ગરુડપુરાણમ્

તૈલેન વાતિકે રોગે શર્કરાજ્યપયોન્વિતૈઃ । કટુતૈલૈઃ કફે વ્યોષૈઃ પિત્તે ચત્રિફલામ્બુભિઃ ॥ ૧,૨૦૧.

વાતના રોગમાં તેલ સાથે ખાંડ, ઘી અને દૂધ આપવું; કફમાં તીખા તેલ અને મસાલા; પિત્તમાં ત્રિફળાનું પાણી આપવું.

શાલિષષ્ટિકદુગ્ધાશી હયો હિન જુગુપ્સિતઃ । પક્વજમ્બૂનિભો હેમવર્ણોઽશ્વો ન જુગુપ્સિતઃ ॥ ૧,૨૦૧.

જે ઘોડો ચોખા, શષ્ટિક અને દૂધ ખાય છે તે નબળો અને ટાળવાનો છે; પાકેલા જાંબુ જેવા અને સોનેરી રંગનો ઘોડો ટાળવાનો નથી.

અર્ધપ્રહરણે ધુર્યે ગુગ્ગુલું પ્રાશયેદ્ધયમ્ । ભોજયેત્પાયસં દુગ્ધં સત્વરં સુસ્થિરો હયઃ ॥ ૧,૨૦૧.

અડધા પ્રહરએ, ગાડીમાં જોડેલા ઘોડાને ગુગ્ગળ આપવું; અને દૂધવાળું ખીર તરત જ ખવડાવવું, જેથી ઘોડો મજબૂત રહે.

વિકારે ભોજને દુગ્ધં શાલ્યન્નં વાતલે દદેત્ । કર્ષમાંસરસૈઃ પિત્તે મધુમુદ્ગરસાજ્યકૈઃ ॥ ૧,૨૦૧.

રોગમાં, વાયુવાળા ઘોડાને દૂધ અને ચોખા આપવું; પિત્તમાં માંસનો રસ, મધ, મુગ અને ઘી આપવું.

કફે મુદ્ગાન્કુલત્થાન્વા કટુતિક્તાન્કફે હયે । બાધિર્યે વ્યાધિતે ગ્રાસે ત્રિદોષાદૌ તુ ગુગ્ગુલુઃ ॥ ૧,૨૦૧.

કફમાં મુગ અને કુલથ, અથવા તીખા-કડવા ખોરાક આપવું; બહેરા કે બીમાર ઘોડામાં, ત્રણેય દોષ માટે ગુગ્ગળ ઉપયોગી છે.

ઘાસૈર્દૂર્વા સર્વરોગે પ્રથમેઽહ્નિ પલં દદેત્ । વિવર્ધયેત્તતઃ કર્ષમેકાહ્નિ પલપઞ્ચકમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

બધા રોગોમાં, પહેલા દિવસે એક પળ દુર્વા ઘાસ આપવી, પછી બીજા દિવસે એક કર્ષ, અને ત્રીજા દિવસે પાંચ પળ આપવી.

પાને ચ ભોજને ચૈવ અશીતિપલકં પરમ્ । મધ્યે ષષ્ટિશ્ચાધમેષુ ચત્વારિંશચ્ચ ભોગિષુ ॥ ૧,૨૦૧.

પાન અને ભોજનમાં, વધારેમાં વધારે અશી પળ સુધી આપી શકાય, મધ્યમ માટે સાઠ પળ અને ઓછા માટે ચાળીસ પળ આપવી.

વ્રણે કુષ્ઠેષુ ખઞ્જેષુ ત્રિફલાક્વાથસંયુતમ્ । મન્દાગ્નૌ શોથરોગે ચ ગવાં મૂત્રેણ યોજિતમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

ઝખમ, કષ્ટરોગ અને લંગડાપણામાં, ત્રિફળા કઢા સાથે આપવું. મંદ અગ્નિ અને સોજાના રોગોમાં, ગાયના મૂત્ર સાથે આપવું.

વાતપિત્તે વ્રણે વ્યાધૌ ગોક્ષીરં ઘૃતસંયુતમ્ । દેયં કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થં માંસૈર્યુક્તં ચ ભોજનમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

વાત, પિત્ત, ઝખમ અને બીમારીમાં, ગાયનું દૂધ અને ઘી સાથે આપવું. દુર્બળ માટે, પોષણ માટે માંસવાળું ખોરાક આપવું.

સુપિષ્ટાયાઃ પ્રદાતવ્યં ગુડૂચ્યાઃ પલપઞ્ચકમ્ । પ્રભાતે ઘૃતસંયુક્તં શરદ્ગીષ્મે ચ વાજિનામ્ ॥ ૧,૨૦૧.

સારી રીતે વાટેલી ગુડૂચી પાંચ પળ, સવારે ઘી સાથે, શરદ અને ઉનાળામાં ઘોડાને આપવી.

રોગઘ્નં પુષ્ટિદં ચાપિ બલતેજોવિવર્ધનમ્ । તદેવાશ્વાયદાતવ્યં ક્ષીરયુક્તમથાપિ વા ॥ ૧,૨૦૧.

આ રોગ નાશક, પોષણદાયક અને બળ વધારનાર છે; ઘોડાને, દૂધ સાથે કે વિના, આપવું.

ગુડૂચીકલ્પયોગેન શતાવર્યશ્વગન્ધયોઃ । ચત્વારિ ત્રીણિ મધ્યસ્ય જઘન્યસ્ય પલાનિ હિ ॥ ૧,૨૦૧.

ગુડૂચી પ્રમાણે, શતાવરી અને અશ્વગંધા માટે, મધ્યમ માટે ચાર કે ત્રણ પળ અને ઓછા માટે તે પ્રમાણે પળ આપવી.

અકસ્માદ્યત્ર વાહાનામેકરૂપં યદા ભવેત્ । મ્રિયતે ચ યદા ક્ષિપ્રમુપસર્ગં તમાદિશેત્ ॥ ૧,૨૦૧.

જ્યારે કોઈ કારણ વિના બધા પશુઓ એકસરખા દેખાય અને અચાનક મરી જાય, ત્યારે એ ઉપસર્ગ રોગ સમજવો.

હોમાદ્યૈ રક્ષયા વિપ્રભોજનૈર્બલિકર્મણા । શાન્ત્યોપસર્ગશાન્તિઃ સ્યાદ્ધરીતક્યાદિકલ્પતઃ ॥ ૧,૨૦૧.

હોમ, બ્રાહ્મણ ભોજન અને બલિથી, હરિતકી વગેરે ઉપાય પ્રમાણે, ઉપસર્ગ રોગ શાંત થાય છે.

હરીતકી ગવાં મૂત્રૈસ્તૈલેન લવણાન્વિતા । આદૌ પઞ્ચ તતઃ પઞ્ચ વૃદ્ધ્યા પૂર્ણશતાવધિ । ઉત્તમા ચ શતં માત્રાસ્ત્વશીતિઃ ષષ્ટિરેવ વા ॥ ૧,૨૦૧.

હરિતકી, ગાયના મૂત્ર, તેલ અને મીઠું સાથે, પહેલા પાંચ, પછી વધુ પાંચ, આવું વધારીને પૂરા સો સુધી આપવું. શ્રેષ્ઠ માત્રા સો, અથવા અશી, અથવા સાઠ છે.

ગજાયુર્વેદમાખ્યાસ્યે ઉક્તાઃ કલ્પા ગજે હિતાઃ । ગજે ચતુર્ગુણા માત્રાસ્તાભિર્ગજરુગર્દનઃ ॥ ૧,૨૦૧.

હવે હું ગજ આયુર્વેદ કહું છું; હાથી માટે જે ઉપાય લાભદાયક છે તે જણાવ્યા. હાથી માટે માત્રા ચારગણી રાખવી, અને એથી હાથીના રોગ દૂર થાય છે.

ગજો પસર્ગવ્યાધીનાં શમનં શાન્તિકર્મ ચ । પૂજયિત્વા સુરાન્વિપ્રાન્રત્નૈર્ગાં કપિલાં દદેત્ ॥ ૧,૨૦૧.

હાથીના ઉપસર્ગ રોગ શાંત કરવા, દેવ અને બ્રાહ્મણોને રત્નોથી પૂજા કરીને, કપિલા ગાય દાન આપવી.

દન્તિદન્તદ્વયે માલાં નિબન્ધીયાદુપોષિતઃ । મન્ત્રેણ મન્ત્રિતાન્વૈદ્યૈર્વચાસિદ્ધાર્થકાંસ્તથા ॥ ૧,૨૦૧.

ઉપવાસ કર્યા પછી, હાથીના બંને દાંત વચ્ચે માળા બાંધવી. વૈદ્યો મંત્રોચ્ચાર કરીને ઇચ્છિત વસ્તુઓ આપે.

સૂર્યાદિશિવદુર્ગાશ્રીવિષ્ણ્વર્ચા રક્ષયેદ્ગજમ્ । બલિં દદ્યાચ્ચ ભૂતેભ્યઃ સ્નાપયેચ્ચ ચતુર્ઘટૈઃ ॥ ૧,૨૦૧.

સૂર્ય, શિવ, દુર્ગા, શ્રી અને વિષ્ણુના સ્તોત્રથી હાથીનું રક્ષણ થાય છે; ભૂતોને બલિ આપવી અને ચાર ઘડાથી હાથીને સ્નાન કરાવવું.

ભોજનં મન્ત્રિતં દદ્યાદ્ભસ્મનોદ્ધૂનયેદ્ગજમમ્ । ભૂતરક્ષા શુભા મેધ્યા વારણં રક્ષયેત્સદા ॥ ૧,૨૦૧.

મંત્રિત ભોજન આપવું, હાથી પર ભસ્મ છાંટવું; ભૂતોથી રક્ષા શુભ અને પવિત્ર છે, હંમેશા હાથીનું રક્ષણ કરવું.

ત્રિફલાપઞ્ચકોલે ચ દશમૂલં વિડઙ્ગકમ્ । શતાવરીગુડૂચી ચ નિમ્બવાસકકિંશુકાઃ ॥ ૧,૨૦૧.

ત્રિફળા, પંચકોલ, દશમૂળ, વિડંગ, શતાવરી, ગુડૂચી, અને સાથે નિમ, વાસક અને કિંચુક ઉપયોગમાં લેવા.

ગજરોગવિનાશાય હિતો રૂક્ષઃ કષાયકઃ । આયુર્વેદદ્વયોક્તાનામુક્તં સંક્ષેપસારતઃ ॥ ૧,૨૦૧.

હાથીના રોગ નાશ માટે, શુષ્ક અને તીખા રસવાળું દવા લાભદાયક છે; બંને આયુર્વેદમાં જે કહ્યું છે, તેનું સંક્ષિપ્ત રૂપ અહીં આપ્યું છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૨ હરિરુવાચ । એકં પુનર્નવામૂલમપામાર્ગસ્ય વા શિવ । સરસં યોનિનિઃ ક્ષિપ્તં વરાઙ્ગસ્ય વ્યથાં હરેત્ । પ્રસૂતિવેદનાઞ્ચૈવ તરુણીનાં વ્યથાં હરેત્ ॥ ૧,૨૦૨.

હરિ બોલ્યા: એક પુનર્નવા અથવા અપામારગનું મૂળ, તાજું યોનિમાં મૂકવાથી, સુંદર સ્ત્રીની પીડા દૂર થાય છે અને યુવાન સ્ત્રીઓની પ્રસૂતિની વેદના પણ ઓછી થાય છે.

ભૂમિ કૂષ્માણ્ડમૂલં વૈ શાલિચૂર્ણમથાપિ વા । સપ્તાહં દુગ્ધપીતં સ્યાત્સ્ત્રીણાં બહુપયસ્કરમ્ ॥ ૧,૨૦૨.

ભૂમિ, કુષ્માંડના મૂળ અથવા શાકનો લોટ, દૂધ સાથે સાત દિવસ સુધી લેવાથી સ્ત્રીઓમાં દુધ વધે છે.

રુદ્રેન્દ્રવારુણીમુલં લેપાત્સ્ત્રીસ્તનવેદના । નશ્યેત ઘૃતપક્વા ચ કાર્યાવશ્યન્તુ પોલિકા ॥ ૧,૨૦૨.

રુદ્ર, ઇન્દ્ર અને વારુણીના મૂળનો લેપ સ્ત્રીના સ્તનનો દુઃખાવો દૂર કરે છે; આ પોલિકા ઘી સાથે જરૂર તૈયાર કરવી.

ભક્ષિતા સા મહેશાન યોનિશૂલં વિનાશયેત્ । પ્રલેપિતા કારવેલ્લમૂલેનૈવ વિનિર્ગતા ॥ ૧,૨૦૨.

મહેશાન, આ ખાવાથી યોનિનું દુઃખાવું દૂર થાય છે; અને કારવેલ્લાના મૂળ સાથે લપસી લગાડવાથી અટકેલું બહાર નીકળી જાય છે.

યોનિઃ પ્રવેશમાયાતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા । નીલીપટોલમૂલાનિ સાજ્યાનિ તિલવારિણા ॥ ૧,૨૦૨.

યોનિમાંથી પ્રવાહ શરૂ થાય ત્યારે વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી; નીલી અને પટોળના મૂળ, ઘી અને તલના તેલ સાથે—

પિષ્ટાન્યેષાં પ્રલેપો વૈ જ્વાલાગર્દભરાગનત્ । પાઠામૂલં રુદ્ર પીતં પિષ્ટં તણ્ડુલવારિણા ॥ ૧,૨૦૨.

આ બધાનું પીસી લપસી લગાડવાથી બળતરા અને દુઃખાવો ઓગળી જાય છે; પાઠાનું મૂળ, રુદ્ર, તાંડુલના પાણીમાં પીસીને પીવાથી—

પાપરોગહરં સ્યાચ્ચ કુષ્ઠપાનં તથૈવ ચ । વાસ્યોદકઞ્ચ સમધુ પીતમન્તર્ગતસ્ય વૈ ॥ ૧,૨૦૨.

આ પાપરોગ દૂર કરે છે અને કષ્ટરોગ પણ દૂર કરે છે; મધ મળેલું પાણી પીવાથી અંદરના રોગમાં લાભ થાય છે.