ગરુડપુરાણમ્

મુખરોગે તુ ત્રિફલાગણ્ડૂષપરિધારણમ્ । ગૃહધૂમ યવક્ષારપાઠાવ્યોપરસાઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

મોઢાના રોગોમાં ત્રિફળા વડે ગળગળાવવું, ઘરનો ધૂમાડો, જૌનું ખાર, પાઠા, વ્યોપર અને અંજન પણ ઉપયોગી છે.

તેજોદં ત્રિફલાલોધ્રં ચિત્રકં ચેતિ ચૂર્ણિતમ્ । સક્ષૌદ્રં ધારયેદ્વક્ત્રે ગ્રીવાદન્તાસ્યરોગનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

તેજોદા, ત્રિફળા, લોધ્ર અને ચિત્રકનું ચૂર્ણ, તેમાં મધ મિક્સ કરીને મોઢામાં રાખવું. એ ગળા, ગળું, દાંત અને મોઢાના રોગોમાં લાભ કરે છે.

પટોલ નિમ્બજમ્વ્વાગ્રમાલતીનવપલ્લવાઃ । પઞ્ચપલ્લવકઃ શ્રેષ્ઠઃ કષયો મુખધાવને ॥ ૧,૧૭૧.

પટોળ, નીમ, વાગ્રા, માલતી અને નવા પાંદડા—આ પાંચ પાંદડાવાળું મિશ્રણ ઉત્તમ છે, કસેલું છે અને મોઢું ધોવા માટે ઉપયોગી છે.

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં પારુલ્યા મૂલકસ્ય ચ । રુદન્ત્યાશ્ચ રસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદુષ્ણઃ કર્ણપૂરણે ॥ ૧,૧૭૧.

લસણ, આદુ, શીંગ, મૂળો અને રુદંતીનું રસ કાનમાં ભરવા માટે શ્રેષ્ઠ છે; તે તીખું અને ગરમ હોય છે.

તીવ્રશૂલોત્તરે કર્ણે સશબ્દે ક્લેદવાહિનિ । બસ્તમૂત્રં ક્ષિપેત્કોષ્ણં સૈન્ધવેનાવચૂર્ણિતમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

કાનમાં ભારે દુખાવું, અવાજ અને પિગળાટ હોય ત્યારે, ગાયનું હળવું મૂત્ર અને સાથમાં સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને કાનમાં નાખવું જોઈએ.

જાતીપત્રરસે તૈલં પક્વં પૂતિકકર્ણજિત્ । શુણ્ઠીતૈલં સાર્ષપં ચ ક્રોષ્ણં સ્યાત્કર્ણશૂલનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

જાતીપાનના રસમાં બનાવેલું તેલ દુર્ગંધયુક્ત કાનના રોગમાં લાભ કરે છે; સુંઠ અને રાયડાંનું ગરમ તેલ કાનનો દુખાવો દૂર કરે છે.

પઞ્ચમૂલિશૃતં ક્ષીરં સ્યાચ્ચિત્રકહરીતકી । સર્પિર્ગુડઃ ષડઙ્ગશ્ચયૂષઃ પીનસશાન્તયે ॥ ૧,૧૭૧.

પંચમૂળ, ચિત્રક, હરિતકી, ઘી, ગોળ અને છ ઔષધિનું કઢું સાથે દૂધ ઉકાળી પીવાથી નાક બંધ થવું દૂર થાય છે.

અક્ષિકુક્ષિભવા રોગાઃ પ્રતિશ્યાયવ્રણજ્વરાઃ । પઞ્ચૈતે પઞ્ચરાત્રેણ પ્રશમં યાન્તિ લઙ્ઘનાત્ ॥ ૧,૧૭૧.

આંખ અને પેટના રોગો, ઝુકામ, ફોડા અને તાવ—આ પાંચે ઉપવાસથી પાંચ રાતમાં શાંત થાય છે.

ધાત્રીરસાનાઞ્ચ દૃશઃ કોપં હરતિ પૂરણાત્ । સક્ષૌદ્રઃ સૈન્ધવો વાપિ શિગ્રુદાર્વિરસાઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

આંવળાનું રસ આંખમાં નાખવાથી લાલાશ અને દુખાવો દૂર થાય છે; અથવા શીંગ અને મૂળાના રસમાં મધ અને સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને કાજળ બનાવવું.

હરિદ્રાદારુસિન્ધૂત્થપથ્યાજનવગૌરિકૈઃ । પિષ્ટૈર્દત્તો બહિર્લપો નેત્રવ્યાધિનિવારકઃ ॥ ૧,૧૭૧.

હળદર, દેવદારુ, સૈંધવ મીઠું, પથ્યા, અજમો અને ગાયના ઘીથી બનાવેલી લપસી બહારથી લગાડવાથી આંખના રોગો દૂર થાય છે.

મૃતભ્રષ્ટાભયાલેપાત્ત્રિફલા ક્ષીરસંયુતા । શુણ્ઠીનિમ્બદલૈઃ પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વલ્પસૈન્ધવૈઃ । ધાર્યશ્ચક્ષુષિ સંક્ષેપાચ્છોથકણ્ડૂરુજાપહઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળા અને દૂધ અથવા સુંઠ અને નીમના પાનની હળવી ગરમ લપસીમાં થોડું સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને આંખ પર લગાવવાથી ફૂલવું, ખંજવાળ અને દુખાવો ઝડપથી દૂર થાય છે.

અભયાક્ષામૃતં ચૈકદ્વિચતુર્ભાગિકં યુતમ્ । મધ્વાજ્યલીઢં ક્વાથો વા સર્વનેત્રરુગર્દનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

અભયા અને હરિતકીના એક, બે અથવા ચાર ભાગના કઢા સાથે મધ અને ઘી લઈએ તો તે બધા આંખના રોગો નાશ કરે છે.

ચન્દનત્રિફલાપૂગપલાશતરુમૂલકૈઃ । જલપિષ્ટૈરિયં વિર્તિરશેષતિમિરાપહા ॥ ૧,૧૭૧.

ચંદન, ત્રિફળા, સુપારી અને પલાશના મૂળને પાણીમાં પીસીને બનાવેલું કાજળ આંખની અંધારપટ્ટી દૂર કરે છે.

દધ્નાતિઘૃષ્ટં મરિચં રાત્ર્યાન્ધ્યાપહમઞ્જનમ્ । ત્રિફલાક્વાથકલ્કાભ્યાં સપયસ્કં શૃતં ઘૃતમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

દહીંમાં મરી સારી રીતે પીસીને બનાવેલું કાજળ રાત્રીઅંધતા દૂર કરે છે; ત્રિફળાના પેસ્ટ અને કઢા સાથે દૂધમાં ઉકાળેલું ઘી પણ લાભદાયી છે.

તિમિરાણ્યચિરાદ્ધન્યાત્પીતમેતન્નિશામુખે । પિપ્પલીત્રિફલા દ્રાક્ષાલોહચૂર્ણં સસૈન્ધવમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

આ દવા રાત્રે પીવાથી આંખની અંધારપટ્ટી ઝડપથી દૂર થાય છે; તેમાં પીપળી, ત્રિફળા, દ્રાક્ષ, લોહનો ચૂર્ણ અને સૈંધવ મીઠું હોય છે.

ભૃઙ્ગરાજરસૈર્ઘૃષ્ટં ઘુટિકાઞ્જનમિષ્યતે । આન્ધ્યં સતિમિરં કાચં હન્ત્યન્યાન્નેત્રરોગકાન્ ॥ ૧,૧૭૧.

ભૃંગરાજના રસમાં પીસીને બનાવેલું કાજળ ખૂબ લાભદાયી છે; તે અંધત્વ, અંધારપટ્ટી, મોતી અને અન્ય આંખના રોગો દૂર કરે છે.

ત્રિકટુ ત્રિફલા નક્ત સૈન્ધવં ચ મનઃ શિલા । રુચકં શઙ્ખનાભિશ્ચ જાતીપુષ્પાણિ નિમ્બકમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિકટુ, ત્રિફળા, સૈંધવ મીઠું, મન:શિલા, રુચક, શંખના છાલ, જાતીપુષ્પ અને નીમ—

રસાઞ્જનં ભૃઙ્ગરાજં ઘૃતં મધુ પયસ્તથા । એતત્પિષ્ટ્વા ચ વટિકા સર્વનેત્રરુગર્દિની ॥ ૧,૧૭૧.

—રસાંજન, ભૃંગરાજ, ઘી, મધ અને દૂધ સાથે પીસીને બનાવેલી ગોળીઓ બધા આંખના રોગો દૂર કરે છે.

દગ્ધમેરણ્ડકં મૂલં લેપાત્કાકિકપેષિતમ્ । શિરોઽર્તિં નાશયત્યાશુ પુષ્પં વા મુચુકુન્દક (જ) મ્ ॥ ૧,૧૭૧.

એરંડાના મૂળને સળગાવી કાગડાની લેદ સાથે પીસીને અથવા મુચુકુંદના ફૂલની લપસી લગાવવાથી માથાનો દુખાવો ઝડપથી દૂર થાય છે.

શતમૂલ્યૈરણ્ડમૂલચક્રાવ્યાઘ્રીપલૈઃ શૃતમ્ । તૈલં નસ્યમરુશ્લેષ્મતિમિરોર્ધ્વર્(દ્ધ) ગદાપહમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

શતમૂળી, એરંડાનું મૂળ, ચક્રા, વ્યાઘ્રી અને પલાશ સાથે ઉકાળેલું તેલ નાકમાં નાખવાથી સૂકાઈ, કફ, અંધારપટ્ટી અને ઉપરના ભાગના રોગો દૂર થાય છે.

નાચનં (લનણં) સગુડં વિશ્વં પિપ્પલી વા સસૈન્ધવા । ભુજસ્તમ્ભાદિરોગેષુ સર્વેષૂર્ધ્વગદેષુ ચ ॥ ૧,૧૭૧.

નાચન (અથવા લણણ) ને ગોળ સાથે અથવા પીપળી ને સૈંધવ મીઠા સાથે લેવું, હાથના લકવા અને ઉપરના અંગોના બધા રોગોમાં લાભદાયી છે.

સૂર્યાવર્તે વિધાતવ્યં નસ્યકર્માદિભેષજમ્ । દશમૂલીકષાયં તુ સર્પિઃ સૈન્ધવસંયુતમ્ । નસ્યમઙ્ગવિભેદઘ્નં સૂર્યાવર્તશિરોઽર્તિનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

સૂર્યના પ્રભાવથી થતા રોગોમાં નાસ્ય અને અન્ય દવાઓ આપવી જોઈએ; દશમૂળીનું કઢું, ઘી અને સૈંધવ મીઠું સાથે મિશ્રિત કરીને નાસ્ય રૂપે આપવાથી અંગોમાં થતો દુઃખાવો અને સૂર્યના પ્રભાવથી થતો માથાનો દુઃખાવો દૂર થાય છે.

દધ્ના સૌવર્ચલાજાજીમધૂકં નીલમુત્પલમ્ । પિબેત્ક્ષૌદ્રયુતં નારી વાતાસૃગ્દરપીડિતા ॥ ૧,૧૭૧.

જે સ્ત્રી વાયુ કે રક્તના રોગથી પીડાય છે, તેણે દહીં, સૌવરચલ મીઠું, અજમો, મધુક, નીલકમળ અને મધ મિશ્રિત કરીને પીવું જોઈએ.

વાસકસ્વરસં પૈત્તે ગુડૂચ્યા રસમેવ વા । જલેનામલકીબીજં કલ્કં વાસસિતામધુ ॥ ૧,૧૭૧.

પિત્તના રોગમાં, વાસકાનું તાજું રસ કે ગુડૂચીનો રસ અથવા આમળાના બીજનો પેસ્ટ પાણી સાથે, વાસકાની સાથે સાકર અને મધ મેળવી લેવું જોઈએ.

આમલક્યા મધુરસં મૂલં કાર્પાસમેવ વા । પાણ્ડુપ્રદરશાન્ત્યર્થં પિબેત્તણ્ડુલવારિણા ॥ ૧,૧૭૧.

પાંડુ રોગ અને વધારે સ્ત્રાવ દૂર કરવા માટે આમળાનું મીઠું રસ અથવા કપાસના છોડનું મૂળ લઈ, તે તાંડુલના પાણી સાથે પીવું જોઈએ.

તણ્ડુલીયકમૂલં તુ સક્ષૌદ્રે સરસાઞ્જનમ્ । તણ્ડુલોદકસંપીતં સર્વાંશ્ચાસૃક્દરાઞ્જયેત્ । કુશમૂલં તણ્ડુલાદ્ભિઃ પીતં ચાસૃક્દરં જયેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

તાંડુલિયાના મૂળમાં મધ અને તાજું રસ મિશ્ર કરી, તાંડુલના પાણી સાથે પીવાથી બધા પ્રકારના વધારે રક્તસ્ત્રાવ દૂર થાય છે; કુશના મૂળને તાંડુલના પાણી સાથે પીવાથી પણ રક્તસ્ત્રાવ દૂર થાય છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૨ ધન્વન્તરિરુવાચ । સ્ત્રીરોગાદિચિકિત્સાં ચ વક્ષ્યે સુશ્રુત તચ્છૃણુ । યોનિવ્યાપત્સુ ભૂયિષ્ટં શસ્યતે કર્મ વાતજિત્ ॥ ૧,૧૭૨.

શ્રીધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું સ્ત્રીરોગોનું ઉપચાર સમજાવીશ, સુશ્રુત, સાંભળ; યોનિના રોગોમાં ખાસ કરીને વાયુને શમાવતી સારવાર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

વચોપકુઞ્ચિકાજાતીકૃષ્ણાવાસકસૈન્ધવમ્ । અજમોદાયવક્ષારં ચિત્રકં શર્કરાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૨.

વચ, પકુંચિકા, જાતી, કૃષ્ણા, વાસક, સૈંધવ મીઠું, અજમો, યવક્ષાર, ચિત્રક અને સાકર – આ બધાનું મિશ્રણ તૈયાર કરવું જોઈએ.

પિષ્ટ્વાલોડ્ય જલાદ્યૈશ્ચ ખાદયેદ્ધૃતભર્જિતમ્ । યોનિપાર્શ્વાર્તિહૃદ્રોગગુલ્માર્શો વિનિવર્તયેત્ ॥ ૧,૧૭૨.

આ બધાને પીસી, પાણી વગેરેમાં મિશ્ર કરી, ઘીમાં તળી ને ખાવું; આ ઉપાય યોનિ, પાશ્વ, હૃદય, પેટના ગાંઠ અને અર્જના દુઃખાવા દૂર કરે છે.