ગરુડપુરાણમ્

મજ્જાશૃઙ્ગાટકયવકશેર્વિવારુગીક્ષુરમ્ । ગમ્ભગી પૌષ્કરં બીજં દ્રાક્ષા ખર્જૂરકં બલા ॥ ૧,૧૭૩.

મજ્જા, શ્રૃંગાટક, જૌ, યવ, ઉરુગી, ક્ષુર, ગંભારી, પૌષ્કર બીજ, દ્રાક્ષ, ખજુર અને બલા સામેલ છે.

નારિકલેક્ષ્વાત્મણુપ્તા વિદારી ચ પ્રિયાલકમ્ । મધુકં તાલકષ્માણ્ડં મુખ્યોઽયં મધુરો ગણઃ ॥ ૧,૧૭૩.

નાળિયેર, ઇક્ષ્વાકુ, આત્માનુપ્ત, વિદારી, પિયાળ, યસ્તિમધુ, તાડ અને કશ્માંડ — આ મુખ્ય મધુર પદાર્થો છે.

મૂર્છાદાહપ્રશમનઃ પડિન્દ્રિયપ્રસાદનઃ । કૃમિકૃત્કફકૃચ્ચૈવ એકોઽત્યર્થ નિપેવિતઃ ॥ ૧,૧૭૩.

આ વસ્તુઓ બેહોશી અને દાહ દૂર કરે છે, ઇન્દ્રિયો શુદ્ધ કરે છે, પણ વધારે લેવાથી કૃમિ અને કફ વધે છે અને નુકસાન થાય છે.

શ્વાસકાસામ્યમાધુર્યસ્વરઘાતાર્વુદાનિ ચ । ગલગણ્ડશ્લીપદાનિ ગુડલેપાદિ કારયેત્ ॥ ૧,૧૭૩.

શ્વાસ, ખાંસી, મધુમેહ, અવાજ બેસવું, ગાંઠ, ગળાનો સૂજ અને શ્લીપદ માટે ગોળ અને આવી વસ્તુઓનો લેપ કરવો.

દાડિમામલકામ્રં ચ કપિત્થકરમર્દકૌ । માતુલુઙ્ગામ્રાતકં ચ બદરં તિન્તડીફલમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

દાડમ, આમળા, કેરી, કપિઠ, કરમર્દ, માતુલુંગ, આમ્રાતક, બોર અને ચિંતળ ફળ સામેલ છે.

દધિ તક્રં કાઞ્જિકં ચ લકુચં ચામ્લવે તસમ્ । અમ્લો લોણઃ શુણ્ઠીયુક્તો જારણઃ પાચનો રસઃ ॥ ૧,૧૭૩.

દહીં, છાસ, ખાટું કાંજું, લકુચું અને બીજા ખાટા પદાર્થો — ખાટો સ્વાદ જ્યારે મીઠું અને સૂંઠ સાથે હોય ત્યારે તે પાચન માટે ઉત્તમ ગણાય છે અને જઠરાગ્નિ વધારવામાં મદદ કરે છે.

ક્લેદનો વાતકૃદ્ધૃપ્યો વિદાહી ચાનુલોમનઃ । અમ્લોઽત્યર્થં સેવ્યમાનઃ કુર્યાદ્ધૈ દન્તહર્ષકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

ખાટો સ્વાદ ભેજ લાવે છે, વાયુ વધારતો અને તીખો હોય છે, દહન કરે છે અને પેટની ગતિને સહારો આપે છે; પણ વધારે ખાવાથી દાંતોમાં ચમક અને ઝણઝણાટ થાય છે.

શરીરસ્ય ચ શૈતિલ્યં સ્વરકણ્ઠાસ્યહૃદ્દહેત્ । છિન્નભિન્નવ્રણાદીનિ પાચયિત્વાગ્નિભાવિતઃ ॥ ૧,૧૭૩.

આ સ્વાદ શરીરને ઢીલો બનાવે છે, અવાજમાં કરકસપન, ગળું, મોં અને હૃદયમાં તકલીફ કરે છે; ઘા અને ફાટેલા વ્રણને પકવીને પછી દહન પેદા કરે છે.

લવણાનિ યવક્ષારસર્જિકાદિશ્ચ લાવણઃ । શોધનઃ પાચનઃ ક્લેદી વિશ્લેષસર્પણાદિકૃત્ ॥ ૧,૧૭૩.

મીઠાં જેવા કે સામાન્ય મીઠું, યવક્ષાર, સર્જીકાં અને બીજા — મીઠો સ્વાદ શુદ્ધિ લાવે છે, પાચન કરે છે, ભેજ આપે છે અને શરીરમાં વિભાજન તથા પ્રસરણ કરાવે છે.

માર્ગરોધી માર્દવકૃત્સ એકઃ પરિષેવિતઃ । ગાત્રકણ્ડૂકોષ્ઠશોથવૈવર્ણ્યં જનયેદ્રસઃ । રક્તવાતં પિત્તરક્તં પુંસ્ત્વેન્દ્રિયરુજાદિકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

મીઠો સ્વાદ એકલો લેવાય તો નાડીઓમાં અવરોધ કરે છે અને નરમાઈ લાવે છે; એ શરીરમાં ખંજવાળ, પેટમાં ફૂલવું, રંગમાં ફેરફાર, રક્ત અને વાયુના રોગો, પિત્ત અને રક્તના દુષ્પ્રભાવ, પુરૂષત્વમાં ઘટાડો અને ઇન્દ્રિયોના રોગો પેદા કરે છે.

વ્યોષશિગ્રૂમૂલકં દેવદારુ ચ કુષ્ઠકમ્ । લશુનં વલ્ગુજી ફલં મુસ્તાગુગ્ગુલુલાઙ્ગલી ॥ ૧,૧૭૩.

પીપર, શિગરુંનું મૂળ, દેવદારુ, કુષ્ટ, લસણ, વલ્ગુજીનું ફળ, મુસ્તા, ગુગ્ગળુ અને લાંગળી —

કટુકો દીપનઃ શોધી કુષ્ઠકણ્ડૂકફાન્તકૃત્ । સ્થૌલ્યાલસ્યક્રિમિહરઃ શુક્રમેદોવિરોધનઃ । એકોઽત્યર્થં સેવ્યમાનઃ ભ્રમદાહાદિકૃદ્ભવેત્ ॥ ૧,૧૭૩.

તીખો સ્વાદ અગ્નિ પ્રગટાવે છે, શુદ્ધિ કરે છે, ત્વચાના રોગો, ખંજવાળ અને કફ નાશ કરે છે; વધારે વજન, આળસ અને કૃમિઓ દૂર કરે છે, શુક્ર અને ચરબીનો વિરોધ કરે છે; પણ વધારે લેવાય તો ચક્કર, દહન વગેરે તકલીફો આપે છે.

કૃતમાલઃ કીરાણિ હરિદ્રેન્દ્રયવાસ્તથા । સ્વાદુકણ્ટકવેત્રાણિ બૃહતીદ્વયશઙ્ખિની ॥ ૧,૧૭૩.

કૃતમાલા, કીરાણી, હળદર, જૌ, મીઠો કાંટો, વેતર, બંને બૃહતી અને શંખિની —

ગુડૂચી ચદ્રવન્તી ચ ત્રિવૃન્મણ્ડૂકપર્ણ્યપિ । કારવેલ્લકવાર્તાકુકરવીરકવાસકાઃ ॥ ૧,૧૭૩.

ગૂડૂચી, દ્રવંતી, ત્રિવૃત, મંડૂકપર્ણી, કારવેલ્લા, રીંગણ, કરવીર અને વાસક —

રોહિણી શઙ્ખચૂર્ણં ચ કર્કોટો વૈ જયન્તિકા । જાતીવારુણકં નિમ્બો જ્યોતિષ્મતી પુનર્નવા ॥ ૧,૧૭૩.

રોહિણી, શંખનું ચૂર્ણ, કર્કોટ, જયંતિકા, જાતી, વારુણક, નિમ્બુ, જ્યોતિષ્મતી અને પુનર્નવા —

તિક્તો રસશ્છેદનઃ સ્યાદ્રોચની દીપનસ્તથા । શોધનો જ્વરતૃષ્ણાઘ્નો મૂર્છાકણ્ઠાર્તિકાદિજિત્ ॥ ૧,૧૭૩.

કડવો સ્વાદ રસને કાપે છે, શુદ્ધિ કરે છે અને અગ્નિ પ્રગટાવે છે; તે શુદ્ધ કરે છે, તાવ અને તરસ દૂર કરે છે, મૂર્છા, ગળાનો દુઃખાવો અને આવી બીમારીઓને જીતે છે.

વિણ્મૂત્રક્લેદસંશોષો હ્યત્યર્થં સ ચ સેવિતઃ । હનુસ્તમ્ભાક્ષેપકાર્તિશિરઃ શૂલબ્રણાદિકૃત્ ॥ ૧,૧૭૩.

જ્યારે વધારે લેવાય, ત્યારે તે વિસર્જન અને મૂત્રને સુકાવી નાખે છે; જડબામાં જડપણ, આંચકો, દુઃખાવો, માથાનો દુઃખાવો અને ઘા પેદા કરે છે.

ત્રિફલાસલ્લકીજમ્બુ આમ્રાતકવચાદિકમ્ । તિન્દુકં વકુલં શાલં પાલઙ્કીમુદ્ગચિલ્લકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

ત્રિફળા, સલ્લકી, જાંબુ, આમ્રાતક, વચા, તિંડુક, વકુલ, શાલ, પાલંકી, મુગ અને ચિલ્લક —

કષાયો ગ્રાહકો રોપી સ્તમ્ભનક્લેદશોષણઃ । એકોઽત્યર્થં સેવ્યમાનો હૃદયે ચાથ પીડકઃ । મુખશોષજ્વરાધ્માનમન્યાસ્તમ્ભાદિકારકઃ ॥ ૧,૧૭૩.

કષાય સ્વાદ શોષક છે, ઘા ભરવા માટે મદદરૂપ છે, બંધક છે અને ભેજ સુકાવે છે; વધારે માત્રામાં એકલો લેવાય તો હૃદયમાં દુઃખાવો, મોં સુકાવું, તાવ, પેટ ફૂલવું અને અન્ય જડપણ જેવી તકલીફો આપે છે.

હરિદ્રાકુષ્ઠલવણં મેષશૃઙ્ગિબલાદ્વયમ્ । કચ્છુરા સલ્લકી પાઠા પુનર્નવા શતાવરી ॥ ૧,૧૭૩.

હળદર, કુષ્ટ, સૈંધવ મીઠું, મેષશૃંગી, બંને પ્રકારની બલા, કચ્છુરા, સલ્લકી, પાઠા, પુનર્નવા અને શતાવરી —

અગ્નિ મન્થો બ્રહ્મદણ્ડી શ્વદંષ્ટ્રૈરણ્ડકે તથા । યવકોલકુલત્થાદિકર્ષાશી દશમૂલકમ્ । પૃથક્સમસ્તો વાતાતોર્બહુપિત્તહરસ્તથા ॥ ૧,૧૭૩.

અગ્નિમંથ, બ્રહ્મદંડી, શ્વદંષ્ટ્રા, એરંડા, જૌ, કોલા, કુલથ, કર્ષાશી, દશમૂળ — દરેક અલગથી અને બધાં મળીને વાયુના રોગો અને અનેક પિત્તના રોગો દૂર કરે છે.

શતાવરી વિદારી ચ બાલકોશીરચન્દનમ્ । દૂર્વા વટઃ પિપ્પલી ચ બદરી સલ્લકી તથા ॥ ૧,૧૭૩.

શતાવરી, વિદારી, બાલક, શીર, ચંદન, દુર્વા, વટ, પિપ્પળી, બદર અને સલ્લકી —

કદલી ચોત્પલં પદ્મમુદુમ્બરપટોલકન્ । અથ શ્લેષ્મહરો વર્ગો હરિદ્રાગુડકુષ્ઠકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

કેળું, કમળ, લાલ કમળ, ઉડુંબર, પટોળક અને પછી કફ દૂર કરનાર સમૂહ: હળદર, ગોળ અને કુષ્ટ.

શતપુષ્પી ચ જાતી ચ વ્યોષારગ્વધલાઙ્ગલી । સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાઃ સ્નેહેષુ પ્રવરં સ્મૃતમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

શતપુષ્પી, જાતી, વ્યોષ, અરગવધ, લાંગળી, ઘી, તેલ, પશુનું ચરબી અને મજ્જા — એ બધાં સ્નેહદ્રવ્યોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

તથા ધીસ્મૃતિમેધાગ્નિકાઙ્ક્ષિણાં શસ્યતે ઘૃતમ્ । કેવલં પૈત્તિકે સર્પિર્વાતિકે લવણાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

બુદ્ધિ, સ્મૃતિ, મેધા અને અગ્નિ વધારવા ઈચ્છતા લોકોને ઘી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; પિત્તવાળા માટે માત્ર ઘી અને વાતવાળા માટે ઘીમાં મીઠું ઉમેરીને આપવું જોઈએ.

દેયં બહુકફે વાપિ વ્યોષક્ષારસમાયુતમ્ । ગ્રન્થિનાડીકૃમિસ્લેષ્મમેદોમારુતરોગિષુ ॥ ૧,૧૭૩.

વધારે કફવાળા માટે ઘી સાથે વ્યોષ અને ક્ષાર મિક્સ કરી આપવું જોઈએ; તેમજ ગ્રંથી, નાડી, કૃમિ, કફ, મેદસ અને વાયુના રોગોમાં પણ આવું કરવું યોગ્ય છે.

તૈલં લાઘવદાર્ઢ્યાય ક્રૂરકોષ્ઠેષુ દેહિષુ । વાતાતપામ્બુભારસ્ત્રીવ્યાયામક્ષીણધાતુષુ ॥ ૧,૧૭૩.

કઠણ પેટવાળા અને શરીરમાં હલકાપણું તથા દૃઢતા લાવવી હોય, તેમજ વાયુ, તાપ, પાણી, ભાર, સ્ત્રીસંગ અથવા વધારે વ્યાયામથી દુર્બળ થયેલા માટે તેલ આપવું જોઈએ.

રૂક્ષક્લેશક્ષયાત્યાગ્નિવાતા વૃતપથેષુ । અથ દગ્ધ્વા શિરાજાલં યોનિકર્મ શિરોરુજિ (જમ્ ) ॥ ૧,૧૭૩.

શૂષ્કતા, પીડા, ક્ષય, વધારે અગ્નિ અને વાયુથી માર્ગ અવરોધાય એવા દર્દીઓમાં, શિરાઓનું જાળ બળી ગયા પછી યોનિ અથવા માથાના દુઃખાવાના ઉપચાર કરવો જોઈએ.

ઉત્તમસ્ય પલં માત્રા ત્રિભિશ્ચાક્ષૈશ્ચ મધ્યમે । જઘન્યસ્ય પલાર્ધેન સ્નેહક્વાથૌષધેષુ ચ ॥ ૧,૧૭૩.

શ્રેષ્ઠ પ્રકારના માટે એક પલાનું પ્રમાણ, મધ્યમ માટે ત્રણ અક્ષ અને નીચા માટે અડધું પલાનું પ્રમાણ — સ્નેહક્વાથ અને ઔષધોમાં રાખવું જોઈએ.