ગરુડપુરાણમ્

અગ્નિ મન્થો બ્રહ્મદણ્ડી શ્વદંષ્ટ્રૈરણ્ડકે તથા । યવકોલકુલત્થાદિકર્ષાશી દશમૂલકમ્ । પૃથક્સમસ્તો વાતાતોર્બહુપિત્તહરસ્તથા ॥ ૧,૧૭૩.

અગ્નિમંથ, બ્રહ્મદંડી, શ્વદંષ્ટ્રા, એરંડા, જૌ, કોલા, કુલથ, કર્ષાશી, દશમૂળ — દરેક અલગથી અને બધાં મળીને વાયુના રોગો અને અનેક પિત્તના રોગો દૂર કરે છે.

શતાવરી વિદારી ચ બાલકોશીરચન્દનમ્ । દૂર્વા વટઃ પિપ્પલી ચ બદરી સલ્લકી તથા ॥ ૧,૧૭૩.

શતાવરી, વિદારી, બાલક, શીર, ચંદન, દુર્વા, વટ, પિપ્પળી, બદર અને સલ્લકી —

કદલી ચોત્પલં પદ્મમુદુમ્બરપટોલકન્ । અથ શ્લેષ્મહરો વર્ગો હરિદ્રાગુડકુષ્ઠકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

કેળું, કમળ, લાલ કમળ, ઉડુંબર, પટોળક અને પછી કફ દૂર કરનાર સમૂહ: હળદર, ગોળ અને કુષ્ટ.

શતપુષ્પી ચ જાતી ચ વ્યોષારગ્વધલાઙ્ગલી । સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાઃ સ્નેહેષુ પ્રવરં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

શતપુષ્પી, જાતી, વ્યોષ, અરગવધ, લાંગળી, ઘી, તેલ, પશુનું ચરબી અને મજ્જા — એ બધાં સ્નેહદ્રવ્યોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

તથા ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિકાઙ્ક્ષિણાં શસ્યતે ઘૃતમ્ । કેવલં પૈત્તિકે સર્પિર્વાતિકે લવણાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

બુદ્ધિ, સ્મૃતિ, મેધા અને અગ્નિ વધારવા ઈચ્છતા લોકોને ઘી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; પિત્તવાળા માટે માત્ર ઘી અને વાતવાળા માટે ઘીમાં મીઠું ઉમેરીને આપવું જોઈએ.

દેયં બહુકફે વાપિ વ્યોષક્ષારસમાયુતમ્ । ગ્રન્થિનાડીકૃમિસ્લેષ્મમેદોમારુતરોગિષુ ॥ ૧,૧૭૩.

વધારે કફવાળા માટે ઘી સાથે વ્યોષ અને ક્ષાર મિક્સ કરી આપવું જોઈએ; તેમજ ગ્રંથી, નાડી, કૃમિ, કફ, મેદસ અને વાયુના રોગોમાં પણ આવું કરવું યોગ્ય છે.

તૈલં લાઘવદાર્ઢ્યાય ક્રૂરકોષ્ઠેષુ દેહિષુ । વાતાતપામ્બુભારસ્ત્રીવ્યાયામક્ષીણધાતુષુ ॥ ૧,૧૭૩.

કઠણ પેટવાળા અને શરીરમાં હલકાપણું તથા દૃઢતા લાવવી હોય, તેમજ વાયુ, તાપ, પાણી, ભાર, સ્ત્રીસંગ અથવા વધારે વ્યાયામથી દુર્બળ થયેલા માટે તેલ આપવું જોઈએ.

રૂક્ષક્લેશક્ષયાત્યાગ્નિવાતા વૃતપથેષુ । અથ દગ્ધ્વા શિરાજાલં યોનિકર્મ શિરોરુજિ (જમ્ ) ॥ ૧,૧૭૩.

શૂષ્કતા, પીડા, ક્ષય, વધારે અગ્નિ અને વાયુથી માર્ગ અવરોધાય એવા દર્દીઓમાં, શિરાઓનું જાળ બળી ગયા પછી યોનિ અથવા માથાના દુઃખાવાના ઉપચાર કરવો જોઈએ.

ઉત્તમસ્ય પલં માત્રા ત્રિભિશ્ચાક્ષૈશ્ચ મધ્યમે । જઘન્યસ્ય પલાર્ધેન સ્નેહક્વાથૌષધેષુ ચ ॥ ૧,૧૭૩.

શ્રેષ્ઠ પ્રકારના માટે એક પલાનું પ્રમાણ, મધ્યમ માટે ત્રણ અક્ષ અને નીચા માટે અડધું પલાનું પ્રમાણ — સ્નેહક્વાથ અને ઔષધોમાં રાખવું જોઈએ.

જલમુષ્ણં ઘૃતે દેયં પૃથક્તૈલે તુ શસ્યતે । સેનેહે પિત્તે તુ તૃષ્ણાયાં પિબેદુષ્ણોદકં નરઃ ॥ ૧,૧૭૩.

ઘી સાથે ગરમ પાણી આપવું અને તેલ માટે અલગથી આપવું યોગ્ય છે; પિત્ત અને તરસના સ્નેહ ઉપચારમાં માણસે ગરમ પાણી પીવું જોઈએ.

વાતાનુલોમં દીપ્તાગ્રર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધસ્ય તન્મતમ્ । રૂક્ષમ્ય સ્નેદૃનં કાર્યમભિસ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

સ્નિગ્ધતા ધરાવતા માટે વાયુનું અનુલોમન, તેજ અગ્નિ અને સુંદર રંગ યોગ્ય ગણાય છે; શૂષ્કતા હોય તો સ્નિગ્ધતા આપવી અને વધુ સ્નિગ્ધ હોય તો શૂષ્કતા લાવવી જોઈએ.

શ્યામાકકોરદોષાન્નતક્રપિણ્યાકસકુભિઃ । વાતશ્લેષ્માણિ વાતે વા કફે વા સ્વેદ ઇષ્યતે । ન સ્વેદયેદતિમ્થૂલરૂક્ષદુર્વલમૂર્છિતાન્ ॥ ૧,૧૭૩.

શ્યામાક, કોદરા, દોષ, નટક્ર, પિણ્યાક અને સકુભિ — એ વાયુ અને કફના રોગોમાં સ્વેદન માટે ઉપયોગી છે; પણ વધારે જાડા, શૂષ્ક, દુર્બળ અથવા મૂર્છિત લોકોને સ્વેદન ન કરવું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૪ ધન્વતરિરુવાચ । ઘૃતતૈલાદિ વક્ષ્યામિ શૃણુ સુશ્રુત રોગનુત્ । શઙ્ખપુષ્પી વચા સોમા બ્રાહ્મી બ્રહ્મસુવર્ચલા ॥ ૧,૧૭૪.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું ઘી, તેલ વગેરેનું વર્ણન કરું છું, સુશ્રુત, તું સાંભળ, જે રોગોનો નાશ કરે છે. શંખપુષ્પી, વચા, સોમા, બ્રાહ્મી અને બ્રહ્મસુવર્ચલા,

અભયા ચ ગુડૂચી ચ અટરૂપકવાગુજી । એતૈરક્ષસમૈર્ભાગૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥ ૧,૧૭૪.

અભયા, ગુડૂચી, અટરૂપ અને કવાગુજી — આ બધાંને સમપ્રમાણમાં લઈ, એક પ્રસ્થ ઘી સાથે રાંધવું.

કણ્ટકાર્યા રસપ્રસ્થક્ષીરપ્રસ્થમમન્વિતમ્ । એતદ્બ્રાહ્મીઘૃતં નામ શ્રુતિમેધાકરં પરમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

કંટકારીના રસ અને એટલું જ દૂધ ઉમેરી, આ બ્રાહ્મી ઘી કહેવાય છે, જે શ્રવણ અને બુદ્ધિ માટે ઉત્તમ છે.

ત્રિફલાચિત્રકબલાનિર્ગુણ્ડી નિમ્બવાસકાઃ । પુનર્નવા ગુડૂચી ચ બૃહતી ચ શતાવરી ॥ ૧,૧૭૪.

ત્રિફળા, ચિત્રક, બલા, નિર્ગુંડી, નિમ્બવાસક, પુનર્નવા, ગુડૂચી, બૃહતી અને શતાવરી,

એતૈર્ઘૃતં યથાલાભં સર્વરોગવિમર્દનમ્ । બલાશતકષાયે તુ તૈલસ્યાર્ધાઢકં પચેત્ । કલ્કૈર્મધૂકમઞ્જિષ્ઠાચન્દનોત્પલપદ્મકૈઃ ॥ ૧,૧૭૪.

આ બધાંથી, જે ઘી તૈયાર થાય છે તે બધા રોગોનો નાશ કરે છે; બલાના સો કષાયમાં અડધો આઢક તેલ રાંધવું, અને તેમાં મધૂક, મંજિષ્ઠા, ચંદન, ઉત્પલ અને પદ્મકાનો કલ્ક ઉમેરી રાંધવું.

સૂક્ષ્મૈલાપિપ્પલીકુષ્ઠત્વગેલાગુરુકેસરૈઃ । ગન્ધાશ્વજીવનીયૈશ્ચ ક્ષીરાઢકસમાશ્રિતમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

સૂક્ષ્મ ઇલા, પિપ્પલી, કુષ્ટ, ત્વક, એલા, અગુરુ અને કેસર તથા સુગંધિત અને આયુષ્યદાયક ઔષધિઓ, આ બધું એક આઢક દૂધમાં ઉમેરી રાંધવું.

એતન્મૃદ્વગ્નિના પક્વં સ્થાપયેદ્રાજતે શુભે । સર્વવાતવિકારાંસ્તુ સર્વધાત્વન્તરાશ્રયાન્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ બધું ધીમી આગે રાંધીને શુદ્ધ ચાંદીના વાસણમાં રાખવું; એ બધાં વાયુના રોગો અને શરીરના તમામ ધાતુઓમાં થયેલા રોગોને દૂર કરે છે.

તૈલમેતત્પ્રશમયેદ્વલ્યાક્યં રાજવલ્લભમ્ । શતાવરીરસપ્રસ્થં ક્ષીરપ્રસ્થં તથૈવ ચ ॥ ૧,૧૭૪.

આ તેલ વાયુના બધા રોગોને શાંત કરે છે અને રાજાઓને પ્રિય છે; શતાવરીના રસનો એક પ્રસ્થ અને એટલું જ દૂધ ઉમેરી તૈયાર કરવું.

શતપુષ્પં દેવદારુ માંસી શૈલેયકં બલા । ચન્દનં તગરં કુષ્ટં મનઃ શિલા જ્યોતિષ્મતી ॥ ૧,૧૭૪.

શતપુષ્પ, દેવદારુ, માંસી, શૈલેયક, બલા, ચંદન, તગર, કુષ્ટ, મન:શિલા અને જ્યોતિષ્મતી,

એતૈઃ કર્ષસમૈઃ કલ્કૈઃ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ । કુવ્જવામનપઙ્ગૂનાં બધિરવ્યઙ્ગકુષ્ઠિનામ્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ તમામ દ્રવ્યોને સમાન માત્રામાં લઈ, એક પ્રસ્થ ઘી સાથે રાંધવું જોઈએ; આ ઘી કુવજ, નાનકડા, લંગડા, બહેરા, અશક્ત અથવા કષ્ટરોગી લોકો માટે ઉપયોગી છે.

વાયુના ભગ્નગાત્રાણાં યે ચ સીદન્તિ મૈથુને । જરાજર્જરગાત્રાણાં ચાધ્માનમુખ શોષિણામ્ ॥ ૧,૧૭૪.

જે લોકોના અંગો વાયુના પ્રભાવથી તૂટી ગયા છે, કે જે मैथુનથી દુર્બળ થઈ ગયા છે, કે જેમના શરીર વૃદ્ધાવસ્થાથી નબળા અને ધ્રુજતા થયા છે, કે જેમને ફૂલવું કે મોઢું સુકાઈ જવું જેવી તકલીફ છે, તેમના માટે પણ આ ઘી લાભદાયી છે.

ત્વગ્ગતાશ્ચાપિ યે વાતા શિરાસ્નાયુગતાશ્ચ યે । સર્વાંસ્તાન્નાશયત્યાશુ તૈલં રોગકુલાન્તકમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ તેલ, જે દરેક પ્રકારના રોગોનો નાશ કરે છે, ત્વચા, શિરાઓ અને સ્નાયુઓમાં રહેલા તમામ વાયુઓને ઝડપથી દૂર કરે છે.

નારાયણમિદં તૈલં વિષ્ણુનોક્તં રુગર્દનમ્ । પૃથક્તૈલં ઘૃતં કુર્યાત્સમસ્તૈરૌષધૈઃ પૃથક્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ નારાયણ તેલ, જે વિષ્ણુએ કહ્યું છે, રોગો દૂર કરે છે; દરેક ઔષધિથી અલગ-અલગ તેલ અને ઘી તૈયાર કરવું જોઈએ.

શતાવર્યા ગુડૂચ્યા વા ચિત્રકૈ ગોચનાન્વિતૈઃ । નિર્ગુણ્ડ્યા વા પ્રસારઃ સ્યાત્કણ્ટકાર્યા રસાદિભિઃ ॥ ૧,૧૭૪.

શતાવરી, ગુડૂચી, ચિત્રક અને ગોચના સાથે અથવા નિર્ગુંડી, કે કંટકારી અને તેના રસ વગેરે સાથે પણ આનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

વર્ષાભૂવાલયા વાપિ વાસકન ફલત્રિકૈઃ । બ્રાહયા ચૈગ્ણ્ડકેનાપિ ભૃઙ્ગરાજેન કુષ્ટિના ॥ ૧,૧૭૪.

અથવા વર્ષાભૂ, આલય, વાસક અને ત્રણ ફળો સાથે; તેમજ બ્રાહ્મી, ઇગંડા, ભૃંગરાજ અને કુષ્ટ સાથે પણ કરી શકાય છે.

મુસલ્યા દશમૂલેન ખદિરેણ વટાદિભિઃ । વટિકા મોદકો વાપિ ચૂર્ણ સ્યાત્સર્વરોગનુત્ ॥ ૧,૧૭૪.

મુસળી, દશમૂળ, ખદિર અને વટ વગેરે સાથે; વટિકા, મોઢક અથવા ચૂર્ણ પણ દરેક રોગ માટે ઉપયોગી છે.

ઘૃતેન મધુના વાપિ અદ્ભિઃ ખણ્ડગુડાદિભિઃ । લવણૈઃ કટુકૈર્યુક્તં યથાલાભં ચ ગેગનુત્ ॥ ૧,૧૭૪.

ઘી, મધ, પાણી, ખાંડ અને આવા પદાર્થો સાથે; તેમાં મીઠાં અને તીખા દ્રવ્યો મળાવી, જે મળે તે પ્રમાણે, આ ઉપાય તરીકે કામ કરે છે.