ગરુડપુરાણમ્

નાચનં (લનણં) સગુડં વિશ્વં પિપ્પલી વા સસૈન્ધવા । ભુજસ્તમ્ભાદિરોગેષુ સર્વેષૂર્ધ્વગદેષુ ચ ॥ ૧,૧૭૧.

નાચન (અથવા લણણ) ને ગોળ સાથે અથવા પીપળી ને સૈંધવ મીઠા સાથે લેવું, હાથના લકવા અને ઉપરના અંગોના બધા રોગોમાં લાભદાયી છે.

સૂર્યાવર્તે વિધાતવ્યં નસ્યકર્માદિભેષજમ્ । દશમૂલીકષાયં તુ સર્પિઃ સૈન્ધવસંયુતમ્ । નસ્યમઙ્ગવિભેદઘ્નં સૂર્યાવર્તશિરોઽર્તિનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

સૂર્યના પ્રભાવથી થતા રોગોમાં નાસ્ય અને અન્ય દવાઓ આપવી જોઈએ; દશમૂળીનું કઢું, ઘી અને સૈંધવ મીઠું સાથે મિશ્રિત કરીને નાસ્ય રૂપે આપવાથી અંગોમાં થતો દુઃખાવો અને સૂર્યના પ્રભાવથી થતો માથાનો દુઃખાવો દૂર થાય છે.

દધ્ના સૌવર્ચલાજાજીમધૂકં નીલમુત્પલમ્ । પિબેત્ક્ષૌદ્રયુતં નારી વાતાસૃગ્દરપીડિતા ॥ ૧,૧૭૧.

જે સ્ત્રી વાયુ કે રક્તના રોગથી પીડાય છે, તેણે દહીં, સૌવરચલ મીઠું, અજમો, મધુક, નીલકમળ અને મધ મિશ્રિત કરીને પીવું જોઈએ.

વાસકસ્વરસં પૈત્તે ગુડૂચ્યા રસમેવ વા । જલેનામલકીબીજં કલ્કં વાસસિતામધુ ॥ ૧,૧૭૧.

પિત્તના રોગમાં, વાસકાનું તાજું રસ કે ગુડૂચીનો રસ અથવા આમળાના બીજનો પેસ્ટ પાણી સાથે, વાસકાની સાથે સાકર અને મધ મેળવી લેવું જોઈએ.

આમલક્યા મધુરસં મૂલં કાર્પાસમેવ વા । પાણ્ડુપ્રદરશાન્ત્યર્થં પિબેત્તણ્ડુલવારિણા ॥ ૧,૧૭૧.

પાંડુ રોગ અને વધારે સ્ત્રાવ દૂર કરવા માટે આમળાનું મીઠું રસ અથવા કપાસના છોડનું મૂળ લઈ, તે તાંડુલના પાણી સાથે પીવું જોઈએ.

તણ્ડુલીયકમૂલં તુ સક્ષૌદ્રે સરસાઞ્જનમ્ । તણ્ડુલોદકસંપીતં સર્વાંશ્ચાસૃક્દરાઞ્જયેત્ । કુશમૂલં તણ્ડુલાદ્ભિઃ પીતં ચાસૃક્દરં જયેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

તાંડુલિયાના મૂળમાં મધ અને તાજું રસ મિશ્ર કરી, તાંડુલના પાણી સાથે પીવાથી બધા પ્રકારના વધારે રક્તસ્ત્રાવ દૂર થાય છે; કુશના મૂળને તાંડુલના પાણી સાથે પીવાથી પણ રક્તસ્ત્રાવ દૂર થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૨ ધન્વન્તરિરુવાચ । સ્ત્રીરોગાદિચિકિત્સાં ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । યોનિવ્યાપત્સુ ભૂયિષ્ટં શસ્યતે કર્મ વાતજિત્ ॥ ૧,૧૭૨.

શ્રીધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું સ્ત્રીરોગોનું ઉપચાર સમજાવીશ, સુશ્રુત, સાંભળ; યોનિના રોગોમાં ખાસ કરીને વાયુને શમાવતી સારવાર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

વચોપકુઞ્ચિકાજાતીકૃષ્ણાવાસકસૈન્ધવમ્ । અજમોદાયવક્ષારં ચિત્રકં શર્કરાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

વચ, પકુંચિકા, જાતી, કૃષ્ણા, વાસક, સૈંધવ મીઠું, અજમો, યવક્ષાર, ચિત્રક અને સાકર – આ બધાનું મિશ્રણ તૈયાર કરવું જોઈએ.

પિષ્ટ્વાલોડ્ય જલાદ્યૈશ્ચ ખાદયેદ્ધૃતભર્જિતમ્ । યોનિપાર્શ્વાર્તિહૃદ્રોગગુલ્માર્શો વિનિવર્તયેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

આ બધાને પીસી, પાણી વગેરેમાં મિશ્ર કરી, ઘીમાં તળી ને ખાવું; આ ઉપાય યોનિ, પાશ્વ, હૃદય, પેટના ગાંઠ અને અર્જના દુઃખાવા દૂર કરે છે.

બદરીપત્રસંલેપાદ્યોનિર્ભિન્ના પ્રશામ્યતિ । લોધ્રતુમ્બીફલાલેપાદ્યોનેર્દાર્ઢ્યં કરોતિ ચ ॥ ૧,૧૭૨.

બોરના પાનની લપસી લગાડવાથી ફાટી ગયેલી યોનિ શાંત થાય છે; લોધ્ર અને તુંબીના ફળની લપસી લગાડવાથી યોનિમાં મજબૂતી આવે છે.

પઞ્ચપલ્લવપિષ્ટાહ્વમાલતીકુસુમૈર્ઘૃતમ્ । રવિપક્વમસૃગ્ધારં યોનિગન્ધવિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

પાંચ પ્રકારના પાંદડા અને માલતીના ફૂલોની લપસી ઘીમાં પકાવી, રવિવિધિથી તૈયાર કરેલું ઘી યોનિમાંથી વધારાના રક્તસ્ત્રાવને અટકાવે છે અને દુર્ગંધ દૂર કરે છે.

સકાઞ્જિકં જપાપુષ્પપુષ્પં જ્યોતિષ્મતીદલમ્ । દૂર્વાપિષ્ટં ચ સંપ્રાશ્ય ચિત્રકં શર્કરાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

ખાટા કાંજ સાથે જપાફૂલો, જ્યોતિષ્મતીના પાંદડા અને દુર્વાની લપસી, ચિત્રક અને સાકર સાથે મિશ્ર કરી લેવી જોઈએ.

ધાત્ર્યઞ્જનાભયાચૂર્ણં તોયપીતં રજો હરેત્ । સદુગ્ધા લક્ષ્મણા પીતા નસ્યાદ્વા પુત્રદા ઋતૌ ॥ ૧,૧૭૨.

આમળા, અંજણ અને હરડનું ચૂર્ણ પાણી સાથે પીવાથી માસિકના રોગો દૂર થાય છે; લક્ષ્મણા દુધ સાથે પીવાથી કે ઋતુકાળમાં નાસ્યરૂપે આપવાથી સંતાન પ્રાપ્ત થાય છે.

દુગ્ધસ્યાર્ધાઢકં ચાજ્યમશ્વગન્ધા ચ પુત્રદા । વન્ધ્યા પુત્રં લભેત્પીત્વા ઘૃતેન વ્યોપકેસરમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

અડધો આઢાક દૂધ, ઘી અને અશ્વગંધા સંતાન આપનાર છે; વંધ્યા સ્ત્રી એમાં ઘી અને વ્યોપકેશર મિશ્ર કરી પીવે તો પુત્રપ્રાપ્તિ થાય છે.

કુશકાશોરુચૃકાનાં મૃલૈર્ગોક્ષુરકસ્ય ચ । શૃતં દુગ્ધં સિતાયુક્તં ગર્ભિણ્યાઃ શૂલનુત્પરમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

કુશ, કાશ, ઉરુચૃક, મૃલ અને ગોક્ષુરકાનું કઢું, દૂધ અને સાકર સાથે, ગર્ભવતી સ્ત્રીના પેટના દુઃખાવા માટે ઉત્તમ છે.

પાઠાલાઙ્ગલિસિંહામ્યમયૂરકૂટજૈઃ પૃથક્ । નાભિબસ્તિ ભગાલેપાત્સુખં નારી પ્રસૂયતે ॥ ૧,૧૭૨.

પાઠા, અલંગલી, સિંહા, મયૂર અને કૂટજને અલગ-અલગ રીતે નાભિ, મૂત્રાશય અને યોનિ પર લગાડવાથી સ્ત્રીને સરળ પ્રસૂતિ થાય છે.

સૂતાયા હૃચ્છિરોબસ્તિશૂલમર્કન્દ (ક્વલ્લ) સંજ્ઞિતમ્ । યવક્ષારં પિબેત્તત્ર મસ્તુ કોષ્ણોદકેન વા ॥ ૧,૧૭૨.

સૂતિકા સ્ત્રીના હૃદય, માથા અને મૂત્રાશયના દુઃખાવા માટે, જેને અર્કંદ (કે ક્વલ્લ) કહે છે, એમાં યવક્ષારનું ચૂર્ણ મસ્તુ કે ગરમ પાણી સાથે પીવું જોઈએ.

દશમૂલીકૃતઃ ક્તાથઃ સાજ્યઃ મૂતિરુજાપહઃ । શાતિલણ્ડુલચૂર્ણં તુ સદુગ્ધં દુગ્ધકૃદ્ભવેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

દશમૂળીનું કઢું ઘી સાથે પીવાથી ગર્ભાશયના દુઃખાવા દૂર થાય છે; શાતિલા અને ચોખાનું ચૂર્ણ દૂધ સાથે પીવાથી દૂધ વધે છે.

વિદારી કન્દસ્વરસં મૂલં કાર્પાસજં તથા । ધાત્રી સ્તન્યવિશુદ્ધ્યર્થં મુદ્ગયૂપરસાશિની ॥ ૧,૧૭૨.

વિદારીનું મૂળ અને કપાસના છોડનું મૂળ, આમળા સાથે, સ્તનદૂધ શુદ્ધ કરવા માટે ઉપયોગી છે; મુગની દાળનું સૂપ પીવું પણ લાભદાયી છે.

કુષ્ઠા વચાભયા બ્રાહ્મી મધુરા ક્ષૌદ્રસર્પિષા । વર્ણાયુઃ કાન્તિજનનં લેહ્યં વાલમ્ય દાપયેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

વાળ રોગથી પીડાતા બાળકો માટે કુષ્ટ, વચા, અભય, બ્રાહ્મી, મધુરા, મધ અને ઘી સાથે મળીને ચાટવાની દવા આપવી જોઈએ; આથી રંગ, આયુષ્ય અને આકર્ષણ મળે છે.

સ્તન્યાભાવે પયશ્છાગં ગવ્યં વા તદ્ગુણં પિવેત્ । સ્વેદનં નાગ્નિશોફાર્તે મૃદા સ્યાદગ્નિતપ્તયા ॥ ૧,૧૭૨.

માતાનું દૂધ ન મળે તો બકરાનું કે ગાયનું દૂધ, જે સમાન ગુણ ધરાવે છે, આપવું જોઈએ; અને જે બાળકોને બિનજ્વલંત સોજો હોય, તેમને અગ્નિથી ગરમ કરેલી માટીથી સ્વેદન કરવું.

લેહો મુસ્તવિપાયાશ્ચ વમિકાસજ્વરે પિબેત્ । સુસ્તશુણ્ઠીવિષાવિલ્વકૂટજૈરતિસારનુત ॥ ૧,૧૭૨.

ઉલટી અને તાવમાં મુસ્તા અને વિપાયકાનું ચાટણ આપવું; અને अतિસાર માટે સૂકી સુંઠી, વિષા, બિલ્વ અને કૂટજનું મિશ્રણ લાભદાયી છે.

મધુ વ્યોષં માતુલુઙ્ગં હિક્કાચ્છર્દિનિવારણમ્ । કુષ્ઠેન્દ્રયવસિદ્ધાર્થા નિશા દૂર્વા ચ કુષ્ઠજિત્ ॥ ૧,૧૭૨.

મધ, વ્યોષ અને માતુલુંગ હિચકી અને ઉલટી માટે ઉત્તમ છે; કુષ્ટ, ઇન્દ્રયવ, સિદ્ધાર્થક, નિશા અને દુર્વા ત્વચા રોગમાં લાભ કરે છે.

મહામુણ્જિતિકોજીચ્યકાથૈઃ સ્નાનં ગ્રહાપહમ્ । સપ્તચ્છદામયનિશાચન્દનૈશ્ચાનુલેપનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

મહામુંજ, તिक्त અને જીચ્યાના કઢા વડે સ્નાન કરવાથી ગ્રહદોષ દૂર થાય છે; સપ્તછદ, અમય, નિશા અને ચંદનના લપસણથી પણ લાભ થાય છે.

શઙ્ખાબ્જબીજરુદ્રાક્ષવચાલૌહાદિધારણમ્ । ઓં કં ટં યં ગં વૈનતેયાય નમઃ । ઓં હોં હાં હઃ મન્ત્રેણ શાન્તિર્વાલાનાં માર્જનાદ્વલિદાનતઃ । ઓં હ્રીં બાલમ્રહાદ્વલિં ગૃહ્ણીત વાલં મુઞ્ચત સ્વાહા ॥ ૧,૧૭૨.

શંખ, કમળના બીજ, રુદ્રાક્ષ, વચા અને લોહા ધારણ કરવું જોઈએ; 'ૐ કં ટં યં ગં વૈનતેયાય નમઃ, ૐ હોં હાં હઃ' મંત્રથી બાળકોને છાંટવું અને દોરો બાંધવો; 'ૐ હ્રીં બાલમ્રહાદ્વલિં ગ્રહણીત વાલં મુંચત સ્વાહા' મંત્રથી શાંતિ મળે છે.

તણ્ડુલાદ્ભિઃ શિરીપસ્ય પલં પીતં વિષાપહમ્ । તણ્ડુલાદ્ભિશ્ચ વર્ષાભ્વાઃ શુક્લાયાઃ સર્પદંશનુત્ ॥ ૧,૧૭૨.

શિરીષનું એક પળા ચોખાના પાણી સાથે પીવાથી વિષનો નાશ થાય છે; અને ચોખાના પાણી સાથે વર્ષાભ્વા અથવા શુક્લા પીવાથી સાપના દંશ માટે લાભ થાય છે.

દધ્યાજ્યં તણ્ડુલીયં ચ ગૃહધૃમો નિશા તથા । પિષ્ટં પાનં તથા ક્ષૌદ્રં સિન્ધૃત્થસ્ય વિપાન્તકમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

દહીં, ઘી, ચોખાનું પાણી, ગૃહધ્રુમ, નિશા અને મધ સાથે પીસેલું અથવા પીવાનું, સિંધૃત્થના વિષને દૂર કરવા માટે ઉપયોગી છે.

અઙ્કોટમૂલનિષ્ક્વાથઃ સાજ્યઃ પીતો વિષાન્તકઃ । યજ્જરાવ્યાધિવિધ્વંસિ ભેષજં તદ્રસાયનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

અંકોટાના મૂળનો કઢો ઘી સાથે પીવાથી વિષનો નાશ થાય છે; આ ઔષધિ વૃદ્ધાવસ્થા અને રોગોને દૂર કરે છે અને રસાયન ગણાય છે.

સિન્દૂત્યરાર્કરાશુણ્ઠીકણામધુગુડૈઃ ક્રમાત્ । વર્ષાદિષ્વભયા સેવ્યા રસાયનગુણૌષિણા ॥ ૧,૧૭૨.

સિંદૂતિ, અરાર્ક, રાશુંઠી, કણા, મધ અને ગોળ ક્રમશઃ લેવું; વર્ષાદિ ઋતુઓમાં અભય સાથે રસાયન ગુણો મેળવવા માટે ઉપયોગી છે.