છે. બૃહત્ફલા એટલે મહાજાંબુ અને બાલફલા બીજી છે.

તૃતીયા જલજમ્બૂઃ સ્યાન્નાદેયી સા ચ કીર્તિતા । કણા કૃષ્ણોપકુઞ્ચી ચ શૌણ્ડી માગધિકેતિ ચ ॥ ૧,૨૦૪.

ત્રીજું જલજાંબુ કહેવાય છે, જેને નાદેયી પણ કહે છે. કણા, કૃષ્ણોપકુંચી, શૌંડી અને માગધિકા પણ જાણીતી છે.

કથિતા પિપ્પલી તજ્જ્ઞૈસ્તન્મૂલં ગ્રન્થિકં સ્મૃતમ્ । ઊષણં મરિચં જ્ઞેયં શુણ્ઠી વિશ્વં મહૌષધમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

પિપ્પળી એ જાણકારો દ્વારા વર્ણવાય છે, તેનું મૂળ ગ્રંથિકા કહેવાય છે. ઊષણને મરી કહેવાય છે, અને શુંઠી સર્વ મહૌષધિ કહેવાય છે.

વ્યોષં કટુત્રયં વિદ્યાત્ત્ર્યૂષણં તચ્ચ કીર્ત્યતે । લાઙ્ગલી હલિની ચ સ્યાચ્છેયસી ગજ પિપ્પલી ॥ ૧,૨૦૪.

વ્યોષ એટલે તીખા ત્રય, જેને ત્ર્યુષણ પણ કહે છે. લાંગળી એટલે હલિની અને ચેયસી એટલે ગજપિપ્પળી.

ત્રાયન્તી ત્રાયમાણા સ્યાદુત્સાયા સુવહા સ્મૃતા । ચિત્રકઃ સ્યાચ્છિખી વહ્નિરગ્નિસંજ્ઞાભિરુચ્યતે ॥ ૧,૨૦૪.

ત્રાયંતી એટલે ત્રાયમાણા, ઉત્સાયા એટલે સુવહા કહેવાય છે. ચિત્રકને શિખી, અગ્નિ અને વ્હનિ નામે ઓળખાય છે.

ષડ્ગ્રન્થોગ્રા વચા જ્ઞેયા શ્વેતા હૈમવતીતિ ચ । કુટજો વૃક્ષકઃ શક્રો વત્સકો ગિરિમાલ્લિકા ॥ ૧,૨૦૪.

ષડ્ગ્રંથા ઉગ્રા અને વચા તરીકે ઓળખાય છે, શ્વેતા હૈમવતી પણ કહેવાય છે. કુટજ, વૃક્ષક, શક્ર, વત્સક અને ગિરિમલ્લિકા એમ પણ ઓળખાય છે.

કલિઙ્ગેન્દ્રયવારિષ્ટં તસ્ય બીજાનિ લક્ષયેત્ । મુસ્તક્તો મેઘનામા સ્યાત્કૌન્તી જ્ઞેયા હરેણુકા ॥ ૧,૨૦૪.

કલીંગ, ઇન્દ્રયવ અને આરિષ્ટ, એના બીજ ઓળખવા જેવા છે. મુસ્તકને મેઘનામા કહે છે, કૌંતી એટલે હરેણુકા.

એલા ચ બહુલા પ્રોક્તા સૂક્ષ્મૈલા ચ તથા ત્રુટિઃ । પદ્મા ભાર્ઙ્ગો તથા કાઞ્જી જ્ઞેયા બ્રાહ્મણયષ્ટિકા ॥ ૧,૨૦૪.

એલા એટલે બહુલા, સૂક્ષ્મએલા એટલે ત્રુટી. પદ્મા, ભાર્ણગ, કાંજી અને બ્રાહ્મણયષ્ટિકા પણ જાણીતી છે.

મૂર્વા મધુરસા જ્ઞેયા તેજની તિક્તવલ્લિકા । મહાનિમ્બો બૃહન્નિમ્બો દીપ્યકઃ સ્યાદ્યવાનિકા ॥ ૧,૨૦૪.

મૂર્વા એટલે મધુરસા, તેજની એટલે તिक्तવલ્લિકા. મહાનિંબ એટલે બૃહન્નિંબ અને દીપ્યકને યવાનિકા કહે છે.

વિડઙ્ગં ક્રિમશત્રુઃ સ્યાદ્રામઠં હિઙ્ગુરુચ્યતે । અજાજી જીરકં જ્ઞેયા કારવી ચોપકુઞ્ચિકા ॥ ૧,૨૦૪.

વિડંગ એટલે કૃમિનો શત્રુ, રામઠને હિંગ કહેવાય છે. અજાજી એટલે જીરક અને કારવી એટલે ઉપકુંચિકા.

વિજ્ઞેયા કટુકા તિક્તા તથા કટુકરોહિણી । તગરં સ્યાન્નતં વક્રં ચોચં ત્વચવરાઙ્ગકમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

કટુકા, તિક્તા અને કટુકરોહિણી એમ જાણી લેવી. ટગરાનું વાળેલું, વક્રનું વાંકડું, અને ચોચનું ત્વચાવરાંગક કહેવાય છે.

ઉદીચ્યં બાલકં પ્રોક્તં હ્રીબેરં ચામ્બુનામભિઃ । પત્રકં દલસંજ્ઞાભિશ્ચારકં તસ્કરાહ્વયમ્ ॥ ૧,૨૦૪.

ઉદીચ્યને બાલક કહે છે, હ્રીબેરાને પાણીના નામોથી ઓળખાય છે. પત્રકને દળના નામથી અને ચારકને તસ્કર કહે છે.