ગરુડપુરાણમ્

દાડિમામલકીકોલકરમર્દ્પિયાલકમ્ । જમ્બીરં નાગગ્ગં ચ આમ્રાતકકપિન્થકમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

દાડમ, આમળા, કોલા, કરમર્દ, પિયાળ, જાંબીરા, નાગંગા, આમ્રાતક અને કપિઠ ફળ જણાવવામાં આવ્યા છે.

પિત્તલાન્યનિલઘ્નાનિ કફોત્ક્લેશકરાણિચ । જલં જીમૂતકેક્ષ્વાકુકુટજાકૃતબન્ધનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

આ ફળો પિત્ત માટે લાભદાયી છે અને વાયુ શમાવે છે, પણ કફ વધારનાર છે. જીમૂતક, ઇક્ષ્વાકુ અને કુટજથી તૈયાર કરેલું પાણી બાંધક છે.

ધામાર્ગવશ્ચ સંયોજ્યાઃ સર્વથા વમનેષ્વમી । પૂર્વાહ્ને વમનાયેતે મદનેન્દ્રયવી વચા ॥ ૧,૧૭૨.

ધામારગવ અને અર્ક હંમેશા ઉલટી માટે સાથે આપવું. વહેલી સવારે ઉલટી કરવા માટે મદન, ઇન્દ્રયવ અને વચા ઉપયોગી છે.

મૃદુકોષ્ટશ્ચ પિત્તેન ખરો વાતકફાશ્રયાત્ । મધ્યમઃ સમદોષે સ્યાત્ત્રિવૃત્તિતે વિરેચનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

નરમ પેટવાળાને પિત્તનો પ્રભાવ હોય છે; કઠણ પેટવાળાને વાયુ અને કફનો. મધ્યમ દોષવાળાને ત્રિવૃતથી વિરેचन કરવું યોગ્ય છે.

શર્કરામધુસંયુક્તં સૈન્ધવં નગરં ત્રિવૃત્ । હરીતકીવિહઙ્ગાનિ ગોમૂત્રેણ વિરેચનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

શર્કરા અને મધ સાથે મિશ્રિત ત્રિવૃત, સૈંધવ મીઠું, સુંઠી, હરિતકી અને વિહંગા, ગાયના મૂત્ર સાથે આપવાથી વિરેचन થાય છે.

એરણ્ડતૈલં ત્રિફલાક્વાથશ્ચ દ્વિગુણસ્તથા । વાતોલ્બણેષુ દોષેષુ ભોજયિત્વાથ વામયેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

એરંડાનું તેલ અને ત્રિફળાનો કઢો, બમણો પ્રમાણમાં, વાયુવર્ધક દોષોમાં ભોજન પછી ઉલટી માટે આપવું.

વંશાદિનેત્રં કુર્વીત પડષ્ટદ્વાદશાઙ્ગુલમ્ । કર્કન્ધૃફલવચ્છિદ્રં વસ્તિરુત્તાનશાયિને ॥ ૧,૧૭૨.

બાંસની નળી આઠ કે બાર આંગળ લાંબી, કરકંધુ ફળ જેવું છિદ્ર રાખી, પીઠ પર સુતા માણસને બસ્તી માટે બનાવવી.

નિરૂહદાનેઽપિ વિધિરયમેવમુદીરિતઃ । અર્ધત્રિપટ્પલે માત્રા લઘુમધ્યોત્તમઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૭૨.

નિરૂહ બસ્તી આપવા માટે આ રીત જણાવવામાં આવી છે; માત્રા અડધી, પોણી કે આખી પલાં પ્રમાણે હલકી, મધ્યમ કે ઉત્તમ ગણાય છે.

પથ્યાક્ષવાત્ર્યોકદ્વિચતુર્ભાગ રુગર્દનાઃ । શતવર્યસૃતાભૃઙ્ગસિન્ધુવારાદિભાવિતાઃ ॥ ૧,૧૭૨.

પથ્યાક્ષવાત્રી એક, બે કે ચાર ભાગમાં, રૂગર્દન, શતાવરી, સૃતા, ભૃંગા, સિંધુવાર વગેરે સાથે મિશ્ર કરી ઉપયોગ થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૩ ધન્વન્તરિરુવાચ । દ્રવ્યાણિ મધુરાદીનિ વક્ષ્યે રાગહરાણ્યહમ્ । શાલિષષ્ટિકગોધૃમક્ષીરં ઘૃતં રસા મધ ॥ ૧,૧૭૩.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું મધુર સ્વાદવાળી અને રાગ દૂર કરતી વસ્તુઓ કહું છું: શાલી અને શષ્ટિક ચોખા, ઘઉં, દૂધ, ઘી, રસો અને મધ.

મજ્જાશૃઙ્ગાટકયવકશેર્વિવારુગીક્ષુરમ્ । ગમ્ભગી પૌષ્કરં બીજં દ્રાક્ષા ખર્જૂરકં બલા ॥ ૧,૧૭૩.

મજ્જા, શ્રૃંગાટક, જૌ, યવ, ઉરુગી, ક્ષુર, ગંભારી, પૌષ્કર બીજ, દ્રાક્ષ, ખજુર અને બલા સામેલ છે.

નારિકલેક્ષ્વાત્મણુપ્તા વિદારી ચ પ્રિયાલકમ્ । મધુકં તાલકષ્માણ્ડં મુખ્યોઽયં મધુરો ગણઃ ॥ ૧,૧૭૩.

નાળિયેર, ઇક્ષ્વાકુ, આત્માનુપ્ત, વિદારી, પિયાળ, યસ્તિમધુ, તાડ અને કશ્માંડ — આ મુખ્ય મધુર પદાર્થો છે.

મૂર્છાદાહપ્રશમનઃ પડિન્દ્રિયપ્રસાદનઃ । કૃમિકૃત્કફકૃચ્ચૈવ એકોઽત્યર્થ નિપેવિતઃ ॥ ૧,૧૭૩.

આ વસ્તુઓ બેહોશી અને દાહ દૂર કરે છે, ઇન્દ્રિયો શુદ્ધ કરે છે, પણ વધારે લેવાથી કૃમિ અને કફ વધે છે અને નુકસાન થાય છે.

શ્વાસકાસામ્યમાધુર્યસ્વરઘાતાર્વુદાનિ ચ । ગલગણ્ડશ્લીપદાનિ ગુડલેપાદિ કારયેત્ ॥ ૧,૧૭૩.

શ્વાસ, ખાંસી, મધુમેહ, અવાજ બેસવું, ગાંઠ, ગળાનો સૂજ અને શ્લીપદ માટે ગોળ અને આવી વસ્તુઓનો લેપ કરવો.

દાડિમામલકામ્રં ચ કપિત્થકરમર્દકૌ । માતુલુઙ્ગામ્રાતકં ચ બદરં તિન્તડીફલમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

દાડમ, આમળા, કેરી, કપિઠ, કરમર્દ, માતુલુંગ, આમ્રાતક, બોર અને ચિંતળ ફળ સામેલ છે.

દધિ તક્રં કાઞ્જિકં ચ લકુચં ચામ્લવે તસમ્ । અમ્લો લોણઃ શુણ્ઠીયુક્તો જારણઃ પાચનો રસઃ ॥ ૧,૧૭૩.

દહીં, છાસ, ખાટું કાંજું, લકુચું અને બીજા ખાટા પદાર્થો — ખાટો સ્વાદ જ્યારે મીઠું અને સૂંઠ સાથે હોય ત્યારે તે પાચન માટે ઉત્તમ ગણાય છે અને જઠરાગ્નિ વધારવામાં મદદ કરે છે.

ક્લેદનો વાતકૃદ્ધૃપ્યો વિદાહી ચાનુલોમનઃ । અમ્લોઽત્યર્થં સેવ્યમાનઃ કુર્યાદ્ધૈ દન્તહર્ષકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

ખાટો સ્વાદ ભેજ લાવે છે, વાયુ વધારતો અને તીખો હોય છે, દહન કરે છે અને પેટની ગતિને સહારો આપે છે; પણ વધારે ખાવાથી દાંતોમાં ચમક અને ઝણઝણાટ થાય છે.

શરીરસ્ય ચ શૈતિલ્યં સ્વરકણ્ઠાસ્યહૃદ્દહેત્ । છિન્નભિન્નવ્રણાદીનિ પાચયિત્વાગ્નિભાવિતઃ ॥ ૧,૧૭૩.

આ સ્વાદ શરીરને ઢીલો બનાવે છે, અવાજમાં કરકસપન, ગળું, મોં અને હૃદયમાં તકલીફ કરે છે; ઘા અને ફાટેલા વ્રણને પકવીને પછી દહન પેદા કરે છે.

લવણાનિ યવક્ષારસર્જિકાદિશ્ચ લાવણઃ । શોધનઃ પાચનઃ ક્લેદી વિશ્લેષસર્પણાદિકૃત્ ॥ ૧,૧૭૩.

મીઠાં જેવા કે સામાન્ય મીઠું, યવક્ષાર, સર્જીકાં અને બીજા — મીઠો સ્વાદ શુદ્ધિ લાવે છે, પાચન કરે છે, ભેજ આપે છે અને શરીરમાં વિભાજન તથા પ્રસરણ કરાવે છે.

માર્ગરોધી માર્દવકૃત્સ એકઃ પરિષેવિતઃ । ગાત્રકણ્ડૂકોષ્ઠશોથવૈવર્ણ્યં જનયેદ્રસઃ । રક્તવાતં પિત્તરક્તં પુંસ્ત્વેન્દ્રિયરુજાદિકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

મીઠો સ્વાદ એકલો લેવાય તો નાડીઓમાં અવરોધ કરે છે અને નરમાઈ લાવે છે; એ શરીરમાં ખંજવાળ, પેટમાં ફૂલવું, રંગમાં ફેરફાર, રક્ત અને વાયુના રોગો, પિત્ત અને રક્તના દુષ્પ્રભાવ, પુરૂષત્વમાં ઘટાડો અને ઇન્દ્રિયોના રોગો પેદા કરે છે.

વ્યોષશિગ્રૂમૂલકં દેવદારુ ચ કુષ્ઠકમ્ । લશુનં વલ્ગુજી ફલં મુસ્તાગુગ્ગુલુલાઙ્ગલી ॥ ૧,૧૭૩.

પીપર, શિગરુંનું મૂળ, દેવદારુ, કુષ્ટ, લસણ, વલ્ગુજીનું ફળ, મુસ્તા, ગુગ્ગળુ અને લાંગળી —

કટુકો દીપનઃ શોધી કુષ્ઠકણ્ડૂકફાન્તકૃત્ । સ્થૌલ્યાલસ્યક્રિમિહરઃ શુક્રમેદોવિરોધનઃ । એકોઽત્યર્થં સેવ્યમાનઃ ભ્રમદાહાદિકૃદ્ભવેત્ ॥ ૧,૧૭૩.

તીખો સ્વાદ અગ્નિ પ્રગટાવે છે, શુદ્ધિ કરે છે, ત્વચાના રોગો, ખંજવાળ અને કફ નાશ કરે છે; વધારે વજન, આળસ અને કૃમિઓ દૂર કરે છે, શુક્ર અને ચરબીનો વિરોધ કરે છે; પણ વધારે લેવાય તો ચક્કર, દહન વગેરે તકલીફો આપે છે.

કૃતમાલઃ કીરાણિ હરિદ્રેન્દ્રયવાસ્તથા । સ્વાદુકણ્ટકવેત્રાણિ બૃહતીદ્વયશઙ્ખિની ॥ ૧,૧૭૩.

કૃતમાલા, કીરાણી, હળદર, જૌ, મીઠો કાંટો, વેતર, બંને બૃહતી અને શંખિની —

ગુડૂચી ચદ્રવન્તી ચ ત્રિવૃન્મણ્ડૂકપર્ણ્યપિ । કારવેલ્લકવાર્તાકુકરવીરકવાસકાઃ ॥ ૧,૧૭૩.

ગૂડૂચી, દ્રવંતી, ત્રિવૃત, મંડૂકપર્ણી, કારવેલ્લા, રીંગણ, કરવીર અને વાસક —

રોહિણી શઙ્ખચૂર્ણં ચ કર્કોટો વૈ જયન્તિકા । જાતીવારુણકં નિમ્બો જ્યોતિષ્મતી પુનર્નવા ॥ ૧,૧૭૩.

રોહિણી, શંખનું ચૂર્ણ, કર્કોટ, જયંતિકા, જાતી, વારુણક, નિમ્બુ, જ્યોતિષ્મતી અને પુનર્નવા —

તિક્તો રસશ્છેદનઃ સ્યાદ્રોચની દીપનસ્તથા । શોધનો જ્વરતૃષ્ણાઘ્નો મૂર્છાકણ્ઠાર્તિકાદિજિત્ ॥ ૧,૧૭૩.

કડવો સ્વાદ રસને કાપે છે, શુદ્ધિ કરે છે અને અગ્નિ પ્રગટાવે છે; તે શુદ્ધ કરે છે, તાવ અને તરસ દૂર કરે છે, મૂર્છા, ગળાનો દુઃખાવો અને આવી બીમારીઓને જીતે છે.

વિણ્મૂત્રક્લેદસંશોષો હ્યત્યર્થં સ ચ સેવિતઃ । હનુસ્તમ્ભાક્ષેપકાર્તિશિરઃ શૂલબ્રણાદિકૃત્ ॥ ૧,૧૭૩.

જ્યારે વધારે લેવાય, ત્યારે તે વિસર્જન અને મૂત્રને સુકાવી નાખે છે; જડબામાં જડપણ, આંચકો, દુઃખાવો, માથાનો દુઃખાવો અને ઘા પેદા કરે છે.

ત્રિફલાસલ્લકીજમ્બુ આમ્રાતકવચાદિકમ્ । તિન્દુકં વકુલં શાલં પાલઙ્કીમુદ્ગચિલ્લકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

ત્રિફળા, સલ્લકી, જાંબુ, આમ્રાતક, વચા, તિંડુક, વકુલ, શાલ, પાલંકી, મુગ અને ચિલ્લક —

કષાયો ગ્રાહકો રોપી સ્તમ્ભનક્લેદશોષણઃ । એકોઽત્યર્થં સેવ્યમાનો હૃદયે ચાથ પીડકઃ । મુખશોષજ્વરાધ્માનમન્યાસ્તમ્ભાદિકારકઃ ॥ ૧,૧૭૩.

કષાય સ્વાદ શોષક છે, ઘા ભરવા માટે મદદરૂપ છે, બંધક છે અને ભેજ સુકાવે છે; વધારે માત્રામાં એકલો લેવાય તો હૃદયમાં દુઃખાવો, મોં સુકાવું, તાવ, પેટ ફૂલવું અને અન્ય જડપણ જેવી તકલીફો આપે છે.