ગરુડપુરાણમ્

સ્તન્યાભાવે પયશ્છાગં ગવ્યં વા તદ્ગુણં પિવેત્ । સ્વેદનં નાગ્નિશોફાર્તે મૃદા સ્યાદગ્નિતપ્તયા ॥ ૧,૧૭૨.

માતાનું દૂધ ન મળે તો બકરાનું કે ગાયનું દૂધ, જે સમાન ગુણ ધરાવે છે, આપવું જોઈએ; અને જે બાળકોને બિનજ્વલંત સોજો હોય, તેમને અગ્નિથી ગરમ કરેલી માટીથી સ્વેદન કરવું.

લેહો મુસ્તવિપાયાશ્ચ વમિકાસજ્વરે પિબેત્ । સુસ્તશુણ્ઠીવિષાવિલ્વકૂટજૈરતિસારનુત ॥ ૧,૧૭૨.

ઉલટી અને તાવમાં મુસ્તા અને વિપાયકાનું ચાટણ આપવું; અને अतિસાર માટે સૂકી સુંઠી, વિષા, બિલ્વ અને કૂટજનું મિશ્રણ લાભદાયી છે.

મધુ વ્યોષં માતુલુઙ્ગં હિક્કાચ્છર્દિનિવારણમ્ । કુષ્ઠેન્દ્રયવસિદ્ધાર્થા નિશા દૂર્વા ચ કુષ્ઠજિત્ ॥ ૧,૧૭૨.

મધ, વ્યોષ અને માતુલુંગ હિચકી અને ઉલટી માટે ઉત્તમ છે; કુષ્ટ, ઇન્દ્રયવ, સિદ્ધાર્થક, નિશા અને દુર્વા ત્વચા રોગમાં લાભ કરે છે.

મહામુણ્જિતિકોજીચ્યકાથૈઃ સ્નાનં ગ્રહાપહમ્ । સપ્તચ્છદામયનિશાચન્દનૈશ્ચાનુલેપનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

મહામુંજ, તिक्त અને જીચ્યાના કઢા વડે સ્નાન કરવાથી ગ્રહદોષ દૂર થાય છે; સપ્તછદ, અમય, નિશા અને ચંદનના લપસણથી પણ લાભ થાય છે.

શઙ્ખાબ્જબીજરુદ્રાક્ષવચાલૌહાદિધારણમ્ । ઓં કં ટં યં ગં વૈનતેયાય નમઃ । ઓં હોં હાં હઃ મન્ત્રેણ શાન્તિર્વાલાનાં માર્જનાદ્વલિદાનતઃ । ઓં હ્રીં બાલમ્રહાદ્વલિં ગૃહ્ણીત વાલં મુઞ્ચત સ્વાહા ॥ ૧,૧૭૨.

શંખ, કમળના બીજ, રુદ્રાક્ષ, વચા અને લોહા ધારણ કરવું જોઈએ; 'ૐ કં ટં યં ગં વૈનતેયાય નમઃ, ૐ હોં હાં હઃ' મંત્રથી બાળકોને છાંટવું અને દોરો બાંધવો; 'ૐ હ્રીં બાલમ્રહાદ્વલિં ગ્રહણીત વાલં મુંચત સ્વાહા' મંત્રથી શાંતિ મળે છે.

તણ્ડુલાદ્ભિઃ શિરીપસ્ય પલં પીતં વિષાપહમ્ । તણ્ડુલાદ્ભિશ્ચ વર્ષાભ્વાઃ શુક્લાયાઃ સર્પદંશનુત્ ॥ ૧,૧૭૨.

શિરીષનું એક પળા ચોખાના પાણી સાથે પીવાથી વિષનો નાશ થાય છે; અને ચોખાના પાણી સાથે વર્ષાભ્વા અથવા શુક્લા પીવાથી સાપના દંશ માટે લાભ થાય છે.

દધ્યાજ્યં તણ્ડુલીયં ચ ગૃહધૃમો નિશા તથા । પિષ્ટં પાનં તથા ક્ષૌદ્રં સિન્ધૃત્થસ્ય વિપાન્તકમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

દહીં, ઘી, ચોખાનું પાણી, ગૃહધ્રુમ, નિશા અને મધ સાથે પીસેલું અથવા પીવાનું, સિંધૃત્થના વિષને દૂર કરવા માટે ઉપયોગી છે.

અઙ્કોટમૂલનિષ્ક્વાથઃ સાજ્યઃ પીતો વિષાન્તકઃ । યજ્જરાવ્યાધિવિધ્વંસિ ભેષજં તદ્રસાયનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

અંકોટાના મૂળનો કઢો ઘી સાથે પીવાથી વિષનો નાશ થાય છે; આ ઔષધિ વૃદ્ધાવસ્થા અને રોગોને દૂર કરે છે અને રસાયન ગણાય છે.

સિન્દૂત્યરાર્કરાશુણ્ઠીકણામધુગુડૈઃ ક્રમાત્ । વર્ષાદિષ્વભયા સેવ્યા રસાયનગુણૌષિણા ॥ ૧,૧૭૨.

સિંદૂતિ, અરાર્ક, રાશુંઠી, કણા, મધ અને ગોળ ક્રમશઃ લેવું; વર્ષાદિ ઋતુઓમાં અભય સાથે રસાયન ગુણો મેળવવા માટે ઉપયોગી છે.

જ્વરસ્યાન્તેઽભયાં ચૈકાં પ્રભુઙ્ક્તે દ્વે વિભીતકે । ભુક્ત્વા મધ્વાજ્યધાત્રીણાં ચતુષ્કં શતવર્ષકૃત્ ॥ ૧,૧૭૨.

તાવ પૂરો થયા પછી એક અભય અને બે વિભીતક ખાવા; પછી મધ, ઘી, આમળા અને ધાત્રીનો ચતુષ્ક ખાધા પછી શતાયુષ્ય મળે છે.

પીતાશ્વગન્ધા પયસા ઘૃતેનાશેપરોગનુત્ । મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વરસો વિદાર્યાશ્ચામૃતોપમઃ ॥ ૧,૧૭૨.

અશ્વગંધા દૂધ અને ઘી સાથે પીવાથી શુક્રના રોગો દૂર થાય છે; મંડૂકપર્ણી અને વિદારીનો તાજો રસ અમૃત સમાન છે.

તિલધાત્રીભૃઙ્ગરાજૌ જગ્ધ્વા વર્ષશતી ભવેત્ । ત્રિકટુ ત્રિફલા વહ્નિર્ગુડૂચી ચ શતાવરી ॥ ૧,૧૭૨.

તલ, ધાત્રી અને ભૃંગરાજ ખાધા પછી શતાયુષ્ય મળે છે; ત્રિકટુ, ત્રિફળા, વ્હનિ, ગુડૂચી અને શતાવરી પણ ઉપયોગી છે.

વિડઙ્ગલોહચૂર્ણં તુ મધુના સહ રોગનુત્ । ત્રિફલા ચ કણા શુણ્ઠી ગુડૂચી ચ શતાવરી ॥ ૧,૧૭૨.

વિડંગ અને લોહનું ચૂર્ણ મધ સાથે લઈ રોગો દૂર કરે છે; ત્રિફળા, કણા, સૂંઠી, ગુડૂચી અને શતાવરી પણ ઉપયોગી છે.

વિડઙ્ગભૃઙ્ગરાજાદિ ભાવિતં સર્વરોગનુત્ । ચૂર્ણં વિદાર્યા મધ્વાજ્યં લીઢ્વા દશ સ્ત્રિયો વ્રજેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

વિડંગ, ભૃંગરાજ વગેરેથી બનેલું ચૂર્ણ મધ અને ઘી સાથે લઈ તમામ રોગો દૂર થાય છે; આ ચાટ્યા પછી પુરુષ દસ સ્ત્રીઓ સુધી જઈ શકે છે.

ઘૃતં શતાવરીકલ્કૈઃ ક્ષીરૈર્દશગુણૈઃ પચેત્ । શર્કરાપિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તં વા જારકં વિદુઃ ॥ ૧,૧૭૨.

શતાવરીના કળક અને દસગણાં દૂધ સાથે ઘી પકવી, પછી તેમાં ખાંડ, પિપ્પલી અને મધ ઉમેરવું, તેને જારક કહે છે.

પ્રતિમર્ષોઽવપીડશ્ચ નસ્યં પ્રવપનં તથા । શિરોવિરેચનં ચેતિ પઞ્ચકર્મ ચ કથ્યતે ॥ ૧,૧૭૨.

પ્રતિમર્શ, અવપીડ, નસ્ય, પ્રવપન અને શિરોવિરેચન—આ પાંચ ક્રિયાઓને પંચકર્મ કહે છે.

માસૈર્દ્વિસંખ્યૈર્માઘાદ્યૈઃ ક્રમાત્ષડૃતવઃ સ્મૃતાઃ । અગ્નિસેવામધુક્ષીરવિકૃતીઃ પરિપેવયેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

માઘથી શરૂ કરીને દરેક ઋતુ બે મહિના ગણાય છે; આ ઋતુઓમાં અગ્નિ, દૂધ અને દહીંના ઉત્પાદનો ટાળવા જોઈએ.

સ્ત્રીયુક્તઃ શિશિરે તદ્વદ્વસન્તે ન દિવા સ્વપેત્ । ત્યજેદ્વર્ષાસુ સ્વપ્નાદીઞ્છરદિન્દોશ્ચ રશ્મયઃ ॥ ૧,૧૭૨.

શિયાળામાં સ્ત્રી સાથે સુવું જોઈએ; વસંતમાં દિવસ દરમિયાન ઊંઘ ન કરવી. ચોમાસામાં ઊંઘ અને એ જેવી આદતો છોડવી, અને શરદ ઋતુના ચંદ્રની કિરણો પણ ટાળવી.

પથ્યાનિ શાલયો મુદ્રા વર્ષામ્ભઃ ક્વથિતં પયઃ । નિમ્વાતસીકુસુમ્ભાનાં શિગ્રુસર્ષપયોસ્તથા ॥ ૧,૧૭૨.

હિતકારક ખોરાકમાં ચોખા, મુદ્રા દાળ, વરસાદનું પાણી, ઉકાળેલું દૂધ અને નીમ, અટસી, કુસુંભ, શિગરૂ અને રાય છે.

જ્યોતિષ્મતીમૂલકાનાં તૈલાનિ ચ હરન્તિ હિ । કૃમિકુષ્ઠપ્રમેહાંશ્ચ વાતશ્લેષ્મશિરોરુજઃ ॥ ૧,૧૭૨.

જ્યોતિષ્મતી અને બીજા મૂળોના તેલ કૃમિ, ચામડીના રોગ, મૂત્રના રોગ અને વાયુ, કફ તથા માથાના દુઃખાવા દૂર કરે છે.

દાડિમામલકીકોલકરમર્દ્પિયાલકમ્ । જમ્બીરં નાગગ્ગં ચ આમ્રાતકકપિન્થકમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

દાડમ, આમળા, કોલા, કરમર્દ, પિયાળ, જાંબીરા, નાગંગા, આમ્રાતક અને કપિઠ ફળ જણાવવામાં આવ્યા છે.

પિત્તલાન્યનિલઘ્નાનિ કફોત્ક્લેશકરાણિચ । જલં જીમૂતકેક્ષ્વાકુકુટજાકૃતબન્ધનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

આ ફળો પિત્ત માટે લાભદાયી છે અને વાયુ શમાવે છે, પણ કફ વધારનાર છે. જીમૂતક, ઇક્ષ્વાકુ અને કુટજથી તૈયાર કરેલું પાણી બાંધક છે.

ધામાર્ગવશ્ચ સંયોજ્યાઃ સર્વથા વમનેષ્વમી । પૂર્વાહ્ને વમનાયેતે મદનેન્દ્રયવી વચા ॥ ૧,૧૭૨.

ધામારગવ અને અર્ક હંમેશા ઉલટી માટે સાથે આપવું. વહેલી સવારે ઉલટી કરવા માટે મદન, ઇન્દ્રયવ અને વચા ઉપયોગી છે.

મૃદુકોષ્ટશ્ચ પિત્તેન ખરો વાતકફાશ્રયાત્ । મધ્યમઃ સમદોષે સ્યાત્ત્રિવૃત્તિતે વિરેચનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

નરમ પેટવાળાને પિત્તનો પ્રભાવ હોય છે; કઠણ પેટવાળાને વાયુ અને કફનો. મધ્યમ દોષવાળાને ત્રિવૃતથી વિરેचन કરવું યોગ્ય છે.

શર્કરામધુસંયુક્તં સૈન્ધવં નગરં ત્રિવૃત્ । હરીતકીવિહઙ્ગાનિ ગોમૂત્રેણ વિરેચનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

શર્કરા અને મધ સાથે મિશ્રિત ત્રિવૃત, સૈંધવ મીઠું, સુંઠી, હરિતકી અને વિહંગા, ગાયના મૂત્ર સાથે આપવાથી વિરેचन થાય છે.

એરણ્ડતૈલં ત્રિફલાક્વાથશ્ચ દ્વિગુણસ્તથા । વાતોલ્બણેષુ દોષેષુ ભોજયિત્વાથ વામયેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

એરંડાનું તેલ અને ત્રિફળાનો કઢો, બમણો પ્રમાણમાં, વાયુવર્ધક દોષોમાં ભોજન પછી ઉલટી માટે આપવું.

વંશાદિનેત્રં કુર્વીત પડષ્ટદ્વાદશાઙ્ગુલમ્ । કર્કન્ધૃફલવચ્છિદ્રં વસ્તિરુત્તાનશાયિને ॥ ૧,૧૭૨.

બાંસની નળી આઠ કે બાર આંગળ લાંબી, કરકંધુ ફળ જેવું છિદ્ર રાખી, પીઠ પર સુતા માણસને બસ્તી માટે બનાવવી.

નિરૂહદાનેઽપિ વિધિરયમેવમુદીરિતઃ । અર્ધત્રિપટ્પલે માત્રા લઘુમધ્યોત્તમઃ ક્રમાત્ ॥ ૧,૧૭૨.

નિરૂહ બસ્તી આપવા માટે આ રીત જણાવવામાં આવી છે; માત્રા અડધી, પોણી કે આખી પલાં પ્રમાણે હલકી, મધ્યમ કે ઉત્તમ ગણાય છે.

પથ્યાક્ષવાત્ર્યોકદ્વિચતુર્ભાગ રુગર્દનાઃ । શતવર્યસૃતાભૃઙ્ગસિન્ધુવારાદિભાવિતાઃ ॥ ૧,૧૭૨.

પથ્યાક્ષવાત્રી એક, બે કે ચાર ભાગમાં, રૂગર્દન, શતાવરી, સૃતા, ભૃંગા, સિંધુવાર વગેરે સાથે મિશ્ર કરી ઉપયોગ થાય છે.