ગરુડપુરાણમ્

પીતાશ્વગન્ધા પયસા ઘૃતેનાશેપરોગનુત્ । મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વરસો વિદાર્યાશ્ચામૃતોપમઃ ॥ ૧,૧૭૨.

અશ્વગંધા દૂધ અને ઘી સાથે પીવાથી શુક્રના રોગો દૂર થાય છે; મંડૂકપર્ણી અને વિદારીનો તાજો રસ અમૃત સમાન છે.

તિલધાત્રીભૃઙ્ગરાજૌ જગ્ધ્વા વર્ષશતી ભવેત્ । ત્રિકટુ ત્રિફલા વહ્નિર્ગુડૂચી ચ શતાવરી ॥ ૧,૧૭૨.

તલ, ધાત્રી અને ભૃંગરાજ ખાધા પછી શતાયુષ્ય મળે છે; ત્રિકટુ, ત્રિફળા, વ્હનિ, ગુડૂચી અને શતાવરી પણ ઉપયોગી છે.

વિડઙ્ગલોહચૂર્ણં તુ મધુના સહ રોગનુત્ । ત્રિફલા ચ કણા શુણ્ઠી ગુડૂચી ચ શતાવરી ॥ ૧,૧૭૨.

વિડંગ અને લોહનું ચૂર્ણ મધ સાથે લઈ રોગો દૂર કરે છે; ત્રિફળા, કણા, સૂંઠી, ગુડૂચી અને શતાવરી પણ ઉપયોગી છે.

વિડઙ્ગભૃઙ્ગરાજાદિ ભાવિતં સર્વરોગનુત્ । ચૂર્ણં વિદાર્યા મધ્વાજ્યં લીઢ્વા દશ સ્ત્રિયો વ્રજેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

વિડંગ, ભૃંગરાજ વગેરેથી બનેલું ચૂર્ણ મધ અને ઘી સાથે લઈ તમામ રોગો દૂર થાય છે; આ ચાટ્યા પછી પુરુષ દસ સ્ત્રીઓ સુધી જઈ શકે છે.

ઘૃતં શતાવરીકલ્કૈઃ ક્ષીરૈર્દશગુણૈઃ પચેત્ । શર્કરાપિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તં વા જારકં વિદુઃ ॥ ૧,૧૭૨.

શતાવરીના કળક અને દસગણાં દૂધ સાથે ઘી પકવી, પછી તેમાં ખાંડ, પિપ્પલી અને મધ ઉમેરવું, તેને જારક કહે છે.

પ્રતિમર્ષોઽવપીડશ્ચ નસ્યં પ્રવપનં તથા । શિરોવિરેચનં ચેતિ પઞ્ચકર્મ ચ કથ્યતે ॥ ૧,૧૭૨.

પ્રતિમર્શ, અવપીડ, નસ્ય, પ્રવપન અને શિરોવિરેચન—આ પાંચ ક્રિયાઓને પંચકર્મ કહે છે.

માસૈર્દ્વિસંખ્યૈર્માઘાદ્યૈઃ ક્રમાત્ષડૃતવઃ સ્મૃતાઃ । અગ્નિસેવામધુક્ષીરવિકૃતીઃ પરિપેવયેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

માઘથી શરૂ કરીને દરેક ઋતુ બે મહિના ગણાય છે; આ ઋતુઓમાં અગ્નિ, દૂધ અને દહીંના ઉત્પાદનો ટાળવા જોઈએ.

સ્ત્રીયુક્તઃ શિશિરે તદ્વદ્વસન્તે ન દિવા સ્વપેત્ । ત્યજેદ્વર્ષાસુ સ્વપ્નાદીઞ્છરદિન્દોશ્ચ રશ્મયઃ ॥ ૧,૧૭૨.

શિયાળામાં સ્ત્રી સાથે સુવું જોઈએ; વસંતમાં દિવસ દરમિયાન ઊંઘ ન કરવી. ચોમાસામાં ઊંઘ અને એ જેવી આદતો છોડવી, અને શરદ ઋતુના ચંદ્રની કિરણો પણ ટાળવી.

પથ્યાનિ શાલયો મુદ્રા વર્ષામ્ભઃ ક્વથિતં પયઃ । નિમ્વાતસીકુસુમ્ભાનાં શિગ્રુસર્ષપયોસ્તથા ॥ ૧,૧૭૨.

હિતકારક ખોરાકમાં ચોખા, મુદ્રા દાળ, વરસાદનું પાણી, ઉકાળેલું દૂધ અને નીમ, અટસી, કુસુંભ, શિગરૂ અને રાય છે.

જ્યોતિષ્મતીમૂલકાનાં તૈલાનિ ચ હરન્તિ હિ । કૃમિકુષ્ઠપ્રમેહાંશ્ચ વાતશ્લેષ્મશિરોરુજઃ ॥ ૧,૧૭૨.

જ્યોતિષ્મતી અને બીજા મૂળોના તેલ કૃમિ, ચામડીના રોગ, મૂત્રના રોગ અને વાયુ, કફ તથા માથાના દુઃખાવા દૂર કરે છે.

દાડિમામલકીકોલકરમર્દ્પિયાલકમ્ । જમ્બીરં નાગગ્ગં ચ આમ્રાતકકપિન્થકમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

દાડમ, આમળા, કોલા, કરમર્દ, પિયાળ, જાંબીરા, નાગંગા, આમ્રાતક અને કપિઠ ફળ જણાવવામાં આવ્યા છે.

પિત્તલાન્યનિલઘ્નાનિ કફોત્ક્લેશકરાણિચ । જલં જીમૂતકેક્ષ્વાકુકુટજાકૃતબન્ધનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

આ ફળો પિત્ત માટે લાભદાયી છે અને વાયુ શમાવે છે, પણ કફ વધારનાર છે. જીમૂતક, ઇક્ષ્વાકુ અને કુટજથી તૈયાર કરેલું પાણી બાંધક છે.

ધામાર્ગવશ્ચ સંયોજ્યાઃ સર્વથા વમનેષ્વમી । પૂર્વાહ્ને વમનાયેતે મદનેન્દ્રયવી વચા ॥ ૧,૧૭૨.

ધામારગવ અને અર્ક હંમેશા ઉલટી માટે સાથે આપવું. વહેલી સવારે ઉલટી કરવા માટે મદન, ઇન્દ્રયવ અને વચા ઉપયોગી છે.

મૃદુકોષ્ટશ્ચ પિત્તેન ખરો વાતકફાશ્રયાત્ । મધ્યમઃ સમદોષે સ્યાત્ત્રિવૃત્તિતે વિરેચનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

નરમ પેટવાળાને પિત્તનો પ્રભાવ હોય છે; કઠણ પેટવાળાને વાયુ અને કફનો. મધ્યમ દોષવાળાને ત્રિવૃતથી વિરેचन કરવું યોગ્ય છે.

શર્કરામધુસંયુક્તં સૈન્ધવં નગરં ત્રિવૃત્ । હરીતકીવિહઙ્ગાનિ ગોમૂત્રેણ વિરેચનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

શર્કરા અને મધ સાથે મિશ્રિત ત્રિવૃત, સૈંધવ મીઠું, સુંઠી, હરિતકી અને વિહંગા, ગાયના મૂત્ર સાથે આપવાથી વિરેचन થાય છે.

એરણ્ડતૈલં ત્રિફલાક્વાથશ્ચ દ્વિગુણસ્તથા । વાતોલ્બણેષુ દોષેષુ ભોજયિત્વાથ વામયેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

એરંડાનું તેલ અને ત્રિફળાનો કઢો, બમણો પ્રમાણમાં, વાયુવર્ધક દોષોમાં ભોજન પછી ઉલટી માટે આપવું.

વંશાદિનેત્રં કુર્વીત પડષ્ટદ્વાદશાઙ્ગુલમ્ । કર્કન્ધૃફલવચ્છિદ્રં વસ્તિરુત્તાનશાયિને ॥ ૧,૧૭૨.

બાંસની નળી આઠ કે બાર આંગળ લાંબી, કરકંધુ ફળ જેવું છિદ્ર રાખી, પીઠ પર સુતા માણસને બસ્તી માટે બનાવવી.

નિરૂહદાનેઽપિ વિધિરયમેવમુદીરિતઃ । અર્ધત્રિપટ્પલે માત્રા લઘુમધ્યોત્તમઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૭૨.

નિરૂહ બસ્તી આપવા માટે આ રીત જણાવવામાં આવી છે; માત્રા અડધી, પોણી કે આખી પલાં પ્રમાણે હલકી, મધ્યમ કે ઉત્તમ ગણાય છે.

પથ્યાક્ષવાત્ર્યોકદ્વિચતુર્ભાગ રુગર્દનાઃ । શતવર્યસૃતાભૃઙ્ગસિન્ધુવારાદિભાવિતાઃ ॥ ૧,૧૭૨.

પથ્યાક્ષવાત્રી એક, બે કે ચાર ભાગમાં, રૂગર્દન, શતાવરી, સૃતા, ભૃંગા, સિંધુવાર વગેરે સાથે મિશ્ર કરી ઉપયોગ થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૩ ધન્વન્તરિરુવાચ । દ્રવ્યાણિ મધુરાદીનિ વક્ષ્યે રાગહરાણ્યહમ્ । શાલિષષ્ટિકગોધૃમક્ષીરં ઘૃતં રસા મધ ॥ ૧,૧૭૩.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું મધુર સ્વાદવાળી અને રાગ દૂર કરતી વસ્તુઓ કહું છું: શાલી અને શષ્ટિક ચોખા, ઘઉં, દૂધ, ઘી, રસો અને મધ.

મજ્જાશૃઙ્ગાટકયવકશેર્વિવારુગીક્ષુરમ્ । ગમ્ભગી પૌષ્કરં બીજં દ્રાક્ષા ખર્જૂરકં બલા ॥ ૧,૧૭૩.

મજ્જા, શ્રૃંગાટક, જૌ, યવ, ઉરુગી, ક્ષુર, ગંભારી, પૌષ્કર બીજ, દ્રાક્ષ, ખજુર અને બલા સામેલ છે.

નારિકલેક્ષ્વાત્મણુપ્તા વિદારી ચ પ્રિયાલકમ્ । મધુકં તાલકષ્માણ્ડં મુખ્યોઽયં મધુરો ગણઃ ॥ ૧,૧૭૩.

નાળિયેર, ઇક્ષ્વાકુ, આત્માનુપ્ત, વિદારી, પિયાળ, યસ્તિમધુ, તાડ અને કશ્માંડ — આ મુખ્ય મધુર પદાર્થો છે.

મૂર્છાદાહપ્રશમનઃ પડિન્દ્રિયપ્રસાદનઃ । કૃમિકૃત્કફકૃચ્ચૈવ એકોઽત્યર્થ નિપેવિતઃ ॥ ૧,૧૭૩.

આ વસ્તુઓ બેહોશી અને દાહ દૂર કરે છે, ઇન્દ્રિયો શુદ્ધ કરે છે, પણ વધારે લેવાથી કૃમિ અને કફ વધે છે અને નુકસાન થાય છે.

શ્વાસકાસામ્યમાધુર્યસ્વરઘાતાર્વુદાનિ ચ । ગલગણ્ડશ્લીપદાનિ ગુડલેપાદિ કારયેત્ ॥ ૧,૧૭૩.

શ્વાસ, ખાંસી, મધુમેહ, અવાજ બેસવું, ગાંઠ, ગળાનો સૂજ અને શ્લીપદ માટે ગોળ અને આવી વસ્તુઓનો લેપ કરવો.

દાડિમામલકામ્રં ચ કપિત્થકરમર્દકૌ । માતુલુઙ્ગામ્રાતકં ચ બદરં તિન્તડીફલમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

દાડમ, આમળા, કેરી, કપિઠ, કરમર્દ, માતુલુંગ, આમ્રાતક, બોર અને ચિંતળ ફળ સામેલ છે.

દધિ તક્રં કાઞ્જિકં ચ લકુચં ચામ્લવે તસમ્ । અમ્લો લોણઃ શુણ્ઠીયુક્તો જારણઃ પાચનો રસઃ ॥ ૧,૧૭૩.

દહીં, છાસ, ખાટું કાંજું, લકુચું અને બીજા ખાટા પદાર્થો — ખાટો સ્વાદ જ્યારે મીઠું અને સૂંઠ સાથે હોય ત્યારે તે પાચન માટે ઉત્તમ ગણાય છે અને જઠરાગ્નિ વધારવામાં મદદ કરે છે.

ક્લેદનો વાતકૃદ્ધૃપ્યો વિદાહી ચાનુલોમનઃ । અમ્લોઽત્યર્થં સેવ્યમાનઃ કુર્યાદ્ધૈ દન્તહર્ષકમ્ ॥ ૧,૧૭૩.

ખાટો સ્વાદ ભેજ લાવે છે, વાયુ વધારતો અને તીખો હોય છે, દહન કરે છે અને પેટની ગતિને સહારો આપે છે; પણ વધારે ખાવાથી દાંતોમાં ચમક અને ઝણઝણાટ થાય છે.

શરીરસ્ય ચ શૈતિલ્યં સ્વરકણ્ઠાસ્યહૃદ્દહેત્ । છિન્નભિન્નવ્રણાદીનિ પાચયિત્વાગ્નિભાવિતઃ ॥ ૧,૧૭૩.

આ સ્વાદ શરીરને ઢીલો બનાવે છે, અવાજમાં કરકસપન, ગળું, મોં અને હૃદયમાં તકલીફ કરે છે; ઘા અને ફાટેલા વ્રણને પકવીને પછી દહન પેદા કરે છે.

લવણાનિ યવક્ષારસર્જિકાદિશ્ચ લાવણઃ । શોધનઃ પાચનઃ ક્લેદી વિશ્લેષસર્પણાદિકૃત્ ॥ ૧,૧૭૩.

મીઠાં જેવા કે સામાન્ય મીઠું, યવક્ષાર, સર્જીકાં અને બીજા — મીઠો સ્વાદ શુદ્ધિ લાવે છે, પાચન કરે છે, ભેજ આપે છે અને શરીરમાં વિભાજન તથા પ્રસરણ કરાવે છે.