ગરુડપુરાણમ્

ધાત્રી ખદિરયોઃ ક્કાથં પીત્વા વાગજિસંયુતમ્ । શઙ્ખેન્દુધવલં શ્વિત્રં હન્તિ તૂર્ણં ન સંશયઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ધાત્રી અને ખદિરનો કઢો, જેમાં વાગજી ઉમેરેલી હોય, તેનું સેવન કરવાથી શંખ અને ચંદ્ર જેવી સફેદ શ્વિત્ર તુરંત દૂર થાય છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

પીત્વા ભલ્લાતકં તૈલં માસાદ્વ્યાધિં જયેન્નરઃ । સેવિતં ખાદિરં વારિ પાનાદ્યૈઃ કુષ્ઠજિદ્ભવેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

ભલ્લાતકના તેલનું એક મહિનો પીવાથી માણસ રોગ પર વિજય મેળવે છે; એ જ રીતે, ખદિરને પાણી અને અન્ય પેય સાથે સેવન કરવાથી કુષ્ઠ દૂર થાય છે.

ભાવિતં મલપૂક્વાથૈઃ સોમરાજીફલં બહુ । કર્ષં ભક્ષેદલવણો હ્યક્ષફલ્ગુશૃતં પિબેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

મલપૂકના કઢામાં સારી રીતે ભેજવેલું સોમરાજી ફળ એક કર્ષ જેટલું લેવું, તેને મીઠા સાથે ખાવું અને અક્ષ તથા ફલ્ગુ સાથે ઘી પીવું.

હન્તિ શ્વિત્રમસાધ્યં ચ લેપે યોજ્યાપરાજિતા । વાસા શુદ્ધા ચ ત્રિફલા પટોલં ચ કરઞ્જકમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

અપરાજિતાનો લેપ લગાડવાથી અસાર શ્વિત્ર પણ નાશ પામે છે; વસા, શુદ્ધ ત્રિફળા, પટોળ અને કરંજ પણ ઉપયોગી છે.

નિમ્બાશનં કૃષ્ણવેત્રં ક્વાથકલ્કેન યદ્ધૃતમ્ । વજ્રકં તદ્ભવેત્કુષ્ઠં શતવર્ષાણિ જીવતિ ॥ ૧,૧૭૧.

નીમ અને કૃષ્ણવેત્રનું કઢું અને પેસ્ટ બનાવીને તેનો સેવન કરવાથી શરીર વજ્ર જેવું મજબૂત બને છે, કુષ્ઠ દૂર થાય છે અને માણસ સો વર્ષ જીવે છે.

સ્વરસેન ચ દૂર્વાયાઃ પચેત્તૈલં ચતુર્ગુણમ્ । કચ્છૂર્વિચર્ચિકા પામા અભ્યઙ્ગાદેવ નશ્યતિ ॥ ૧,૧૭૧.

દૂર્વાની રસમાં ચારગણું તેલ મિક્સ કરી ઉકાળવું. આ તેલ ચામડી પર લગાવવાથી ખોજલી અને પામા જેવી ત્વચાની બીમારીઓ દૂર થાય છે.

દ્રુમત્વગર્કકુષ્ઠાનિ લવણાનિ ચ મૂત્રકમ્ । ગમ્ભારિકાચિત્રકૈસ્તૈસ્તૈલં કુષ્ઠવ્રણાદિનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

વૃક્ષની છાલ, અર્ક, કુષ્ટ, મીઠું અને મૂત્ર, સાથે ગંભારી અને ચિત્રક—આ બધાથી બનાવેલું તેલ ત્વચાના રોગો અને ઘા માટે લાભદાયી છે.

(અથામ્લપિત્તચિકિત્સા) ધાત્રીનિમ્બફલં તદ્વદ્ગોમૂત્રેણ ચ ચિત્રકમ્ । વાસામૃતાપર્પટિકાનિમ્બભૂનિમ્બમાર્કરૈઃ (વૈઃ) । ત્રિફલાકુલત્થૈઃ ક્વાથઃ સક્ષૌદ્રશ્ચામ્લપિત્તહા ॥ ૧,૧૭૧.

આમળા અને નીમના ફળ, ચિત્રક અને ગાયનું મૂત્ર, વાસા, અમૃત, પરપટિકા, નીમ, ભૂનિમ્બ, ક્ષાર, ત્રિફળા અને કુલઠથી બનાવેલો કઢો, તેમાં મધ મિક્સ કરીને પીવાથી આમ્લપિત દૂર થાય છે.

ફલત્રિકં પટોલં ચ તિક્તક્વાથઃ સિતાયુતઃ । પીતો યષ્ટીમધુયુતો જ્વરચ્છર્દ્યમ્લપિત્તજિત્ ॥ ૧,૧૭૧.

ફલત્રિક, પટોળ, તिक्त ઔષધિઓ અને ખાંડથી બનાવેલો કઢો, તેમાં યષ્ટિમધુ ઉમેરીને પીવાથી તાવ, ઉલ્ટી અને આમ્લપિતમાં આરામ મળે છે.

વાસાઘૃતં તિક્તઘૃતં પિપ્પલીઘૃતમેવ ચ । અમ્લપિત્તે પ્રયોક્તવ્યં ગુડકૂષ્માણ્ડકં તથા ॥ ૧,૧૭૧.

વાસાઘૃત, તिक्तઘૃત, પિપ્પળીઘૃત અને ગુડ તથા કૂષ્માંડ પણ આમ્લપિતમાં ઉપયોગી છે.

પિપ્પલી મધુસંયુક્તા અમ્લપિત્તવિનાશિની । શ્લેષ્માગ્નિમાન્દ્યનુત્પથ્યાપિપ્પલીગુડમોદકઃ ॥ ૧,૧૭૧.

પિપ્પળી અને મધ સાથે મિક્સ કરીને લેવાથી આમ્લપિત નાશ પામે છે. પિપ્પળી, ગુડ અને પાણી સાથે લીધું મિશ્રણ કફ, જઠરાગ્નિની નબળાઈ અને પાચન માટે સારું છે.

પિષ્ટ્વાજાજીં સધન્યાકાં ઘૃપ્રસ્થં વિપાચયેત્ । કફપિત્તારુચિહરં મન્દાનલવમિં હરેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

અજમો અને ધાણા પીસી, તેમાં ઘી ઉમેરીને રાંધવું. આ મિશ્રણ કફ, પિત્ત અને રુચિની તકલીફમાં તેમજ જઠરાગ્નિની નબળાઈ અને ઉલ્ટીમાં લાભ આપે છે.

(ઇત્યમ્લપિત્તચિકિત્સા) પિપ્પલ્યમૃતભૂનિમ્બવાસકારિષ્ટપર્પટૈઃ । ખદિરારિષ્ટકૈઃ ક્વાથો વિસ્ફોટાર્તિજ્વરાપહઃ ॥ ૧,૧૭૧.

પિપ્પળી, અમૃત, ભૂનિમ્બ, વાસા, અરિષ્ટ, પરપટ અને ખદિર અરિષ્ટથી બનાવેલો કઢો ફોડા, દુઃખાવા અને તાવમાં આરામ આપે છે.

ત્રિફલારસસંયુક્તં સર્પિસ્ત્રિવૃતયાસહ । પ્રયોક્તવ્યં વિરેકાર્થં વીસર્પજ્વરશાન્તયે ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળાનો રસ અને ત્રિવૃત ઘીમાં મિક્સ કરીને વાંતિ માટે આપવું, એ વિસાર્પ અને તાવ શાંત કરે છે.

ખાદિરાત્રિફલારિષ્ટપટોલામૃતવાસકૈઃ । ક્વાથોઽષ્ટકાખ્યો જયતિ રોમાન્તિકમસૂરિકામ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ખદિર, ત્રિફળા અરિષ્ટ, પટોળ, અમૃત અને વાસાથી બનેલો અષ્ટક નામનો કઢો રોમાંતિક અને મસૂરિકાને જીતે છે.

કુષ્ઠવીસર્પવિસ્ફોટકણ્ડ્વાદીનાં વિઘાતકઃ । લશુનાનાં તુ ચૃર્ણસ્ય ઘર્ષો મશકનાશનઃ ॥ ૧,૧૭૧.

કુષ્ઠ, વિસાર્પ, ફોડા અને ખંજવાળ જેવા ત્વચા રોગો દૂર થાય છે. લસણના ચૂર્ણને ઘસવાથી મચ્છરો ભાગે છે.

ચર્મકીલં જરુમણિં મશકાંસ્તિલકાલકાન્ । ઉત્કૃત્ય શસ્ત્રેણ દહેત્ક્ષાગગ્નિભ્યામશેષતઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ચામડીના ટેગ, મસા, મચ્છર, ટપકા અને કાળા ડાઘને છરીથી કાપી, પછી ક્ષાર અને અગ્નિથી બળીને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા.

પટોલનીલીલેપઃ સ્યાજ્જાલ (જ્વાલા) ગર્દભરોગનુત્ । ગુઞ્જાફલૈઃ શૃતં તલં ભૃઙ્ગરાજરસેન તુ । કણ્ઠ (ણ્ડુ) દારુણકૃત્કુષ્ઠવાતવ્યાધિવિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

પટોળ અને નીલીનો લેપ ગધેડાની ગાંઠ માટે લાભદાયી છે. ગુંજાના ફળ અને ભૃંગરાજના રસમાં તલ ઉકાળી, તેને લગાવવાથી કઠિન ગળાના રોગ, ત્વચા અને વાયુના રોગો દૂર થાય છે.

અર્કાસ્થિમજ્જાત્રિફલાનાલીછા ભૃઙ્ગરાજકમ્ । જીર્ણે પક્વે લૌહચૂર્ણં કાઞ્જિકં કૃષ્ણકેશકૃત્ ॥ ૧,૧૭૧.

અર્ક, અસ્થિમજ્જા, ત્રિફળા, નાલીચા અને ભૃંગરાજને પાચી, તેમાં લોહનો ચૂર્ણ અને ખાટું કાંજી ઉમેરી રાંધવાથી વાળ કાળા થાય છે.

ક્ષીરાત્સશર્કરસાદ્દ્વિપ્રસ્થો મધુકાત્પલે । તૈલમ્ય કુડવં પક્વં તન્નસ્યં પલિતાપહમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

દૂધ અને ખાંડ સાથે બે પ્રમાણ મધુક અને એક પ્રમાણ તેલ ઉકાળી, તેનું નાસ્ય કરવાથી વાળના પાંખા દૂર થાય છે.

મુખરોગે તુ ત્રિફલાગણ્ડૂષપરિધારણમ્ । ગૃહધૂમ યવક્ષારપાઠાવ્યોપરસાઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

મોઢાના રોગોમાં ત્રિફળા વડે ગળગળાવવું, ઘરનો ધૂમાડો, જૌનું ખાર, પાઠા, વ્યોપર અને અંજન પણ ઉપયોગી છે.

તેજોદં ત્રિફલાલોધ્રં ચિત્રકં ચેતિ ચૂર્ણિતમ્ । સક્ષૌદ્રં ધારયેદ્વક્ત્રે ગ્રીવાદન્તાસ્યરોગનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

તેજોદા, ત્રિફળા, લોધ્ર અને ચિત્રકનું ચૂર્ણ, તેમાં મધ મિક્સ કરીને મોઢામાં રાખવું. એ ગળા, ગળું, દાંત અને મોઢાના રોગોમાં લાભ કરે છે.

પટોલ નિમ્બજમ્વ્વાગ્રમાલતીનવપલ્લવાઃ । પઞ્ચપલ્લવકઃ શ્રેષ્ઠઃ કષયો મુખધાવને ॥ ૧,૧૭૧.

પટોળ, નીમ, વાગ્રા, માલતી અને નવા પાંદડા—આ પાંચ પાંદડાવાળું મિશ્રણ ઉત્તમ છે, કસેલું છે અને મોઢું ધોવા માટે ઉપયોગી છે.

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં પારુલ્યા મૂલકસ્ય ચ । રુદન્ત્યાશ્ચ રસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદુષ્ણઃ કર્ણપૂરણે ॥ ૧,૧૭૧.

લસણ, આદુ, શીંગ, મૂળો અને રુદંતીનું રસ કાનમાં ભરવા માટે શ્રેષ્ઠ છે; તે તીખું અને ગરમ હોય છે.

તીવ્રશૂલોત્તરે કર્ણે સશબ્દે ક્લેદવાહિનિ । બસ્તમૂત્રં ક્ષિપેત્કોષ્ણં સૈન્ધવેનાવચૂર્ણિતમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

કાનમાં ભારે દુખાવું, અવાજ અને પિગળાટ હોય ત્યારે, ગાયનું હળવું મૂત્ર અને સાથમાં સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને કાનમાં નાખવું જોઈએ.

જાતીપત્રરસે તૈલં પક્વં પૂતિકકર્ણજિત્ । શુણ્ઠીતૈલં સાર્ષપં ચ ક્રોષ્ણં સ્યાત્કર્ણશૂલનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

જાતીપાનના રસમાં બનાવેલું તેલ દુર્ગંધયુક્ત કાનના રોગમાં લાભ કરે છે; સુંઠ અને રાયડાંનું ગરમ તેલ કાનનો દુખાવો દૂર કરે છે.

પઞ્ચમૂલિશૃતં ક્ષીરં સ્યાચ્ચિત્રકહરીતકી । સર્પિર્ગુડઃ ષડઙ્ગશ્ચયૂષઃ પીનસશાન્તયે ॥ ૧,૧૭૧.

પંચમૂળ, ચિત્રક, હરિતકી, ઘી, ગોળ અને છ ઔષધિનું કઢું સાથે દૂધ ઉકાળી પીવાથી નાક બંધ થવું દૂર થાય છે.

અક્ષિકુક્ષિભવા રોગાઃ પ્રતિશ્યાયવ્રણજ્વરાઃ । પઞ્ચૈતે પઞ્ચરાત્રેણ પ્રશમં યાન્તિ લઙ્ઘનાત્ ॥ ૧,૧૭૧.

આંખ અને પેટના રોગો, ઝુકામ, ફોડા અને તાવ—આ પાંચે ઉપવાસથી પાંચ રાતમાં શાંત થાય છે.

ધાત્રીરસાનાઞ્ચ દૃશઃ કોપં હરતિ પૂરણાત્ । સક્ષૌદ્રઃ સૈન્ધવો વાપિ શિગ્રુદાર્વિરસાઞ્જનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

આંવળાનું રસ આંખમાં નાખવાથી લાલાશ અને દુખાવો દૂર થાય છે; અથવા શીંગ અને મૂળાના રસમાં મધ અને સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને કાજળ બનાવવું.