ગરુડપુરાણમ્

દક્ષિણે ચ પુટે વાયુર્હિતો ભોજનમૈથુને । ખડ્ગહસ્તો જયેદ્યુદ્ધે રિપૂન્કામસમન્વિતઃ ॥ ૧,૨૦૦.

જ્યારે વાયુ જમણી નાસિકામાં હોય ત્યારે ખાવા અને મિલન માટે શુભ છે; અને હાથમાં તલવાર હોય તો યુદ્ધમાં શત્રુ અને કામને જીતે છે.

વામેવ ગમનં શ્રેષ્ઠં સર્વકાર્યેષુ ભૂષિતમ્ । વાયુર્વહતિ તત્રસ્થઃ પ્રશ્રો ભૂતસ્ય શોભનઃ ॥ ૧,૨૦૦.

ડાબી તરફ જવું સર્વ કામમાં શ્રેષ્ઠ છે; ત્યાં વાયુ ફૂંકાય ત્યારે પરિણામ શુભ અને સુંદર મળે છે.

માહેન્દ્રે વારુણે વાતે કોઽપિ દોષો ન જાયતે । અનાવૃષ્ટિર્દક્ષવાહે વૃષ્ટિઃ સ્યાદ્વામવાહકે ॥ ૧,૨૦૦.

મહેન્દ્ર, વરુણ અને વાયુના સ્થાને કોઈ દોષ થતો નથી; વાયુ જમણી તરફ જાય તો અનાવૃષ્ટિ થાય અને ડાબી તરફ જાય તો વરસાદ થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૨૦૧ ધન્વન્તરિરુવાચ । હયાયુર્વેદમાખ્યાસ્યે હયં સર્વાર્થલક્ષણમ્ । કાકતુણ્ડઃ કૃષ્ણજિહ્વો વૃક્ષાસ્યશ્ચોષ્ણતાલુકઃ ॥ ૧,૨૦૧.

ધન્વંતરી કહે છે: હવે હું ઘોડાની આયુર્વેદ શાસ્ત્ર અને દરેક કામ માટે યોગ્ય ઘોડાની ઓળખ સમજાવું છું: જેનું ચાંચ કાગડાની જેવી, જીભ કાળી, મોઢું વૃક્ષ જેવું અને તળું ગરમ હોય.

કરાલો હીનદન્તશ્ચ શૃઙ્ગી વિરલદન્તકઃ । એકાણ્ડશ્ચૈવ જાતાણ્ડઃ કઞ્ચુકી દ્વિખુરી સ્તની ॥ ૧,૨૦૧.

જેનું ચહેરું ભયાનક હોય, દાંત ઓછા હોય, શિંગ ધરાવતો હોય, દાંત છટાદાર હોય; એક વંશવાળો, જન્મથી વંશવાળો, આવરણવાળો, બે ખુરવાળો અને સ્તનવાળો હોય.

માર્જારપાદો વ્યાઘ્રાભઃ કુષ્ઠવિદ્રધિસન્નિભઃ । યમજો વામનશ્ચૈવ માર્જારઃ કપિલોચનઃ ॥ ૧,૨૦૧.

જેના પગ બિલાડી જેવા, શરીર વાઘ જેવું, કુષ્ઠ અથવા ફોડા જેવા હોય; યમથી જન્મેલો, નાનો, બિલાડી જેવો અને કથ્થઈ આંખો ધરાવતો હોય.

એતદ્દોષી હયસ્ત્યાજ્ય ઉત્તમોઽશ્વસ્તુરુષ્કજઃ । મધ્યમઃ પઞ્ચહસ્તશ્ચ કનીયાંશ્ચ ત્રિહસ્તકઃ ॥ ૧,૨૦૧.

આ બધા દોષ ધરાવતો ઘોડો ત્યાજ્ય છે; શ્રેષ્ઠ ઘોડો તુરુષ્ક જાતનો હોય છે, મધ્યમ પાંચ હાથનો અને નાનો ત્રણ હાથનો ગણાય છે.

અસંહતા યે ચ વાહા હ્રસ્વકર્ણાસ્તથૈવ ચ । શબલાભાઃ પ્રભાવેષુ ન દીનાશ્ચિરજીવિનઃ ॥ ૧,૨૦૧.

જે ઘોડા સારી રીતે બનેલા નથી, કે જેઓના કાન નાના હોય છે, કે જેમના શરીર પર ચિતરાં હોય છે, એ બધા દુર્બળ નથી, પણ લાંબું જીવંત રહે છે.

રેવન્તપૂજનાદ્ધોમાદ્રક્ષ્યાશ્ચ દ્વિજભાજેનાત્ । સરલં નિમ્બપત્રાણિ ગુગ્ગુલં સર્ષપાન્ઘૃતમ્? ॥ ૧,૨૦૧.

અપશુકથી બચવા માટે પૂજા અને હવનમાં નીમના પાંદડા, ગુગ્ગળ, રાયડાનું તેલ અને ઘી વાપરવું જોઈએ.

તિલઞ્ચૈવ વચાં હિગું બધ્નીયાદ્વાજિનો ગલે । આગન્તુજં દોષજન્તુ વ્રણં દ્વિવિધમીરિતમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

ઘોડાના ગળામાં તલ, વચ અને હીંગ બાંધવું જોઈએ; ઘાયલ wound બે પ્રકારના હોય છે—બહારથી થયેલા અને શરીરમાંથી થયેલા.

ચિરપાકં વાતજન્તુ શ્લેષ્મજં ક્ષિપ્રપાકકમ્? । કણ્ઠદાહાત્મકં પિત્તાચ્છોણિતાન્મન્દવેદનમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

વાતથી થયેલા ઘા ધીમે ધીમે સાજા થાય છે, કફથી થયેલા ઝડપથી સાજા થાય છે; પિત્તથી થયેલા ઘા ગળામાં દાહ અને લોહીથી થતો ધીમો દુઃખાવો આપે છે.

આગન્તુજન્તુ શસ્ત્રાદ્યૈર્દુષ્ટવ્રણવિશોધનમ્ । એરણ્ડમૂલં દ્વિનિશં ચિત્રકં વિશ્વભેષજમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

શસ્ત્ર વગેરેથી થયેલા ઘા માટે, દુષિત wound ને સાફ કરવા માટે એરંડા મૂળ, ચિત્રક અને બીજા ઔષધો બે વખત લગાડવા જોઈએ.

રસોનં સૈન્ધવં વાપિ તક્રકાઞ્જિકપોષિતમ્ । તિલસક્તુકપિણ્ડિકા દધિયુક્તા સસૈન્ધવા । નિમ્બપત્રયુતં પિણ્ડં વ્રણશોધનરોપણમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

લસણ અને સૈંધવ મીઠું, અથવા તેમાં પાંદડું નાખીને બનાવેલું મઠો, તલની ખલ સાથે દહીં અને સૈંધવ મીઠું, અને નીમના પાંદડાવાળો લોટ wound ને સાફ અને સાજો કરવા માટે વાપરાય છે.

પટોલં નિમ્બપત્રઞ્ચ વચા ચિત્રકમેવ ચ । પિપ્પલીશૃઙ્ગવેરઞ્ચ ચૂર્ણમેકત્ર કારયેત્ ॥ ૧,૨૦૧.

પટોળ, નીમના પાંદડા, વચ, ચિત્રક, પીપળી અને આદુ—આ બધાનું એકસાથે ચૂર્ણ બનાવવું જોઈએ.

એતત્પાનાત્ક્રિમિશ્લેષ્મમન્દાનિલવિનાશનમ્ । નિમ્બપત્રં પટો લઞ્ચ ત્રિફલા ખદિરં તથા ॥ ૧,૨૦૧.

આ ચૂર્ણ પીવાથી કીડા, કફ અને ધીમી ચાલતો વાયુ નાશ પામે છે; નીમના પાંદડા, પટોળ, ત્રિફળા અને ખદિર પણ વપરાય છે.

ક્વાથયિત્વા તતો વાહં સૃતરક્તં વિચક્ષણઃ । ત્ર્યહમેવ પ્રિદાતવ્યં હયકુષ્ઠોપશાન્તયે ॥ ૧,૨૦૧.

આ બધું ઉકાળી, પછી જે ઘોડાને લોહી વહી રહ્યું હોય તેને ત્રણ દિવસ સુધી આપવું, જેથી ઘોડાના કુષ્ટરોગમાં આરામ મળે.

સવ્રણેષુ ચ કુષ્ઠેષુ તૈલં સર્ષપજં હિતમ્ । લશુનાદિકષાયશ્ચ પાનભુક્ત્યુપશાન્તયે ॥ ૧,૨૦૧.

ઘા અને કુષ્ટરોગમાં રાયડાનું તેલ લાભદાયી છે; લસણ વગેરેની કઢી પીવડાવવાથી આરામ મળે છે.

માતુલુઙ્ગરસોપેતં માંસીનાં રસકેન વા । સદ્યો દદ્યાત્તત્ર નસ્યમન્યૈર્વાતૈઃ સુસંયુતૈઃ ॥ ૧,૨૦૧.

નાકમાં નાખવા માટે તરત જ માટુલુંગનો રસ કે માંસીનો રસ, અને બીજા વાયુઓ સાથે આપવો જોઈએ.

પલદ્વયં પ્રથમેઽહ્નિ એકૈકપલવૃદ્ધિતઃ । યાવદ્દિનાનિ પૂર્ણાનિ પલાન્યષ્ટાદશોત્તમે ॥ ૧,૨૦૧.

પહેલા દિવસે બે પલ આપવું, પછી દરરોજ એક પલ વધારવું, અને આખરે અઢી પલ સુધી પહોંચવું.

અધમેઽષ્ટપલાનિ સ્યુર્મધ્યમે સ્યુશ્ચતુર્દશ । શરન્નિદાઘયોર્નૈવદેયં નૈવ તુ દાપયેત્ ॥ ૧,૨૦૧.

ન્યૂનતમ સ્થિતિમાં આઠ પલ, મધ્યમમાં ચૌદ પલ આપવું; શરદ અને ઉનાળામાં આ દવા આપવી નહીં.

તૈલેન વાતિકે રોગે શર્કરાજ્યપયોન્વિતૈઃ । કટુતૈલૈઃ કફે વ્યોષૈઃ પિત્તે ચત્રિફલામ્બુભિઃ ॥ ૧,૨૦૧.

વાતના રોગમાં તેલ સાથે ખાંડ, ઘી અને દૂધ આપવું; કફમાં તીખા તેલ અને મસાલા; પિત્તમાં ત્રિફળાનું પાણી આપવું.

શાલિષષ્ટિકદુગ્ધાશી હયો હિન જુગુપ્સિતઃ । પક્વજમ્બૂનિભો હેમવર્ણોઽશ્વો ન જુગુપ્સિતઃ ॥ ૧,૨૦૧.

જે ઘોડો ચોખા, શષ્ટિક અને દૂધ ખાય છે તે નબળો અને ટાળવાનો છે; પાકેલા જાંબુ જેવા અને સોનેરી રંગનો ઘોડો ટાળવાનો નથી.

અર્ધપ્રહરણે ધુર્યે ગુગ્ગુલું પ્રાશયેદ્ધયમ્ । ભોજયેત્પાયસં દુગ્ધં સત્વરં સુસ્થિરો હયઃ ॥ ૧,૨૦૧.

અડધા પ્રહરએ, ગાડીમાં જોડેલા ઘોડાને ગુગ્ગળ આપવું; અને દૂધવાળું ખીર તરત જ ખવડાવવું, જેથી ઘોડો મજબૂત રહે.

વિકારે ભોજને દુગ્ધં શાલ્યન્નં વાતલે દદેત્ । કર્ષમાંસરસૈઃ પિત્તે મધુમુદ્ગરસાજ્યકૈઃ ॥ ૧,૨૦૧.

રોગમાં, વાયુવાળા ઘોડાને દૂધ અને ચોખા આપવું; પિત્તમાં માંસનો રસ, મધ, મુગ અને ઘી આપવું.

કફે મુદ્ગાન્કુલત્થાન્વા કટુતિક્તાન્કફે હયે । બાધિર્યે વ્યાધિતે ગ્રાસે ત્રિદોષાદૌ તુ ગુગ્ગુલુઃ ॥ ૧,૨૦૧.

કફમાં મુગ અને કુલથ, અથવા તીખા-કડવા ખોરાક આપવું; બહેરા કે બીમાર ઘોડામાં, ત્રણેય દોષ માટે ગુગ્ગળ ઉપયોગી છે.

ઘાસૈર્દૂર્વા સર્વરોગે પ્રથમેઽહ્નિ પલં દદેત્ । વિવર્ધયેત્તતઃ કર્ષમેકાહ્નિ પલપઞ્ચકમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

બધા રોગોમાં, પહેલા દિવસે એક પળ દુર્વા ઘાસ આપવી, પછી બીજા દિવસે એક કર્ષ, અને ત્રીજા દિવસે પાંચ પળ આપવી.

પાને ચ ભોજને ચૈવ અશીતિપલકં પરમ્ । મધ્યે ષષ્ટિશ્ચાધમેષુ ચત્વારિંશચ્ચ ભોગિષુ ॥ ૧,૨૦૧.

પાન અને ભોજનમાં, વધારેમાં વધારે અશી પળ સુધી આપી શકાય, મધ્યમ માટે સાઠ પળ અને ઓછા માટે ચાળીસ પળ આપવી.

વ્રણે કુષ્ઠેષુ ખઞ્જેષુ ત્રિફલાક્વાથસંયુતમ્ । મન્દાગ્નૌ શોથરોગે ચ ગવાં મૂત્રેણ યોજિતમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

ઝખમ, કષ્ટરોગ અને લંગડાપણામાં, ત્રિફળા કઢા સાથે આપવું. મંદ અગ્નિ અને સોજાના રોગોમાં, ગાયના મૂત્ર સાથે આપવું.

વાતપિત્તે વ્રણે વ્યાધૌ ગોક્ષીરં ઘૃતસંયુતમ્ । દેયં કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થં માંસૈર્યુક્તં ચ ભોજનમ્ ॥ ૧,૨૦૧.

વાત, પિત્ત, ઝખમ અને બીમારીમાં, ગાયનું દૂધ અને ઘી સાથે આપવું. દુર્બળ માટે, પોષણ માટે માંસવાળું ખોરાક આપવું.