ગરુડપુરાણમ્

મૃતભ્રષ્ટાભયાલેપાત્ત્રિફલા ક્ષીરસંયુતા । શુણ્ઠીનિમ્બદલૈઃ પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વલ્પસૈન્ધવૈઃ । ધાર્યશ્ચક્ષુષિ સંક્ષેપાચ્છોથકણ્ડૂરુજાપહઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળા અને દૂધ અથવા સુંઠ અને નીમના પાનની હળવી ગરમ લપસીમાં થોડું સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને આંખ પર લગાવવાથી ફૂલવું, ખંજવાળ અને દુખાવો ઝડપથી દૂર થાય છે.

અભયાક્ષામૃતં ચૈકદ્વિચતુર્ભાગિકં યુતમ્ । મધ્વાજ્યલીઢં ક્વાથો વા સર્વનેત્રરુગર્દનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

અભયા અને હરિતકીના એક, બે અથવા ચાર ભાગના કઢા સાથે મધ અને ઘી લઈએ તો તે બધા આંખના રોગો નાશ કરે છે.

ચન્દનત્રિફલાપૂગપલાશતરુમૂલકૈઃ । જલપિષ્ટૈરિયં વિર્તિરશેષતિમિરાપહા ॥ ૧,૧૭૧.

ચંદન, ત્રિફળા, સુપારી અને પલાશના મૂળને પાણીમાં પીસીને બનાવેલું કાજળ આંખની અંધારપટ્ટી દૂર કરે છે.

દધ્નાતિઘૃષ્ટં મરિચં રાત્ર્યાન્ધ્યાપહમઞ્જનમ્ । ત્રિફલાક્વાથકલ્કાભ્યાં સપયસ્કં શૃતં ઘૃતમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

દહીંમાં મરી સારી રીતે પીસીને બનાવેલું કાજળ રાત્રીઅંધતા દૂર કરે છે; ત્રિફળાના પેસ્ટ અને કઢા સાથે દૂધમાં ઉકાળેલું ઘી પણ લાભદાયી છે.

તિમિરાણ્યચિરાદ્ધન્યાત્પીતમેતન્નિશામુખે । પિપ્પલીત્રિફલા દ્રાક્ષાલોહચૂર્ણં સસૈન્ધવમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

આ દવા રાત્રે પીવાથી આંખની અંધારપટ્ટી ઝડપથી દૂર થાય છે; તેમાં પીપળી, ત્રિફળા, દ્રાક્ષ, લોહનો ચૂર્ણ અને સૈંધવ મીઠું હોય છે.

ભૃઙ્ગરાજરસૈર્ઘૃષ્ટં ઘુટિકાઞ્જનમિષ્યતે । આન્ધ્યં સતિમિરં કાચં હન્ત્યન્યાન્નેત્રરોગકાન્ ॥ ૧,૧૭૧.

ભૃંગરાજના રસમાં પીસીને બનાવેલું કાજળ ખૂબ લાભદાયી છે; તે અંધત્વ, અંધારપટ્ટી, મોતી અને અન્ય આંખના રોગો દૂર કરે છે.

ત્રિકટુ ત્રિફલા નક્ત સૈન્ધવં ચ મનઃ શિલા । રુચકં શઙ્ખનાભિશ્ચ જાતીપુષ્પાણિ નિમ્બકમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિકટુ, ત્રિફળા, સૈંધવ મીઠું, મન:શિલા, રુચક, શંખના છાલ, જાતીપુષ્પ અને નીમ—

રસાઞ્જનં ભૃઙ્ગરાજં ઘૃતં મધુ પયસ્તથા । એતત્પિષ્ટ્વા ચ વટિકા સર્વનેત્રરુગર્દિની ॥ ૧,૧૭૧.

—રસાંજન, ભૃંગરાજ, ઘી, મધ અને દૂધ સાથે પીસીને બનાવેલી ગોળીઓ બધા આંખના રોગો દૂર કરે છે.

દગ્ધમેરણ્ડકં મૂલં લેપાત્કાકિકપેષિતમ્ । શિરોઽર્તિં નાશયત્યાશુ પુષ્પં વા મુચુકુન્દક (જ) મ્ ॥ ૧,૧૭૧.

એરંડાના મૂળને સળગાવી કાગડાની લેદ સાથે પીસીને અથવા મુચુકુંદના ફૂલની લપસી લગાવવાથી માથાનો દુખાવો ઝડપથી દૂર થાય છે.

શતમૂલ્યૈરણ્ડમૂલચક્રાવ્યાઘ્રીપલૈઃ શૃતમ્ । તૈલં નસ્યમરુશ્લેષ્મતિમિરોર્ધ્વર્(દ્ધ) ગદાપહમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

શતમૂળી, એરંડાનું મૂળ, ચક્રા, વ્યાઘ્રી અને પલાશ સાથે ઉકાળેલું તેલ નાકમાં નાખવાથી સૂકાઈ, કફ, અંધારપટ્ટી અને ઉપરના ભાગના રોગો દૂર થાય છે.

નાચનં (લનણં) સગુડં વિશ્વં પિપ્પલી વા સસૈન્ધવા । ભુજસ્તમ્ભાદિરોગેષુ સર્વેષૂર્ધ્વગદેષુ ચ ॥ ૧,૧૭૧.

નાચન (અથવા લણણ) ને ગોળ સાથે અથવા પીપળી ને સૈંધવ મીઠા સાથે લેવું, હાથના લકવા અને ઉપરના અંગોના બધા રોગોમાં લાભદાયી છે.

સૂર્યાવર્તે વિધાતવ્યં નસ્યકર્માદિભેષજમ્ । દશમૂલીકષાયં તુ સર્પિઃ સૈન્ધવસંયુતમ્ । નસ્યમઙ્ગવિભેદઘ્નં સૂર્યાવર્તશિરોઽર્તિનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

સૂર્યના પ્રભાવથી થતા રોગોમાં નાસ્ય અને અન્ય દવાઓ આપવી જોઈએ; દશમૂળીનું કઢું, ઘી અને સૈંધવ મીઠું સાથે મિશ્રિત કરીને નાસ્ય રૂપે આપવાથી અંગોમાં થતો દુઃખાવો અને સૂર્યના પ્રભાવથી થતો માથાનો દુઃખાવો દૂર થાય છે.

દધ્ના સૌવર્ચલાજાજીમધૂકં નીલમુત્પલમ્ । પિબેત્ક્ષૌદ્રયુતં નારી વાતાસૃગ્દરપીડિતા ॥ ૧,૧૭૧.

જે સ્ત્રી વાયુ કે રક્તના રોગથી પીડાય છે, તેણે દહીં, સૌવરચલ મીઠું, અજમો, મધુક, નીલકમળ અને મધ મિશ્રિત કરીને પીવું જોઈએ.

વાસકસ્વરસં પૈત્તે ગુડૂચ્યા રસમેવ વા । જલેનામલકીબીજં કલ્કં વાસસિતામધુ ॥ ૧,૧૭૧.

પિત્તના રોગમાં, વાસકાનું તાજું રસ કે ગુડૂચીનો રસ અથવા આમળાના બીજનો પેસ્ટ પાણી સાથે, વાસકાની સાથે સાકર અને મધ મેળવી લેવું જોઈએ.

આમલક્યા મધુરસં મૂલં કાર્પાસમેવ વા । પાણ્ડુપ્રદરશાન્ત્યર્થં પિબેત્તણ્ડુલવારિણા ॥ ૧,૧૭૧.

પાંડુ રોગ અને વધારે સ્ત્રાવ દૂર કરવા માટે આમળાનું મીઠું રસ અથવા કપાસના છોડનું મૂળ લઈ, તે તાંડુલના પાણી સાથે પીવું જોઈએ.

તણ્ડુલીયકમૂલં તુ સક્ષૌદ્રે સરસાઞ્જનમ્ । તણ્ડુલોદકસંપીતં સર્વાંશ્ચાસૃક્દરાઞ્જયેત્ । કુશમૂલં તણ્ડુલાદ્ભિઃ પીતં ચાસૃક્દરં જયેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

તાંડુલિયાના મૂળમાં મધ અને તાજું રસ મિશ્ર કરી, તાંડુલના પાણી સાથે પીવાથી બધા પ્રકારના વધારે રક્તસ્ત્રાવ દૂર થાય છે; કુશના મૂળને તાંડુલના પાણી સાથે પીવાથી પણ રક્તસ્ત્રાવ દૂર થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૨ ધન્વન્તરિરુવાચ । સ્ત્રીરોગાદિચિકિત્સાં ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । યોનિવ્યાપત્સુ ભૂયિષ્ટં શસ્યતે કર્મ વાતજિત્ ॥ ૧,૧૭૨.

શ્રીધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું સ્ત્રીરોગોનું ઉપચાર સમજાવીશ, સુશ્રુત, સાંભળ; યોનિના રોગોમાં ખાસ કરીને વાયુને શમાવતી સારવાર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

વચોપકુઞ્ચિકાજાતીકૃષ્ણાવાસકસૈન્ધવમ્ । અજમોદાયવક્ષારં ચિત્રકં શર્કરાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

વચ, પકુંચિકા, જાતી, કૃષ્ણા, વાસક, સૈંધવ મીઠું, અજમો, યવક્ષાર, ચિત્રક અને સાકર – આ બધાનું મિશ્રણ તૈયાર કરવું જોઈએ.

પિષ્ટ્વાલોડ્ય જલાદ્યૈશ્ચ ખાદયેદ્ધૃતભર્જિતમ્ । યોનિપાર્શ્વાર્તિહૃદ્રોગગુલ્માર્શો વિનિવર્તયેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

આ બધાને પીસી, પાણી વગેરેમાં મિશ્ર કરી, ઘીમાં તળી ને ખાવું; આ ઉપાય યોનિ, પાશ્વ, હૃદય, પેટના ગાંઠ અને અર્જના દુઃખાવા દૂર કરે છે.

બદરીપત્રસંલેપાદ્યોનિર્ભિન્ના પ્રશામ્યતિ । લોધ્રતુમ્બીફલાલેપાદ્યોનેર્દાર્ઢ્યં કરોતિ ચ ॥ ૧,૧૭૨.

બોરના પાનની લપસી લગાડવાથી ફાટી ગયેલી યોનિ શાંત થાય છે; લોધ્ર અને તુંબીના ફળની લપસી લગાડવાથી યોનિમાં મજબૂતી આવે છે.

પઞ્ચપલ્લવપિષ્ટાહ્વમાલતીકુસુમૈર્ઘૃતમ્ । રવિપક્વમસૃગ્ધારં યોનિગન્ધવિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

પાંચ પ્રકારના પાંદડા અને માલતીના ફૂલોની લપસી ઘીમાં પકાવી, રવિવિધિથી તૈયાર કરેલું ઘી યોનિમાંથી વધારાના રક્તસ્ત્રાવને અટકાવે છે અને દુર્ગંધ દૂર કરે છે.

સકાઞ્જિકં જપાપુષ્પપુષ્પં જ્યોતિષ્મતીદલમ્ । દૂર્વાપિષ્ટં ચ સંપ્રાશ્ય ચિત્રકં શર્કરાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

ખાટા કાંજ સાથે જપાફૂલો, જ્યોતિષ્મતીના પાંદડા અને દુર્વાની લપસી, ચિત્રક અને સાકર સાથે મિશ્ર કરી લેવી જોઈએ.

ધાત્ર્યઞ્જનાભયાચૂર્ણં તોયપીતં રજો હરેત્ । સદુગ્ધા લક્ષ્મણા પીતા નસ્યાદ્વા પુત્રદા ઋતૌ ॥ ૧,૧૭૨.

આમળા, અંજણ અને હરડનું ચૂર્ણ પાણી સાથે પીવાથી માસિકના રોગો દૂર થાય છે; લક્ષ્મણા દુધ સાથે પીવાથી કે ઋતુકાળમાં નાસ્યરૂપે આપવાથી સંતાન પ્રાપ્ત થાય છે.

દુગ્ધસ્યાર્ધાઢકં ચાજ્યમશ્વગન્ધા ચ પુત્રદા । વન્ધ્યા પુત્રં લભેત્પીત્વા ઘૃતેન વ્યોપકેસરમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

અડધો આઢાક દૂધ, ઘી અને અશ્વગંધા સંતાન આપનાર છે; વંધ્યા સ્ત્રી એમાં ઘી અને વ્યોપકેશર મિશ્ર કરી પીવે તો પુત્રપ્રાપ્તિ થાય છે.

કુશકાશોરુચૃકાનાં મૃલૈર્ગોક્ષુરકસ્ય ચ । શૃતં દુગ્ધં સિતાયુક્તં ગર્ભિણ્યાઃ શૂલનુત્પરમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

કુશ, કાશ, ઉરુચૃક, મૃલ અને ગોક્ષુરકાનું કઢું, દૂધ અને સાકર સાથે, ગર્ભવતી સ્ત્રીના પેટના દુઃખાવા માટે ઉત્તમ છે.

પાઠાલાઙ્ગલિસિંહામ્યમયૂરકૂટજૈઃ પૃથક્ । નાભિબસ્તિ ભગાલેપાત્સુખં નારી પ્રસૂયતે ॥ ૧,૧૭૨.

પાઠા, અલંગલી, સિંહા, મયૂર અને કૂટજને અલગ-અલગ રીતે નાભિ, મૂત્રાશય અને યોનિ પર લગાડવાથી સ્ત્રીને સરળ પ્રસૂતિ થાય છે.

સૂતાયા હૃચ્છિરોબસ્તિશૂલમર્કન્દ (ક્વલ્લ) સંજ્ઞિતમ્ । યવક્ષારં પિબેત્તત્ર મસ્તુ કોષ્ણોદકેન વા ॥ ૧,૧૭૨.

સૂતિકા સ્ત્રીના હૃદય, માથા અને મૂત્રાશયના દુઃખાવા માટે, જેને અર્કંદ (કે ક્વલ્લ) કહે છે, એમાં યવક્ષારનું ચૂર્ણ મસ્તુ કે ગરમ પાણી સાથે પીવું જોઈએ.

દશમૂલીકૃતઃ ક્તાથઃ સાજ્યઃ મૂતિરુજાપહઃ । શાતિલણ્ડુલચૂર્ણં તુ સદુગ્ધં દુગ્ધકૃદ્ભવેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

દશમૂળીનું કઢું ઘી સાથે પીવાથી ગર્ભાશયના દુઃખાવા દૂર થાય છે; શાતિલા અને ચોખાનું ચૂર્ણ દૂધ સાથે પીવાથી દૂધ વધે છે.

વિદારી કન્દસ્વરસં મૂલં કાર્પાસજં તથા । ધાત્રી સ્તન્યવિશુદ્ધ્યર્થં મુદ્ગયૂપરસાશિની ॥ ૧,૧૭૨.

વિદારીનું મૂળ અને કપાસના છોડનું મૂળ, આમળા સાથે, સ્તનદૂધ શુદ્ધ કરવા માટે ઉપયોગી છે; મુગની દાળનું સૂપ પીવું પણ લાભદાયી છે.