ગરુડપુરાણમ્

વાતાનુલોમં દીપ્તાગ્રર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધસ્ય તન્મતમ્ । રૂક્ષમ્ય સ્નેદૃનં કાર્યમભિસ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

સ્નિગ્ધતા ધરાવતા માટે વાયુનું અનુલોમન, તેજ અગ્નિ અને સુંદર રંગ યોગ્ય ગણાય છે; શૂષ્કતા હોય તો સ્નિગ્ધતા આપવી અને વધુ સ્નિગ્ધ હોય તો શૂષ્કતા લાવવી જોઈએ.

શ્યામાકકોરદોષાન્નતક્રપિણ્યાકસકુભિઃ । વાતશ્લેષ્માણિ વાતે વા કફે વા સ્વેદ ઇષ્યતે । ન સ્વેદયેદતિમ્થૂલરૂક્ષદુર્વલમૂર્છિતાન્ ॥ ૧,૧૭૩.

શ્યામાક, કોદરા, દોષ, નટક્ર, પિણ્યાક અને સકુભિ — એ વાયુ અને કફના રોગોમાં સ્વેદન માટે ઉપયોગી છે; પણ વધારે જાડા, શૂષ્ક, દુર્બળ અથવા મૂર્છિત લોકોને સ્વેદન ન કરવું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૪ ધન્વતરિરુવાચ । ઘૃતતૈલાદિ વક્ષ્યામિ શૃણુ સુશ્રુત રોગનુત્ । શઙ્ખપુષ્પી વચા સોમા બ્રાહ્મી બ્રહ્મસુવર્ચલા ॥ ૧,૧૭૪.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું ઘી, તેલ વગેરેનું વર્ણન કરું છું, સુશ્રુત, તું સાંભળ, જે રોગોનો નાશ કરે છે. શંખપુષ્પી, વચા, સોમા, બ્રાહ્મી અને બ્રહ્મસુવર્ચલા,

અભયા ચ ગુડૂચી ચ અટરૂપકવાગુજી । એતૈરક્ષસમૈર્ભાગૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥ ૧,૧૭૪.

અભયા, ગુડૂચી, અટરૂપ અને કવાગુજી — આ બધાંને સમપ્રમાણમાં લઈ, એક પ્રસ્થ ઘી સાથે રાંધવું.

કણ્ટકાર્યા રસપ્રસ્થક્ષીરપ્રસ્થમમન્વિતમ્ । એતદ્બ્રાહ્મીઘૃતં નામ શ્રુતિમેધાકરં પરમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

કંટકારીના રસ અને એટલું જ દૂધ ઉમેરી, આ બ્રાહ્મી ઘી કહેવાય છે, જે શ્રવણ અને બુદ્ધિ માટે ઉત્તમ છે.

ત્રિફલાચિત્રકબલાનિર્ગુણ્ડી નિમ્બવાસકાઃ । પુનર્નવા ગુડૂચી ચ બૃહતી ચ શતાવરી ॥ ૧,૧૭૪.

ત્રિફળા, ચિત્રક, બલા, નિર્ગુંડી, નિમ્બવાસક, પુનર્નવા, ગુડૂચી, બૃહતી અને શતાવરી,

એતૈર્ઘૃતં યથાલાભં સર્વરોગવિમર્દનમ્ । બલાશતકષાયે તુ તૈલસ્યાર્ધાઢકં પચેત્ । કલ્કૈર્મધૂકમઞ્જિષ્ઠાચન્દનોત્પલપદ્મકૈઃ ॥ ૧,૧૭૪.

આ બધાંથી, જે ઘી તૈયાર થાય છે તે બધા રોગોનો નાશ કરે છે; બલાના સો કષાયમાં અડધો આઢક તેલ રાંધવું, અને તેમાં મધૂક, મંજિષ્ઠા, ચંદન, ઉત્પલ અને પદ્મકાનો કલ્ક ઉમેરી રાંધવું.

સૂક્ષ્મૈલાપિપ્પલીકુષ્ઠત્વગેલાગુરુકેસરૈઃ । ગન્ધાશ્વજીવનીયૈશ્ચ ક્ષીરાઢકસમાશ્રિતમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

સૂક્ષ્મ ઇલા, પિપ્પલી, કુષ્ટ, ત્વક, એલા, અગુરુ અને કેસર તથા સુગંધિત અને આયુષ્યદાયક ઔષધિઓ, આ બધું એક આઢક દૂધમાં ઉમેરી રાંધવું.

એતન્મૃદ્વગ્નિના પક્વં સ્થાપયેદ્રાજતે શુભે । સર્વવાતવિકારાંસ્તુ સર્વધાત્વન્તરાશ્રયાન્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ બધું ધીમી આગે રાંધીને શુદ્ધ ચાંદીના વાસણમાં રાખવું; એ બધાં વાયુના રોગો અને શરીરના તમામ ધાતુઓમાં થયેલા રોગોને દૂર કરે છે.

તૈલમેતત્પ્રશમયેદ્વલ્યાક્યં રાજવલ્લભમ્ । શતાવરીરસપ્રસ્થં ક્ષીરપ્રસ્થં તથૈવ ચ ॥ ૧,૧૭૪.

આ તેલ વાયુના બધા રોગોને શાંત કરે છે અને રાજાઓને પ્રિય છે; શતાવરીના રસનો એક પ્રસ્થ અને એટલું જ દૂધ ઉમેરી તૈયાર કરવું.

શતપુષ્પં દેવદારુ માંસી શૈલેયકં બલા । ચન્દનં તગરં કુષ્ટં મનઃ શિલા જ્યોતિષ્મતી ॥ ૧,૧૭૪.

શતપુષ્પ, દેવદારુ, માંસી, શૈલેયક, બલા, ચંદન, તગર, કુષ્ટ, મન:શિલા અને જ્યોતિષ્મતી,

એતૈઃ કર્ષસમૈઃ કલ્કૈઃ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ । કુવ્જવામનપઙ્ગૂનાં બધિરવ્યઙ્ગકુષ્ઠિનામ્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ તમામ દ્રવ્યોને સમાન માત્રામાં લઈ, એક પ્રસ્થ ઘી સાથે રાંધવું જોઈએ; આ ઘી કુવજ, નાનકડા, લંગડા, બહેરા, અશક્ત અથવા કષ્ટરોગી લોકો માટે ઉપયોગી છે.

વાયુના ભગ્નગાત્રાણાં યે ચ સીદન્તિ મૈથુને । જરાજર્જરગાત્રાણાં ચાધ્માનમુખ શોષિણામ્ ॥ ૧,૧૭૪.

જે લોકોના અંગો વાયુના પ્રભાવથી તૂટી ગયા છે, કે જે मैथુનથી દુર્બળ થઈ ગયા છે, કે જેમના શરીર વૃદ્ધાવસ્થાથી નબળા અને ધ્રુજતા થયા છે, કે જેમને ફૂલવું કે મોઢું સુકાઈ જવું જેવી તકલીફ છે, તેમના માટે પણ આ ઘી લાભદાયી છે.

ત્વગ્ગતાશ્ચાપિ યે વાતા શિરાસ્નાયુગતાશ્ચ યે । સર્વાંસ્તાન્નાશયત્યાશુ તૈલં રોગકુલાન્તકમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ તેલ, જે દરેક પ્રકારના રોગોનો નાશ કરે છે, ત્વચા, શિરાઓ અને સ્નાયુઓમાં રહેલા તમામ વાયુઓને ઝડપથી દૂર કરે છે.

નારાયણમિદં તૈલં વિષ્ણુનોક્તં રુગર્દનમ્ । પૃથક્તૈલં ઘૃતં કુર્યાત્સમસ્તૈરૌષધૈઃ પૃથક્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ નારાયણ તેલ, જે વિષ્ણુએ કહ્યું છે, રોગો દૂર કરે છે; દરેક ઔષધિથી અલગ-અલગ તેલ અને ઘી તૈયાર કરવું જોઈએ.

શતાવર્યા ગુડૂચ્યા વા ચિત્રકૈ ગોચનાન્વિતૈઃ । નિર્ગુણ્ડ્યા વા પ્રસારઃ સ્યાત્કણ્ટકાર્યા રસાદિભિઃ ॥ ૧,૧૭૪.

શતાવરી, ગુડૂચી, ચિત્રક અને ગોચના સાથે અથવા નિર્ગુંડી, કે કંટકારી અને તેના રસ વગેરે સાથે પણ આનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

વર્ષાભૂવાલયા વાપિ વાસકન ફલત્રિકૈઃ । બ્રાહયા ચૈગ્ણ્ડકેનાપિ ભૃઙ્ગરાજેન કુષ્ટિના ॥ ૧,૧૭૪.

અથવા વર્ષાભૂ, આલય, વાસક અને ત્રણ ફળો સાથે; તેમજ બ્રાહ્મી, ઇગંડા, ભૃંગરાજ અને કુષ્ટ સાથે પણ કરી શકાય છે.

મુસલ્યા દશમૂલેન ખદિરેણ વટાદિભિઃ । વટિકા મોદકો વાપિ ચૂર્ણ સ્યાત્સર્વરોગનુત્ ॥ ૧,૧૭૪.

મુસળી, દશમૂળ, ખદિર અને વટ વગેરે સાથે; વટિકા, મોઢક અથવા ચૂર્ણ પણ દરેક રોગ માટે ઉપયોગી છે.

ઘૃતેન મધુના વાપિ અદ્ભિઃ ખણ્ડગુડાદિભિઃ । લવણૈઃ કટુકૈર્યુક્તં યથાલાભં ચ ગેગનુત્ ॥ ૧,૧૭૪.

ઘી, મધ, પાણી, ખાંડ અને આવા પદાર્થો સાથે; તેમાં મીઠાં અને તીખા દ્રવ્યો મળાવી, જે મળે તે પ્રમાણે, આ ઉપાય તરીકે કામ કરે છે.

ચિત્રકાર્કત્રિવૃદ્વાપિ યવાનીહયમારકમ્ । સુધાં ચ બાલાં ગણિકાં સપ્તપર્ણસુવર્ચિકામ્ ॥ ૧,૧૭૪.

ચિત્રક, અર્ક, ત્રિવૃત, યવાણી, હયમારક, સુધા, બાલા, ગણિકા, સપ્તપર્ણ અને સુવર્ચિકા સાથે પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે.

જ્યોતિષ્મતીઞ્ચ સંભૃત્ય તૈલં ધીરો વિપાચયેત્ । એતન્નિષ્યન્દનં તૈલં ભૃશં દદ્યાદ્ભગન્દરે ॥ ૧,૧૭૪.

જ્યોતિષ્મતી એકત્ર કરી, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ તેલ રાંધવું જોઈએ; આ તેલનું નિષ્યંદન ભયંકર ભગંદર રોગમાં પુષ્કળ રીતે લગાડવું જોઈએ.

શોધનં ગેપણં ચૈવ સર્વવર્ણકરં પરમ્ । ચિત્રકાદ્યં મહાતૈલં સર્વરોગપ્રભઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ તેલ શુદ્ધિ અને ઉપચાર માટે શ્રેષ્ઠ છે, અને દરેક રંગ લાવે છે; ચિત્રકથી શરૂ થતું આ મહાતેલ દરેક રોગને નાશ કરે છે.

અજમોદં સસિન્દૂરં હરિતાલં નિશાદ્વયમ્ । ક્ષારદ્વયં ફેનયુતમાર્દ્રક સર (શવઃ લોદ્ભવમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

અજમોદા, સિંદૂર, હરિતાલ, બે પ્રકારની નિશા, બે પ્રકારના ક્ષાર, ફેન, તાજું આદુ અને શવ વૃક્ષમાંથી મળતું લેસું સાથે પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે.

ઇન્દ્રવારુણ્યપામાર્ગકદલૈઃ સ્યન્દનૈઃ સમમ્ । એભિઃ સર્ષપજં તૈલમજામૂત્રૈશ્ચયોજિતમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

ઇન્દ્રવારુણી, અપામારગ, કેળા અને તેમના રસ સાથે; આ બધાથી સરસવનું તેલ અને બકરીનું મૂત્ર મિક્સ કરી તૈયાર કરવું જોઈએ.

મૃદ્વગ્નિના પચેદેત્ગવ્યક્ષીરેણ સંયુતમ્ । અજમોદાદિકં તૈલં ગણ્ડમાલાં વ્યપોહતિ ॥ ૧,૧૭૪.

આને ગાયના દૂધ સાથે ધીરે ધીરે રાંધવું જોઈએ; અજમોદા અને આવા દ્રવ્યોનું તેલ ગાંઠવાળા ફોલને દૂર કરે છે.

વિદગ્ધસ્તુ પચેત્પક્વં ચૈવ વિશોધયેત્ । રોપણં મૃદુભાવં ચ તૈલેનાનેન કારયેત્ ॥ ૧,૧૭૪.

તેને સારી રીતે રાંધવું અને પછી શુદ્ધ કરવું જોઈએ; આ તેલથી ઘાવ ભરવા અને કોમળતા લાવવામાં મદદ મળે છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૫ રુદ્ર ઉવાચ । એવં ધન્વન્તરિર્વિષ્ણુઃ સુશ્રુતાદીનુવાચ હ । હરિઃ પુનર્હરાયાહ નાનાયોગાન્રુગર્દનાન્ ॥ ૧,૧૭૫.

રુદ્ર બોલ્યા: ધન્વંતરી, વિષ્ણુ અને સુશ્રુતએ આ રીતે કહ્યું; હરિએ ફરીથી હરાને વિવિધ રોગોના ઉપાયો વિશે જણાવ્યું.

હરિરુવાચ । સર્વજ્વરેષુ પ્રથમં કાર્યં શઙ્કર લઙ્ઘનમ્ । ક્વથિતોદકપાનં ચ તથા નિર્વાતસેવનમ્ ॥ ૧,૧૭૫.

હરિ બોલ્યા: શંકર, દરેક જ્વરમાં સૌપ્રથમ ઉપવાસ કરવો, ઉકાળેલું પાણી પીવું અને વાયુથી બચવું જોઈએ.

અગ્નિસ્વેદાજ્જ્વરાસ્ત્વેવં નાશમાયાન્તિહીશ્વર । વાતજ્વરહરઃ ક્વાથો ગુડૂચ્યા મુસ્તકેન ચ ॥ ૧,૧૭૫.

હે ઈશ્વર, અગ્નિ દ્વારા સ્વેદન કરવાથી જ્વર દૂર થાય છે; ગુડૂચી અને મુસ્તકાનું કઢું વાતજ્વર માટે ઉત્તમ છે.