ગરુડપુરાણમ્

વ્યોષશિગ્રૂમૂલકં દેવદારુ ચ કુષ્ઠકમ્ । લશુનં વલ્ગુજી ફલં મુસ્તાગુગ્ગુલુલાઙ્ગલી ॥ ૧,૧૭૩.

પીપર, શિગરુંનું મૂળ, દેવદારુ, કુષ્ટ, લસણ, વલ્ગુજીનું ફળ, મુસ્તા, ગુગ્ગળુ અને લાંગળી —

કટુકો દીપનઃ શોધી કુષ્ઠકણ્ડૂકફાન્તકૃત્ । સ્થૌલ્યાલસ્યક્રિમિહરઃ શુક્રમેદોવિરોધનઃ । એકોઽત્યર્થં સેવ્યમાનઃ ભ્રમદાહાદિકૃદ્ભવેત્ ॥ ૧,૧૭૩.

તીખો સ્વાદ અગ્નિ પ્રગટાવે છે, શુદ્ધિ કરે છે, ત્વચાના રોગો, ખંજવાળ અને કફ નાશ કરે છે; વધારે વજન, આળસ અને કૃમિઓ દૂર કરે છે, શુક્ર અને ચરબીનો વિરોધ કરે છે; પણ વધારે લેવાય તો ચક્કર, દહન વગેરે તકલીફો આપે છે.

કૃતમાલઃ કીરાણિ હરિદ્રેન્દ્રયવાસ્તથા । સ્વાદુકણ્ટકવેત્રાણિ બૃહતીદ્વયશઙ્ખિની ॥ ૧,૧૭૩.

કૃતમાલા, કીરાણી, હળદર, જૌ, મીઠો કાંટો, વેતર, બંને બૃહતી અને શંખિની —

ગુડૂચી ચદ્રવન્તી ચ ત્રિવૃન્મણ્ડૂકપર્ણ્યપિ । કારવેલ્લકવાર્તાકુકરવીરકવાસકાઃ ॥ ૧,૧૭૩.

ગૂડૂચી, દ્રવંતી, ત્રિવૃત, મંડૂકપર્ણી, કારવેલ્લા, રીંગણ, કરવીર અને વાસક —

રોહિણી શઙ્ખચૂર્ણં ચ કર્કોટો વૈ જયન્તિકા । જાતીવારુણકં નિમ્બો જ્યોતિષ્મતી પુનર્નવા ॥ ૧,૧૭૩.

રોહિણી, શંખનું ચૂર્ણ, કર્કોટ, જયંતિકા, જાતી, વારુણક, નિમ્બુ, જ્યોતિષ્મતી અને પુનર્નવા —

તિક્તો રસશ્છેદનઃ સ્યાદ્રોચની દીપનસ્તથા । શોધનો જ્વરતૃષ્ણાઘ્નો મૂર્છાકણ્ઠાર્તિકાદિજિત્ ॥ ૧,૧૭૩.

કડવો સ્વાદ રસને કાપે છે, શુદ્ધિ કરે છે અને અગ્નિ પ્રગટાવે છે; તે શુદ્ધ કરે છે, તાવ અને તરસ દૂર કરે છે, મૂર્છા, ગળાનો દુઃખાવો અને આવી બીમારીઓને જીતે છે.

વિણ્મૂત્રક્લેદસંશોષો હ્યત્યર્થં સ ચ સેવિતઃ । હનુસ્તમ્ભાક્ષેપકાર્તિશિરઃ શૂલબ્રણાદિકૃત્ ॥ ૧,૧૭૩.

જ્યારે વધારે લેવાય, ત્યારે તે વિસર્જન અને મૂત્રને સુકાવી નાખે છે; જડબામાં જડપણ, આંચકો, દુઃખાવો, માથાનો દુઃખાવો અને ઘા પેદા કરે છે.

ત્રિફલાસલ્લકીજમ્બુ આમ્રાતકવચાદિકમ્ । તિન્દુકં વકુલં શાલં પાલઙ્કીમુદ્ગચિલ્લકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

ત્રિફળા, સલ્લકી, જાંબુ, આમ્રાતક, વચા, તિંડુક, વકુલ, શાલ, પાલંકી, મુગ અને ચિલ્લક —

કષાયો ગ્રાહકો રોપી સ્તમ્ભનક્લેદશોષણઃ । એકોઽત્યર્થં સેવ્યમાનો હૃદયે ચાથ પીડકઃ । મુખશોષજ્વરાધ્માનમન્યાસ્તમ્ભાદિકારકઃ ॥ ૧,૧૭૩.

કષાય સ્વાદ શોષક છે, ઘા ભરવા માટે મદદરૂપ છે, બંધક છે અને ભેજ સુકાવે છે; વધારે માત્રામાં એકલો લેવાય તો હૃદયમાં દુઃખાવો, મોં સુકાવું, તાવ, પેટ ફૂલવું અને અન્ય જડપણ જેવી તકલીફો આપે છે.

હરિદ્રાકુષ્ઠલવણં મેષશૃઙ્ગિબલાદ્વયમ્ । કચ્છુરા સલ્લકી પાઠા પુનર્નવા શતાવરી ॥ ૧,૧૭૩.

હળદર, કુષ્ટ, સૈંધવ મીઠું, મેષશૃંગી, બંને પ્રકારની બલા, કચ્છુરા, સલ્લકી, પાઠા, પુનર્નવા અને શતાવરી —

અગ્નિ મન્થો બ્રહ્મદણ્ડી શ્વદંષ્ટ્રૈરણ્ડકે તથા । યવકોલકુલત્થાદિકર્ષાશી દશમૂલકમ્ । પૃથક્સમસ્તો વાતાતોર્બહુપિત્તહરસ્તથા ॥ ૧,૧૭૩.

અગ્નિમંથ, બ્રહ્મદંડી, શ્વદંષ્ટ્રા, એરંડા, જૌ, કોલા, કુલથ, કર્ષાશી, દશમૂળ — દરેક અલગથી અને બધાં મળીને વાયુના રોગો અને અનેક પિત્તના રોગો દૂર કરે છે.

શતાવરી વિદારી ચ બાલકોશીરચન્દનમ્ । દૂર્વા વટઃ પિપ્પલી ચ બદરી સલ્લકી તથા ॥ ૧,૧૭૩.

શતાવરી, વિદારી, બાલક, શીર, ચંદન, દુર્વા, વટ, પિપ્પળી, બદર અને સલ્લકી —

કદલી ચોત્પલં પદ્મમુદુમ્બરપટોલકન્ । અથ શ્લેષ્મહરો વર્ગો હરિદ્રાગુડકુષ્ઠકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

કેળું, કમળ, લાલ કમળ, ઉડુંબર, પટોળક અને પછી કફ દૂર કરનાર સમૂહ: હળદર, ગોળ અને કુષ્ટ.

શતપુષ્પી ચ જાતી ચ વ્યોષારગ્વધલાઙ્ગલી । સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાઃ સ્નેહેષુ પ્રવરં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

શતપુષ્પી, જાતી, વ્યોષ, અરગવધ, લાંગળી, ઘી, તેલ, પશુનું ચરબી અને મજ્જા — એ બધાં સ્નેહદ્રવ્યોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

તથા ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિકાઙ્ક્ષિણાં શસ્યતે ઘૃતમ્ । કેવલં પૈત્તિકે સર્પિર્વાતિકે લવણાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

બુદ્ધિ, સ્મૃતિ, મેધા અને અગ્નિ વધારવા ઈચ્છતા લોકોને ઘી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; પિત્તવાળા માટે માત્ર ઘી અને વાતવાળા માટે ઘીમાં મીઠું ઉમેરીને આપવું જોઈએ.

દેયં બહુકફે વાપિ વ્યોષક્ષારસમાયુતમ્ । ગ્રન્થિનાડીકૃમિસ્લેષ્મમેદોમારુતરોગિષુ ॥ ૧,૧૭૩.

વધારે કફવાળા માટે ઘી સાથે વ્યોષ અને ક્ષાર મિક્સ કરી આપવું જોઈએ; તેમજ ગ્રંથી, નાડી, કૃમિ, કફ, મેદસ અને વાયુના રોગોમાં પણ આવું કરવું યોગ્ય છે.

તૈલં લાઘવદાર્ઢ્યાય ક્રૂરકોષ્ઠેષુ દેહિષુ । વાતાતપામ્બુભારસ્ત્રીવ્યાયામક્ષીણધાતુષુ ॥ ૧,૧૭૩.

કઠણ પેટવાળા અને શરીરમાં હલકાપણું તથા દૃઢતા લાવવી હોય, તેમજ વાયુ, તાપ, પાણી, ભાર, સ્ત્રીસંગ અથવા વધારે વ્યાયામથી દુર્બળ થયેલા માટે તેલ આપવું જોઈએ.

રૂક્ષક્લેશક્ષયાત્યાગ્નિવાતા વૃતપથેષુ । અથ દગ્ધ્વા શિરાજાલં યોનિકર્મ શિરોરુજિ (જમ્ ) ॥ ૧,૧૭૩.

શૂષ્કતા, પીડા, ક્ષય, વધારે અગ્નિ અને વાયુથી માર્ગ અવરોધાય એવા દર્દીઓમાં, શિરાઓનું જાળ બળી ગયા પછી યોનિ અથવા માથાના દુઃખાવાના ઉપચાર કરવો જોઈએ.

ઉત્તમસ્ય પલં માત્રા ત્રિભિશ્ચાક્ષૈશ્ચ મધ્યમે । જઘન્યસ્ય પલાર્ધેન સ્નેહક્વાથૌષધેષુ ચ ॥ ૧,૧૭૩.

શ્રેષ્ઠ પ્રકારના માટે એક પલાનું પ્રમાણ, મધ્યમ માટે ત્રણ અક્ષ અને નીચા માટે અડધું પલાનું પ્રમાણ — સ્નેહક્વાથ અને ઔષધોમાં રાખવું જોઈએ.

જલમુષ્ણં ઘૃતે દેયં પૃથક્તૈલે તુ શસ્યતે । સેનેહે પિત્તે તુ તૃષ્ણાયાં પિબેદુષ્ણોદકં નરઃ ॥ ૧,૧૭૩.

ઘી સાથે ગરમ પાણી આપવું અને તેલ માટે અલગથી આપવું યોગ્ય છે; પિત્ત અને તરસના સ્નેહ ઉપચારમાં માણસે ગરમ પાણી પીવું જોઈએ.

વાતાનુલોમં દીપ્તાગ્રર્વર્ચઃ સ્નિગ્ધસ્ય તન્મતમ્ । રૂક્ષમ્ય સ્નેદૃનં કાર્યમભિસ્નિગ્ધસ્ય રૂક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

સ્નિગ્ધતા ધરાવતા માટે વાયુનું અનુલોમન, તેજ અગ્નિ અને સુંદર રંગ યોગ્ય ગણાય છે; શૂષ્કતા હોય તો સ્નિગ્ધતા આપવી અને વધુ સ્નિગ્ધ હોય તો શૂષ્કતા લાવવી જોઈએ.

શ્યામાકકોરદોષાન્નતક્રપિણ્યાકસકુભિઃ । વાતશ્લેષ્માણિ વાતે વા કફે વા સ્વેદ ઇષ્યતે । ન સ્વેદયેદતિમ્થૂલરૂક્ષદુર્વલમૂર્છિતાન્ ॥ ૧,૧૭૩.

શ્યામાક, કોદરા, દોષ, નટક્ર, પિણ્યાક અને સકુભિ — એ વાયુ અને કફના રોગોમાં સ્વેદન માટે ઉપયોગી છે; પણ વધારે જાડા, શૂષ્ક, દુર્બળ અથવા મૂર્છિત લોકોને સ્વેદન ન કરવું.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૪ ધન્વતરિરુવાચ । ઘૃતતૈલાદિ વક્ષ્યામિ શૃણુ સુશ્રુત રોગનુત્ । શઙ્ખપુષ્પી વચા સોમા બ્રાહ્મી બ્રહ્મસુવર્ચલા ॥ ૧,૧૭૪.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું ઘી, તેલ વગેરેનું વર્ણન કરું છું, સુશ્રુત, તું સાંભળ, જે રોગોનો નાશ કરે છે. શંખપુષ્પી, વચા, સોમા, બ્રાહ્મી અને બ્રહ્મસુવર્ચલા,

અભયા ચ ગુડૂચી ચ અટરૂપકવાગુજી । એતૈરક્ષસમૈર્ભાગૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥ ૧,૧૭૪.

અભયા, ગુડૂચી, અટરૂપ અને કવાગુજી — આ બધાંને સમપ્રમાણમાં લઈ, એક પ્રસ્થ ઘી સાથે રાંધવું.

કણ્ટકાર્યા રસપ્રસ્થક્ષીરપ્રસ્થમમન્વિતમ્ । એતદ્બ્રાહ્મીઘૃતં નામ શ્રુતિમેધાકરં પરમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

કંટકારીના રસ અને એટલું જ દૂધ ઉમેરી, આ બ્રાહ્મી ઘી કહેવાય છે, જે શ્રવણ અને બુદ્ધિ માટે ઉત્તમ છે.

ત્રિફલાચિત્રકબલાનિર્ગુણ્ડી નિમ્બવાસકાઃ । પુનર્નવા ગુડૂચી ચ બૃહતી ચ શતાવરી ॥ ૧,૧૭૪.

ત્રિફળા, ચિત્રક, બલા, નિર્ગુંડી, નિમ્બવાસક, પુનર્નવા, ગુડૂચી, બૃહતી અને શતાવરી,

એતૈર્ઘૃતં યથાલાભં સર્વરોગવિમર્દનમ્ । બલાશતકષાયે તુ તૈલસ્યાર્ધાઢકં પચેત્ । કલ્કૈર્મધૂકમઞ્જિષ્ઠાચન્દનોત્પલપદ્મકૈઃ ॥ ૧,૧૭૪.

આ બધાંથી, જે ઘી તૈયાર થાય છે તે બધા રોગોનો નાશ કરે છે; બલાના સો કષાયમાં અડધો આઢક તેલ રાંધવું, અને તેમાં મધૂક, મંજિષ્ઠા, ચંદન, ઉત્પલ અને પદ્મકાનો કલ્ક ઉમેરી રાંધવું.

સૂક્ષ્મૈલાપિપ્પલીકુષ્ઠત્વગેલાગુરુકેસરૈઃ । ગન્ધાશ્વજીવનીયૈશ્ચ ક્ષીરાઢકસમાશ્રિતમ્ ॥ ૧,૧૭૪.

સૂક્ષ્મ ઇલા, પિપ્પલી, કુષ્ટ, ત્વક, એલા, અગુરુ અને કેસર તથા સુગંધિત અને આયુષ્યદાયક ઔષધિઓ, આ બધું એક આઢક દૂધમાં ઉમેરી રાંધવું.

એતન્મૃદ્વગ્નિના પક્વં સ્થાપયેદ્રાજતે શુભે । સર્વવાતવિકારાંસ્તુ સર્વધાત્વન્તરાશ્રયાન્ ॥ ૧,૧૭૪.

આ બધું ધીમી આગે રાંધીને શુદ્ધ ચાંદીના વાસણમાં રાખવું; એ બધાં વાયુના રોગો અને શરીરના તમામ ધાતુઓમાં થયેલા રોગોને દૂર કરે છે.