ગરુડપુરાણમ્

ચિરપાકં વાતજન્તુ શ્લેષ્મજં ક્ષિપ્રપાકકમ્? । કણ્ઠદાહાત્મકં પિત્તાચ્છોણિતાન્મન્દવેદનમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

વાતથી થયેલા ઘા ધીમે ધીમે સાજા થાય છે, કફથી થયેલા ઝડપથી સાજા થાય છે; પિત્તથી થયેલા ઘા ગળામાં દાહ અને લોહીથી થતો ધીમો દુઃખાવો આપે છે.

આગન્તુજન્તુ શસ્ત્રાદ્યૈર્દુષ્ટવ્રણવિશોધનમ્ । એરણ્ડમૂલં દ્વિનિશં ચિત્રકં વિશ્વભેષજમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

શસ્ત્ર વગેરેથી થયેલા ઘા માટે, દુષિત wound ને સાફ કરવા માટે એરંડા મૂળ, ચિત્રક અને બીજા ઔષધો બે વખત લગાડવા જોઈએ.

રસોનં સૈન્ધવં વાપિ તક્રકાઞ્જિકપોષિતમ્ । તિલસક્તુકપિણ્ડિકા દધિયુક્તા સસૈન્ધવા । નિમ્બપત્રયુતં પિણ્ડં વ્રણશોધનરોપણમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

લસણ અને સૈંધવ મીઠું, અથવા તેમાં પાંદડું નાખીને બનાવેલું મઠો, તલની ખલ સાથે દહીં અને સૈંધવ મીઠું, અને નીમના પાંદડાવાળો લોટ wound ને સાફ અને સાજો કરવા માટે વાપરાય છે.

પટોલં નિમ્બપત્રઞ્ચ વચા ચિત્રકમેવ ચ । પિપ્પલીશૃઙ્ગવેરઞ્ચ ચૂર્ણમેકત્ર કારયેત્ ॥ ૧,૨૦૧.

પટોળ, નીમના પાંદડા, વચ, ચિત્રક, પીપળી અને આદુ—આ બધાનું એકસાથે ચૂર્ણ બનાવવું જોઈએ.

એતત્પાનાત્ક્રિમિશ્લેષ્મમન્દાનિલવિનાશનમ્ । નિમ્બપત્રં પટો લઞ્ચ ત્રિફલા ખદિરં તથા ॥ ૧,૨૦૧.

આ ચૂર્ણ પીવાથી કીડા, કફ અને ધીમી ચાલતો વાયુ નાશ પામે છે; નીમના પાંદડા, પટોળ, ત્રિફળા અને ખદિર પણ વપરાય છે.

ક્વાથયિત્વા તતો વાહં સૃતરક્તં વિચક્ષણઃ । ત્ર્યહમેવ પ્રિદાતવ્યં હયકુષ્ઠોપશાન્તયે ॥ ૧,૨૦૧.

આ બધું ઉકાળી, પછી જે ઘોડાને લોહી વહી રહ્યું હોય તેને ત્રણ દિવસ સુધી આપવું, જેથી ઘોડાના કુષ્ટરોગમાં આરામ મળે.

સવ્રણેષુ ચ કુષ્ઠેષુ તૈલં સર્ષપજં હિતમ્ । લશુનાદિકષાયશ્ચ પાનભુક્ત્યુપશાન્તયે ॥ ૧,૨૦૧.

ઘા અને કુષ્ટરોગમાં રાયડાનું તેલ લાભદાયી છે; લસણ વગેરેની કઢી પીવડાવવાથી આરામ મળે છે.

માતુલુઙ્ગરસોપેતં માંસીનાં રસકેન વા । સદ્યો દદ્યાત્તત્ર નસ્યમન્યૈર્વાતૈઃ સુસંયુતૈઃ ॥ ૧,૨૦૧.

નાકમાં નાખવા માટે તરત જ માટુલુંગનો રસ કે માંસીનો રસ, અને બીજા વાયુઓ સાથે આપવો જોઈએ.

પલદ્વયં પ્રથમેઽહ્નિ એકૈકપલવૃદ્ધિતઃ । યાવદ્દિનાનિ પૂર્ણાનિ પલાન્યષ્ટાદશોત્તમે ॥ ૧,૨૦૧.

પહેલા દિવસે બે પલ આપવું, પછી દરરોજ એક પલ વધારવું, અને આખરે અઢી પલ સુધી પહોંચવું.

અધમેઽષ્ટપલાનિ સ્યુર્મધ્યમે સ્યુશ્ચતુર્દશ । શરન્નિદાઘયોર્નૈવદેયં નૈવ તુ દાપયેત્ ॥ ૧,૨૦૧.

ન્યૂનતમ સ્થિતિમાં આઠ પલ, મધ્યમમાં ચૌદ પલ આપવું; શરદ અને ઉનાળામાં આ દવા આપવી નહીં.

તૈલેન વાતિકે રોગે શર્કરાજ્યપયોન્વિતૈઃ । કટુતૈલૈઃ કફે વ્યોષૈઃ પિત્તે ચત્રિફલામ્બુભિઃ ॥ ૧,૨૦૧.

વાતના રોગમાં તેલ સાથે ખાંડ, ઘી અને દૂધ આપવું; કફમાં તીખા તેલ અને મસાલા; પિત્તમાં ત્રિફળાનું પાણી આપવું.

શાલિષષ્ટિકદુગ્ધાશી હયો હિન જુગુપ્સિતઃ । પક્વજમ્બૂનિભો હેમવર્ણોઽશ્વો ન જુગુપ્સિતઃ ॥ ૧,૨૦૧.

જે ઘોડો ચોખા, શષ્ટિક અને દૂધ ખાય છે તે નબળો અને ટાળવાનો છે; પાકેલા જાંબુ જેવા અને સોનેરી રંગનો ઘોડો ટાળવાનો નથી.

અર્ધપ્રહરણે ધુર્યે ગુગ્ગુલું પ્રાશયેદ્ધયમ્ । ભોજયેત્પાયસં દુગ્ધં સત્વરં સુસ્થિરો હયઃ ॥ ૧,૨૦૧.

અડધા પ્રહરએ, ગાડીમાં જોડેલા ઘોડાને ગુગ્ગળ આપવું; અને દૂધવાળું ખીર તરત જ ખવડાવવું, જેથી ઘોડો મજબૂત રહે.

વિકારે ભોજને દુગ્ધં શાલ્યન્નં વાતલે દદેત્ । કર્ષમાંસરસૈઃ પિત્તે મધુમુદ્ગરસાજ્યકૈઃ ॥ ૧,૨૦૧.

રોગમાં, વાયુવાળા ઘોડાને દૂધ અને ચોખા આપવું; પિત્તમાં માંસનો રસ, મધ, મુગ અને ઘી આપવું.

કફે મુદ્ગાન્કુલત્થાન્વા કટુતિક્તાન્કફે હયે । બાધિર્યે વ્યાધિતે ગ્રાસે ત્રિદોષાદૌ તુ ગુગ્ગુલુઃ ॥ ૧,૨૦૧.

કફમાં મુગ અને કુલથ, અથવા તીખા-કડવા ખોરાક આપવું; બહેરા કે બીમાર ઘોડામાં, ત્રણેય દોષ માટે ગુગ્ગળ ઉપયોગી છે.

ઘાસૈર્દૂર્વા સર્વરોગે પ્રથમેઽહ્નિ પલં દદેત્ । વિવર્ધયેત્તતઃ કર્ષમેકાહ્નિ પલપઞ્ચકમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

બધા રોગોમાં, પહેલા દિવસે એક પળ દુર્વા ઘાસ આપવી, પછી બીજા દિવસે એક કર્ષ, અને ત્રીજા દિવસે પાંચ પળ આપવી.

પાને ચ ભોજને ચૈવ અશીતિપલકં પરમ્ । મધ્યે ષષ્ટિશ્ચાધમેષુ ચત્વારિંશચ્ચ ભોગિષુ ॥ ૧,૨૦૧.

પાન અને ભોજનમાં, વધારેમાં વધારે અશી પળ સુધી આપી શકાય, મધ્યમ માટે સાઠ પળ અને ઓછા માટે ચાળીસ પળ આપવી.

વ્રણે કુષ્ઠેષુ ખઞ્જેષુ ત્રિફલાક્વાથસંયુતમ્ । મન્દાગ્નૌ શોથરોગે ચ ગવાં મૂત્રેણ યોજિતમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

ઝખમ, કષ્ટરોગ અને લંગડાપણામાં, ત્રિફળા કઢા સાથે આપવું. મંદ અગ્નિ અને સોજાના રોગોમાં, ગાયના મૂત્ર સાથે આપવું.

વાતપિત્તે વ્રણે વ્યાધૌ ગોક્ષીરં ઘૃતસંયુતમ્ । દેયં કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થં માંસૈર્યુક્તં ચ ભોજનમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

વાત, પિત્ત, ઝખમ અને બીમારીમાં, ગાયનું દૂધ અને ઘી સાથે આપવું. દુર્બળ માટે, પોષણ માટે માંસવાળું ખોરાક આપવું.

સુપિષ્ટાયાઃ પ્રદાતવ્યં ગુડૂચ્યાઃ પલપઞ્ચકમ્ । પ્રભાતે ઘૃતસંયુક્તં શરદ્ગીષ્મે ચ વાજિનામ્ ॥ ૧,૨૦૧.

સારી રીતે વાટેલી ગુડૂચી પાંચ પળ, સવારે ઘી સાથે, શરદ અને ઉનાળામાં ઘોડાને આપવી.

રોગઘ્નં પુષ્ટિદં ચાપિ બલતેજોવિવર્ધનમ્ । તદેવાશ્વાયદાતવ્યં ક્ષીરયુક્તમથાપિ વા ॥ ૧,૨૦૧.

આ રોગ નાશક, પોષણદાયક અને બળ વધારનાર છે; ઘોડાને, દૂધ સાથે કે વિના, આપવું.

ગુડૂચીકલ્પયોગેન શતાવર્યશ્વગન્ધયોઃ । ચત્વારિ ત્રીણિ મધ્યસ્ય જઘન્યસ્ય પલાનિ હિ ॥ ૧,૨૦૧.

ગુડૂચી પ્રમાણે, શતાવરી અને અશ્વગંધા માટે, મધ્યમ માટે ચાર કે ત્રણ પળ અને ઓછા માટે તે પ્રમાણે પળ આપવી.

અકસ્માદ્યત્ર વાહાનામેકરૂપં યદા ભવેત્ । મ્રિયતે ચ યદા ક્ષિપ્રમુપસર્ગં તમાદિશેત્ ॥ ૧,૨૦૧.

જ્યારે કોઈ કારણ વિના બધા પશુઓ એકસરખા દેખાય અને અચાનક મરી જાય, ત્યારે એ ઉપસર્ગ રોગ સમજવો.

હોમાદ્યૈ રક્ષયા વિપ્રભોજનૈર્બલિકર્મણા । શાન્ત્યોપસર્ગશાન્તિઃ સ્યાદ્ધરીતક્યાદિકલ્પતઃ ॥ ૧,૨૦૧.

હોમ, બ્રાહ્મણ ભોજન અને બલિથી, હરિતકી વગેરે ઉપાય પ્રમાણે, ઉપસર્ગ રોગ શાંત થાય છે.

હરીતકી ગવાં મૂત્રૈસ્તૈલેન લવણાન્વિતા । આદૌ પઞ્ચ તતઃ પઞ્ચ વૃદ્ધ્યા પૂર્ણશતાવધિ । ઉત્તમા ચ શતં માત્રાસ્ત્વશીતિઃ ષષ્ટિરેવ વા ॥ ૧,૨૦૧.

હરિતકી, ગાયના મૂત્ર, તેલ અને મીઠું સાથે, પહેલા પાંચ, પછી વધુ પાંચ, આવું વધારીને પૂરા સો સુધી આપવું. શ્રેષ્ઠ માત્રા સો, અથવા અશી, અથવા સાઠ છે.

ગજાયુર્વેદમાખ્યાસ્યે ઉક્તાઃ કલ્પા ગજે હિતાઃ । ગજે ચતુર્ગુણા માત્રાસ્તાભિર્ગજરુગર્દનઃ ॥ ૧,૨૦૧.

હવે હું ગજ આયુર્વેદ કહું છું; હાથી માટે જે ઉપાય લાભદાયક છે તે જણાવ્યા. હાથી માટે માત્રા ચારગણી રાખવી, અને એથી હાથીના રોગ દૂર થાય છે.

ગજો પસર્ગવ્યાધીનાં શમનં શાન્તિકર્મ ચ । પૂજયિત્વા સુરાન્વિપ્રાન્રત્નૈર્ગાં કપિલાં દદેત્ ॥ ૧,૨૦૧.

હાથીના ઉપસર્ગ રોગ શાંત કરવા, દેવ અને બ્રાહ્મણોને રત્નોથી પૂજા કરીને, કપિલા ગાય દાન આપવી.

દન્તિદન્તદ્વયે માલાં નિબન્ધીયાદુપોષિતઃ । મન્ત્રેણ મન્ત્રિતાન્વૈદ્યૈર્વચાસિદ્ધાર્થકાંસ્તથા ॥ ૧,૨૦૧.

ઉપવાસ કર્યા પછી, હાથીના બંને દાંત વચ્ચે માળા બાંધવી. વૈદ્યો મંત્રોચ્ચાર કરીને ઇચ્છિત વસ્તુઓ આપે.

સૂર્યાદિશિવદુર્ગાશ્રીવિષ્ણ્વર્ચા રક્ષયેદ્ગજમ્ । બલિં દદ્યાચ્ચ ભૂતેભ્યઃ સ્નાપયેચ્ચ ચતુર્ઘટૈઃ ॥ ૧,૨૦૧.

સૂર્ય, શિવ, દુર્ગા, શ્રી અને વિષ્ણુના સ્તોત્રથી હાથીનું રક્ષણ થાય છે; ભૂતોને બલિ આપવી અને ચાર ઘડાથી હાથીને સ્નાન કરાવવું.