ગરુડપુરાણમ્

પિપ્પલી મધુસંયુક્તા અમ્લપિત્તવિનાશિની । શ્લેષ્માગ્નિમાન્દ્યનુત્પથ્યાપિપ્પલીગુડમોદકઃ ॥ ૧,૧૭૧.

પિપ્પળી અને મધ સાથે મિક્સ કરીને લેવાથી આમ્લપિત નાશ પામે છે. પિપ્પળી, ગુડ અને પાણી સાથે લીધું મિશ્રણ કફ, જઠરાગ્નિની નબળાઈ અને પાચન માટે સારું છે.

પિષ્ટ્વાજાજીં સધન્યાકાં ઘૃપ્રસ્થં વિપાચયેત્ । કફપિત્તારુચિહરં મન્દાનલવમિં હરેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

અજમો અને ધાણા પીસી, તેમાં ઘી ઉમેરીને રાંધવું. આ મિશ્રણ કફ, પિત્ત અને રુચિની તકલીફમાં તેમજ જઠરાગ્નિની નબળાઈ અને ઉલ્ટીમાં લાભ આપે છે.

(ઇત્યમ્લપિત્તચિકિત્સા) પિપ્પલ્યમૃતભૂનિમ્બવાસકારિષ્ટપર્પટૈઃ । ખદિરારિષ્ટકૈઃ ક્વાથો વિસ્ફોટાર્તિજ્વરાપહઃ ॥ ૧,૧૭૧.

પિપ્પળી, અમૃત, ભૂનિમ્બ, વાસા, અરિષ્ટ, પરપટ અને ખદિર અરિષ્ટથી બનાવેલો કઢો ફોડા, દુઃખાવા અને તાવમાં આરામ આપે છે.

ત્રિફલારસસંયુક્તં સર્પિસ્ત્રિવૃતયાસહ । પ્રયોક્તવ્યં વિરેકાર્થં વીસર્પજ્વરશાન્તયે ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળાનો રસ અને ત્રિવૃત ઘીમાં મિક્સ કરીને વાંતિ માટે આપવું, એ વિસાર્પ અને તાવ શાંત કરે છે.

ખાદિરાત્રિફલારિષ્ટપટોલામૃતવાસકૈઃ । ક્વાથોઽષ્ટકાખ્યો જયતિ રોમાન્તિકમસૂરિકામ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ખદિર, ત્રિફળા અરિષ્ટ, પટોળ, અમૃત અને વાસાથી બનેલો અષ્ટક નામનો કઢો રોમાંતિક અને મસૂરિકાને જીતે છે.

કુષ્ઠવીસર્પવિસ્ફોટકણ્ડ્વાદીનાં વિઘાતકઃ । લશુનાનાં તુ ચૃર્ણસ્ય ઘર્ષો મશકનાશનઃ ॥ ૧,૧૭૧.

કુષ્ઠ, વિસાર્પ, ફોડા અને ખંજવાળ જેવા ત્વચા રોગો દૂર થાય છે. લસણના ચૂર્ણને ઘસવાથી મચ્છરો ભાગે છે.

ચર્મકીલં જરુમણિં મશકાંસ્તિલકાલકાન્ । ઉત્કૃત્ય શસ્ત્રેણ દહેત્ક્ષાગગ્નિભ્યામશેષતઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ચામડીના ટેગ, મસા, મચ્છર, ટપકા અને કાળા ડાઘને છરીથી કાપી, પછી ક્ષાર અને અગ્નિથી બળીને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા.

પટોલનીલીલેપઃ સ્યાજ્જાલ (જ્વાલા) ગર્દભરોગનુત્ । ગુઞ્જાફલૈઃ શૃતં તલં ભૃઙ્ગરાજરસેન તુ । કણ્ઠ (ણ્ડુ) દારુણકૃત્કુષ્ઠવાતવ્યાધિવિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

પટોળ અને નીલીનો લેપ ગધેડાની ગાંઠ માટે લાભદાયી છે. ગુંજાના ફળ અને ભૃંગરાજના રસમાં તલ ઉકાળી, તેને લગાવવાથી કઠિન ગળાના રોગ, ત્વચા અને વાયુના રોગો દૂર થાય છે.

અર્કાસ્થિમજ્જાત્રિફલાનાલીછા ભૃઙ્ગરાજકમ્ । જીર્ણે પક્વે લૌહચૂર્ણં કાઞ્જિકં કૃષ્ણકેશકૃત્ ॥ ૧,૧૭૧.

અર્ક, અસ્થિમજ્જા, ત્રિફળા, નાલીચા અને ભૃંગરાજને પાચી, તેમાં લોહનો ચૂર્ણ અને ખાટું કાંજી ઉમેરી રાંધવાથી વાળ કાળા થાય છે.

ક્ષીરાત્સશર્કરસાદ્દ્વિપ્રસ્થો મધુકાત્પલે । તૈલમ્ય કુડવં પક્વં તન્નસ્યં પલિતાપહમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

દૂધ અને ખાંડ સાથે બે પ્રમાણ મધુક અને એક પ્રમાણ તેલ ઉકાળી, તેનું નાસ્ય કરવાથી વાળના પાંખા દૂર થાય છે.

મુખરોગે તુ ત્રિફલાગણ્ડૂષપરિધારણમ્ । ગૃહધૂમ યવક્ષારપાઠાવ્યોપરસાઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

મોઢાના રોગોમાં ત્રિફળા વડે ગળગળાવવું, ઘરનો ધૂમાડો, જૌનું ખાર, પાઠા, વ્યોપર અને અંજન પણ ઉપયોગી છે.

તેજોદં ત્રિફલાલોધ્રં ચિત્રકં ચેતિ ચૂર્ણિતમ્ । સક્ષૌદ્રં ધારયેદ્વક્ત્રે ગ્રીવાદન્તાસ્યરોગનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

તેજોદા, ત્રિફળા, લોધ્ર અને ચિત્રકનું ચૂર્ણ, તેમાં મધ મિક્સ કરીને મોઢામાં રાખવું. એ ગળા, ગળું, દાંત અને મોઢાના રોગોમાં લાભ કરે છે.

પટોલ નિમ્બજમ્વ્વાગ્રમાલતીનવપલ્લવાઃ । પઞ્ચપલ્લવકઃ શ્રેષ્ઠઃ કષયો મુખધાવને ॥ ૧,૧૭૧.

પટોળ, નીમ, વાગ્રા, માલતી અને નવા પાંદડા—આ પાંચ પાંદડાવાળું મિશ્રણ ઉત્તમ છે, કસેલું છે અને મોઢું ધોવા માટે ઉપયોગી છે.

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં પારુલ્યા મૂલકસ્ય ચ । રુદન્ત્યાશ્ચ રસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદુષ્ણઃ કર્ણપૂરણે ॥ ૧,૧૭૧.

લસણ, આદુ, શીંગ, મૂળો અને રુદંતીનું રસ કાનમાં ભરવા માટે શ્રેષ્ઠ છે; તે તીખું અને ગરમ હોય છે.

તીવ્રશૂલોત્તરે કર્ણે સશબ્દે ક્લેદવાહિનિ । બસ્તમૂત્રં ક્ષિપેત્કોષ્ણં સૈન્ધવેનાવચૂર્ણિતમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

કાનમાં ભારે દુખાવું, અવાજ અને પિગળાટ હોય ત્યારે, ગાયનું હળવું મૂત્ર અને સાથમાં સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને કાનમાં નાખવું જોઈએ.

જાતીપત્રરસે તૈલં પક્વં પૂતિકકર્ણજિત્ । શુણ્ઠીતૈલં સાર્ષપં ચ ક્રોષ્ણં સ્યાત્કર્ણશૂલનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

જાતીપાનના રસમાં બનાવેલું તેલ દુર્ગંધયુક્ત કાનના રોગમાં લાભ કરે છે; સુંઠ અને રાયડાંનું ગરમ તેલ કાનનો દુખાવો દૂર કરે છે.

પઞ્ચમૂલિશૃતં ક્ષીરં સ્યાચ્ચિત્રકહરીતકી । સર્પિર્ગુડઃ ષડઙ્ગશ્ચયૂષઃ પીનસશાન્તયે ॥ ૧,૧૭૧.

પંચમૂળ, ચિત્રક, હરિતકી, ઘી, ગોળ અને છ ઔષધિનું કઢું સાથે દૂધ ઉકાળી પીવાથી નાક બંધ થવું દૂર થાય છે.

અક્ષિકુક્ષિભવા રોગાઃ પ્રતિશ્યાયવ્રણજ્વરાઃ । પઞ્ચૈતે પઞ્ચરાત્રેણ પ્રશમં યાન્તિ લઙ્ઘનાત્ ॥ ૧,૧૭૧.

આંખ અને પેટના રોગો, ઝુકામ, ફોડા અને તાવ—આ પાંચે ઉપવાસથી પાંચ રાતમાં શાંત થાય છે.

ધાત્રીરસાનાઞ્ચ દૃશઃ કોપં હરતિ પૂરણાત્ । સક્ષૌદ્રઃ સૈન્ધવો વાપિ શિગ્રુદાર્વિરસાઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

આંવળાનું રસ આંખમાં નાખવાથી લાલાશ અને દુખાવો દૂર થાય છે; અથવા શીંગ અને મૂળાના રસમાં મધ અને સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને કાજળ બનાવવું.

હરિદ્રાદારુસિન્ધૂત્થપથ્યાજનવગૌરિકૈઃ । પિષ્ટૈર્દત્તો બહિર્લપો નેત્રવ્યાધિનિવારકઃ ॥ ૧,૧૭૧.

હળદર, દેવદારુ, સૈંધવ મીઠું, પથ્યા, અજમો અને ગાયના ઘીથી બનાવેલી લપસી બહારથી લગાડવાથી આંખના રોગો દૂર થાય છે.

મૃતભ્રષ્ટાભયાલેપાત્ત્રિફલા ક્ષીરસંયુતા । શુણ્ઠીનિમ્બદલૈઃ પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વલ્પસૈન્ધવૈઃ । ધાર્યશ્ચક્ષુષિ સંક્ષેપાચ્છોથકણ્ડૂરુજાપહઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળા અને દૂધ અથવા સુંઠ અને નીમના પાનની હળવી ગરમ લપસીમાં થોડું સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને આંખ પર લગાવવાથી ફૂલવું, ખંજવાળ અને દુખાવો ઝડપથી દૂર થાય છે.

અભયાક્ષામૃતં ચૈકદ્વિચતુર્ભાગિકં યુતમ્ । મધ્વાજ્યલીઢં ક્વાથો વા સર્વનેત્રરુગર્દનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

અભયા અને હરિતકીના એક, બે અથવા ચાર ભાગના કઢા સાથે મધ અને ઘી લઈએ તો તે બધા આંખના રોગો નાશ કરે છે.

ચન્દનત્રિફલાપૂગપલાશતરુમૂલકૈઃ । જલપિષ્ટૈરિયં વિર્તિરશેષતિમિરાપહા ॥ ૧,૧૭૧.

ચંદન, ત્રિફળા, સુપારી અને પલાશના મૂળને પાણીમાં પીસીને બનાવેલું કાજળ આંખની અંધારપટ્ટી દૂર કરે છે.

દધ્નાતિઘૃષ્ટં મરિચં રાત્ર્યાન્ધ્યાપહમઞ્જનમ્ । ત્રિફલાક્વાથકલ્કાભ્યાં સપયસ્કં શૃતં ઘૃતમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

દહીંમાં મરી સારી રીતે પીસીને બનાવેલું કાજળ રાત્રીઅંધતા દૂર કરે છે; ત્રિફળાના પેસ્ટ અને કઢા સાથે દૂધમાં ઉકાળેલું ઘી પણ લાભદાયી છે.

તિમિરાણ્યચિરાદ્ધન્યાત્પીતમેતન્નિશામુખે । પિપ્પલીત્રિફલા દ્રાક્ષાલોહચૂર્ણં સસૈન્ધવમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

આ દવા રાત્રે પીવાથી આંખની અંધારપટ્ટી ઝડપથી દૂર થાય છે; તેમાં પીપળી, ત્રિફળા, દ્રાક્ષ, લોહનો ચૂર્ણ અને સૈંધવ મીઠું હોય છે.

ભૃઙ્ગરાજરસૈર્ઘૃષ્ટં ઘુટિકાઞ્જનમિષ્યતે । આન્ધ્યં સતિમિરં કાચં હન્ત્યન્યાન્નેત્રરોગકાન્ ॥ ૧,૧૭૧.

ભૃંગરાજના રસમાં પીસીને બનાવેલું કાજળ ખૂબ લાભદાયી છે; તે અંધત્વ, અંધારપટ્ટી, મોતી અને અન્ય આંખના રોગો દૂર કરે છે.

ત્રિકટુ ત્રિફલા નક્ત સૈન્ધવં ચ મનઃ શિલા । રુચકં શઙ્ખનાભિશ્ચ જાતીપુષ્પાણિ નિમ્બકમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિકટુ, ત્રિફળા, સૈંધવ મીઠું, મન:શિલા, રુચક, શંખના છાલ, જાતીપુષ્પ અને નીમ—

રસાઞ્જનં ભૃઙ્ગરાજં ઘૃતં મધુ પયસ્તથા । એતત્પિષ્ટ્વા ચ વટિકા સર્વનેત્રરુગર્દિની ॥ ૧,૧૭૧.

—રસાંજન, ભૃંગરાજ, ઘી, મધ અને દૂધ સાથે પીસીને બનાવેલી ગોળીઓ બધા આંખના રોગો દૂર કરે છે.

દગ્ધમેરણ્ડકં મૂલં લેપાત્કાકિકપેષિતમ્ । શિરોઽર્તિં નાશયત્યાશુ પુષ્પં વા મુચુકુન્દક (જ) મ્ ॥ ૧,૧૭૧.

એરંડાના મૂળને સળગાવી કાગડાની લેદ સાથે પીસીને અથવા મુચુકુંદના ફૂલની લપસી લગાવવાથી માથાનો દુખાવો ઝડપથી દૂર થાય છે.