ગરુડપુરાણમ્

પ્રણવાદિનમશ્ચાન્તે નામ્નૈવ ચ સમન્વિતઃ । સર્વમન્ત્રેષુ કથિતો વિધિઃ સ્થાપનપૂજને ॥ ૧,૧૯૭.

પ્રણવથી શરૂ થતા નામ અને નામથી સંયુક્ત, સર્વ મંત્રોમાં સ્થાપન અને પૂજાના વિધિ તરીકે આ રીત જણાવવામાં આવી છે.

આદ્યાક્ષરં તન્નામ્નશ્ચ મન્ત્રોઽયં પરિકીર્તિતઃ । અષ્ટાનાં નાગજાતીનાં મન્ત્રઃ સાન્નિધ્યકારકઃ ॥ ૧,૧૯૭.

તે નામનું પ્રથમ અક્ષર મંત્ર તરીકે ગણવામાં આવે છે; આ મંત્ર આઠ નાગ જાતિઓના સાનિધ્ય માટે છે.

ઓં સ્વાહા ક્રમશશ્ચૈવ પઞ્ચભૂતપુરોગતમ્ । એષ સાક્ષાદ્ભવેત્તાર્ક્ષ્યઃ સર્વકર્મપ્રસાધકઃ ॥ ૧,૧૯૭.

'ઓં સ્વાહા' અને પાંચ તત્વોથી પૂર્વ, આ રીતે તાર્ક્ષ્ય, સર્વ કર્મો સિદ્ધ કરનાર સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે.

કરન્યાસં સ્વરૈઃ કૃત્વા શરીરે તુ પુનર્ન્યસેત્ । જ્વલન્તં ચિન્તયેત્પ્રાણમાત્મસંશુદ્ધિકારકમ્ ॥ ૧,૧૯૭.

સ્વરોથી કર-ન્યાસ કર્યા પછી, ફરીથી શરીર પર ન્યાસ કરવો; પ્રાણને જ્વલંત, આત્માને શુદ્ધ કરનાર રૂપે ચિંતન કરવું.

બીજન્તુ ચિન્તયેત્પશ્ચાદ્વર્ષાન્તમમૃતાત્મકમ્ । એવઞ્ચાપ્યાયનં કૃત્વા મૂર્ધ્નિ સઞ્ચિન્ત્ય ચાત્મનઃ ॥ ૧,૧૯૭.

પછી બીજનું ચિંતન વર્ષના અંત સુધી અમૃત સ્વરૂપે કરવું; આવું પોષણ કરીને, પોતાના માથા પર તેનું ચિંતન કરવું.

પૃથિવીં પાદયોર્દદ્યાત્તપ્તકાઞ્ચનસપ્રભામ્ । અશેષભુવનાકીર્ણાં લોકપાલસમન્વિતામ્ ॥ ૧,૧૯૭.

પૃથ્વીને પગ પર રાખવી, તપ્ત સોનાની ઝાંખી ધરાવતી, સર્વ ભૂવનોથી ભરેલી અને દિશાના રક્ષકોથી સંયુક્ત.

એતાં ભગવતીં પૃથ્વીં સ્વદેહે વિન્યસેદ્બુધઃ । શ્યામવર્ણમયં ધ્યાયેત્પૃથિવીદ્વિગુણં ભવેત્ ॥ ૧,૧૯૭.

વિદ્વાન વ્યક્તિએ આ દિવ્ય પૃથ્વી પોતાના શરીરમાં સ્થાપિત કરવી; તેને શ્યામ રંગમાં ધ્યાનમાં લેવું, પૃથ્વી દોઢી શક્તિશાળી બને છે.

જ્વાલામાલાકુલં દીપ્તમાબ્રહ્મભુવનાન્તકમ્ । નાભિગ્રીવાન્તરે ન્યસ્ય ત્રિકોણં મણ્ડલં રવેઃ ॥ ૧,૧૯૭.

નાભિ અને ગળા વચ્ચે ત્રિકોણ આકારનું, અગ્નિની જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલું, તેજસ્વી અને બ્રહ્માજીના લોક સુધી બધું ભસ્મ કરી શકે એવું સૂર્યમંડળ સ્થિર કરો.

ભિન્નાઞ્જનનિભાકારં નિખિલં વ્યાપ્ય સંસ્થિતમ્ । આત્મમૂર્તિસ્થિતં ધ્યાયેદ્વાયવ્યં તીક્ષ્ણમણ્ડલમ્ ॥ ૧,૧૯૭.

આ તીવ્ર, વાયુથી જોડાયેલું મંડળ, ફાટેલા કાજળ જેવું કાળું દેખાય છે, સર્વત્ર વ્યાપેલું છે અને આત્માની જ સ્વરૂપે સ્થિત છે—એવું ધ્યાન કરો.

સિખોપરિ સ્થિતં દિવ્યં શુદ્ધસ્ફટિકવર્ચસમ્ । અપ્રમાણમહાવ્યોમવ્યાપકં ચામૃતોપમમ્ ॥ ૧,૧૯૭.

શિખા ઉપર દિવ્ય, શુદ્ધ સ્ફટિક જેવું તેજ, અનંત અને આખા આકાશમાં વ્યાપેલું, અમૃત સમાન છે—એવું ધ્યાનમાં લાવો.

ભૂતન્યાસં પુરા કૃત્વા નાગાનાઞ્ચ યથાક્રમમ્ । લકારાન્તા બિન્દુયુતા મન્ત્રા ભૂતક્રમેણ તુ ॥ ૧,૧૯૭.

પહેલાં તત્વો અને નાગોનું યોગ્ય ક્રમમાં સ્થાપન કરીને, પછી 'લ'થી અંતવાળા અને બિંદુ જોડાયેલા મંત્રો તત્વોનાં ક્રમ પ્રમાણે ઉચ્ચારો.

શિવબીજં તતો દદ્યાત્તતો ધ્યાયેચ્ચ મણ્ડલમ્ । યોયસ્ય ક્રમાખ્યાતો મણ્ડલસ્ય વિચક્ષણઃ । તસ્ય તચ્ચિન્તયેદ્વર્ણં કર્મકાલે વિધાનવિત્ ॥ ૧,૧૯૭.

પછી શિવનું બીજમંત્ર આપી, મંડળનું ધ્યાન કરો; વિધિ જાણનારો, જે ભાગમાં જે અક્ષર નિર્ધારિત છે, તે કર્મ સમયે મનમાં ધારે.

પાદપક્ષૈસ્તથા ચઞ્ચત્કૃષ્ણનાગૈર્વિભૂષિતમ્ । તાર્ક્ષ્યં ધ્યાયેત્તતો નિત્યં વિષે સ્થાવરજઙ્ગમે ॥ ૧,૧૯૭.

પગ અને પાંખે કાળા નાગો ફરતા હોય તેવા તર્ક્ષનું, સર્વ પ્રકારના ઝેર દૂર કરવા માટે, હંમેશાં ધ્યાન કરો.

ગ્રહભૂતપિશાચે ચ ડાકિનીયક્ષરાક્ષસે । નાગૈર્વિવેષ્ટિતં કૃત્વા સ્વદેહે વિન્યસેચ્છિવમ્ ॥ ૧,૧૯૭.

ગ્રહ, ભૂત, પિશાચ, ડાકિની, યક્ષ અને રાક્ષસો માટે, તેમને નાગોથી ઘેરી, પોતાના શરીરમાં શિવને સ્થાપિત કરો.

દ્વિધા ન્યાસઃ સમાખ્યાતો નાગાનાં ચૈવ ભૂતયોઃ । એવં ધ્યાત્વા કર્મ કુર્યાદાત્મતત્ત્વાદિકં ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૯૭.

આ રીતે નાગો અને તત્વોનું દ્વિવિધ સ્થાપન સમજાવ્યું; આવું ધ્યાન કરીને, આત્મતત્વથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ વિધિ કરો.

ત્રિતત્ત્વં પ્રથં દત્ત્વા સિવતત્ત્વં તતઃ પરમ્ । યથા દેહે તથા દેવે અઙ્ગુલીનાં ચ પર્વસુ ॥ ૧,૧૯૭.

પ્રથમ ત્રણ તત્વો, પછી પરમ શિવતત્વ, શરીર અને દેવમાં તેમજ આંગળીઓના સાંધા પર પણ સ્થાપિત કરો.

દેહે ન્યાસં પુરા કૃત્વા હ્યનુલોમવિલોમતઃ । કન્દં નાલં તથા પદ્મં ધર્મં જ્ઞાનાદિમેવ ચ ॥ ૧,૧૯૭.

શરીરે પહેલેથી જ અનુલોમ-વિલોમ રીતે સ્થાપન કર્યા પછી, કંદ, ડાંઠ, કમળ અને ધર્મ, જ્ઞાન વગેરે તત્વોનું વિધાન કરો.

દ્વિતીયસ્વરસમ્ભિન્નં વર્ગાન્તેન તુ પૂજયેત્ । શૌમિતિ કર્ણિકામધ્યે મૂર્ધ્નિ રેફેણ સંયુતમ્ ॥ ૧,૧૯૭.

બીજું સ્વર જોડીને અને વર્ગના અંતે 'શ'ને કર્ણિકાના મધ્યમાં, અને 'મ'ને શિર્ષ પર, 'ર' સાથે સંયુક્ત કરીને પૂજા કરો.

અકચટતપયશા વર્ગાઃ પૂર્વાદિકે ન્યસેત્ । પત્રાન્તકેસરાન્તે તુ દ્વૌ દ્વૌ પૂર્વાદિકૌ તથા ॥ ૧,૧૯૭.

'અ', 'ક', 'ચ', 'ટ', 'ત', 'પ', 'ય' વર્ગો પૂર્વ દિશામાં સ્થાપો; પાંખડીઓ અને રસકેસરનાં અંતે, દરેક દિશામાં બે-બે અક્ષરો મૂકો.

કેશરે તુ સ્વરાન્ન્યસ્યાદીશાન્તાન્ષોડશાર્ચયેત્ । વામાદ્યાઃ શક્તયઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિતત્ત્વન્તુ તતો ન્યસેત્ ॥ ૧,૧૯૭.

કેસરમાં 'ઈ'થી 'અં' સુધીના સ્વરો મૂકી, તે શોડશ (સોળ) સ્વરોની પૂજા કરો; પછી ડાબી બાજુથી શક્તિઓ અને પછી ત્રણ તત્વો સ્થાપો.

આવાહયેત્તતો મર્ધ્નિ શિવમઙ્ગં તતઃ પરમ્ । કર્ણિકાયાં ન્યસેદ્દેવં સાંગં તત્ર પુરઃ સરમ્ ॥ ૧,૧૯૭.

પછી શિર્ષ પર શિવનું આવાહન કરો અને પછી દેવને તમામ અંગો સાથે કર્ણિકામાં સ્થાપો, અને તેમના પરિકરને આગળ રાખો.

પૃતિવી પશ્ચિમે પત્રે આપશ્ચોત્તરસંસ્થિતાઃ । તેજસ્તુ દક્ષિણે પત્રે વાયું પૂર્વેણ પૂજયેત્ ॥ ૧,૧૯૭.

પશ્ચિમ પાંખડી પર પૃથ્વી, ઉત્તર પાંખડી પર જળ, દક્ષિણ પાંખડી પર અગ્નિ અને પૂર્વ પાંખડી પર વાયુની પૂજા કરો.

સ્વબીજં મૂર્તિરૂપન્તુ પ્રાગુક્તં પારકલ્પયેત્ । યં વાયુમૂલં નૈરૃત્યે રેફસ્ત્વનલસંસ્થિતઃ ॥ ૧,૧૯૭.

પહેલાં જણાવેલા બીજમંત્ર અને સ્વરૂપને સ્થાપો; વાયુનું મૂળ નૈઋત્ય દિશામાં અને 'ર'ને અગ્નિમાં સ્થાપો.

વં ચ ત્વીશે સદા પૂજ્ય ઓં હૃદિસ્થઞ્ચ પૂજયેત્ । તન્માત્રાન્ભૂતમાત્રાંસ્તાન્બહિરેવ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૧,૧૯૭.

ઈશાન દિશામાં હંમેશાં 'વં'ની પૂજા કરો અને હૃદયમાં 'ઑમ'ને સ્થાપો; તન્માત્રા અને ભૂતમાત્રાઓને બહાર પૂજો.

શિવાઙ્ગાનિ તતઃ પશ્ચાદ્ધ્યાત્વા સંપૂજયેત્તતઃ । આગ્નેય્યાં હૃદયં પૂજ્ય શિર ઈશાનગોચરે ॥ ૧,૧૯૭.

પછી શિવના અંગોનું ધ્યાન કરીને, તેમની પૂજા કરો; અગ્નેય દિશામાં હૃદય અને ઈશાન ક્ષેત્રમાં શિર્ષની પૂજા કરો.

નૈરૃત્યે તુ શિખાં દદ્યાદ્વાયવ્યાં કવચં ન્યસેત્ । અસ્ત્રન્તુ બાહ્યતો દદ્યાન્નેત્રમુત્તરસંસ્થિતમ્ ॥ ૧,૧૯૭.

દક્ષિણપશ્ચિમ દિશામાં શિખા રાખવી, પશ્ચિમોત્તર દિશામાં કવચ સ્થાપવું. બાહ્ય ભાગમાં અસ્ત્ર મૂકવું અને ઉત્તર દિશામાં નેત્રનું સ્થાન માનવું.

પત્રાગ્રે કર્ણિકગ્રે તુ બીજાનિ પરિપૂજયેત્ । અનન્તાદિકુલીરાન્તા અષ્ટૌ નાગાઃ ક્રમાત્સ્થિતાઃ ॥ ૧,૧૯૭.

પાંદડાના ટોચે અને મધ્યમાં બીજોની પૂજા કરવી. અનંતથી લઈને કુલીર સુધીના આઠ નાગો ક્રમશઃ સ્થિત છે.

પૂર્વાદિકક્રમેણૈવ ત્વીશપર્યન્તમેવ ચ । પૂજયેચ્ચ સદા મન્ત્રી વિધાનેન પૃથક્પૃથક્ ॥ ૧,૧૯૭.

પૂર્વ દિશાથી ઈશાન સુધીના ક્રમ પ્રમાણે, સાધકે નિયમિત રીતે દરેકની અલગથી વિધિવત્ પૂજા કરવી.

હૃદિ પદ્મે વિધાનેન શિલાદૌ દત્તમણ્ડલે । એતત્કાર્યં સમુદ્દિષ્ટં નિત્યનૈમિત્તિકેઽપિ ચ ॥ ૧,૧૯૭.

હૃદયકમળમાં અને આરંભે પથ્થર પર મંડળ સ્થાપી, નિયમ અનુસાર આ વિધિ નિત્ય તથા વિશેષ કાર્યોમાં કરવી નિર્ધારિત છે.