ગરુડપુરાણમ્

કરઞ્જૈલગજૈઃ કુષ્ઠં ગોમૂત્રેણ પ્રલેપતઃ । કરવીરોદ્વર્તનં ચ તૈલાક્તસ્ય ચ કુષ્ઠહૃત્ ॥ ૧,૧૭૧.

કરંજ અને ઇડગજને ગૌમૂત્રમાં પીસીને લગાડવાથી કુષ્ઠરોગ દૂર થાય છે; કરવીરથી મલિશ કરવું અને તેલ લગાવવું પણ કુષ્ઠ દૂર કરે છે.

હરિદ્રા મલયં રાસ્ના ગુડૂચ્યેડગજસ્તથા । આરગ્વધઃ કરઞ્જશ્ચ લેપઃ કુષ્ઠહરઃ પરઃ ॥ ૧,૧૭૧.

હળદર, મલય, રસ્ના, ગુડૂચી, ઇડગજ, આરગવધ અને કરંજ—આ બધાનું લેપ કુષ્ઠરોગ માટે ઉત્તમ છે.

મનઃ શિલાવિડઙ્ગાનિ વાગજી સર્ષપાસ્તથા । કરઞ્જૈર્મૂત્રપિષ્ટોઽયં લેપઃ કુષ્ટહરોર્ઽકવત્ ॥ ૧,૧૭૧.

મન:શિલા, વિડંગ, વાગજી અને રાયડા, કરંજ અને મૂત્ર સાથે પીસીને બનાવેલો લેપ કુષ્ઠરોગને સૂર્યની જેમ દૂર કરે છે.

વિડઙ્ગૈડવચા કુષ્ઠનિશાસિન્ધૂત્થસર્ષપૈઃ । મૂત્રામ્લપિષ્ટો લેપોઽયં દદ્રૂકુષ્ટવિનાશનઃ ॥ ૧,૧૭૧.

વિડંગ, ઇડવચા, કુષ્ઠ, નિશા, સિંધૂત્થ અને રાયડા, ખાટા મૂત્રમાં પીસીને બનાવેલો લેપ દાદ અને કુષ્ઠરોગને નાશ કરે છે.

પ્રપુન્નાટસુબીજાનિ ધાત્રી સર્જરસઃ સ્નુહી । સૌવીરપિષ્ટં દદ્રૂણામેતદુદ્વર્તનં પરમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

પ્રપુન્નાટના બીજ, સુબીજ, ધાત્રી, સરજનું રસ, સ્નુહી અને સૌવીરાને પીસીને બનાવેલો ઉબટણ દાદ માટે ઉત્તમ છે.

આરગ્વધસ્ય પત્રાણિ આરનાલેન પેષયેત્ । દદ્રૂકિટ્ટિમ (ભ) કુષ્ઠાનિ હન્તિ સિધ્માનમેવ ચ ॥ ૧,૧૭૧.

આરગવધના પાનને મઠામાં પીસીને લગાડવાથી દાદ, ખોજલી, કુષ્ઠ અને સિધ્મા દૂર થાય છે.

ઉષ્ણો પીતા વાગુજી ચ કુષ્ઠજિત્ક્ષીરભોજનઃ । તિલાજ્યત્રિફલાક્ષૌદ્રવ્યોષભલ્લાતશર્કરાઃ । વૃષ્યાઃ સપ્ત સમા મેધ્યાઃ કષ્ઠહાઃ કામચારિણઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ગરમ પીવામાં આવતું વાગજી અને દૂધનું આહાર, તલનું તેલ, ત્રિફળા, મધ, ત્રિકટુ, ભલ્લાતક અને ખાંડ—આ સાત વસ્તુઓ બળ આપતી, બુદ્ધિ વધારતી, કુષ્ઠ દૂર કરતી અને ઇચ્છા વધારતી છે.

વિડઙ્ગત્રિફલાકૃષ્ણાચૂર્ણં લીઢં સમાક્ષિકમ્ । હન્તિ કુષ્ઠક્રિમિમેહનાડીવ્રણભગન્દરાન્ ॥ ૧,૧૭૧.

વિડંગ, ત્રિફળા અને કૃષ્ણાનું ચૂર્ણ મધ સાથે સેવવાથી કુષ્ઠ, જંતુ, મૂત્રમાર્ગના રોગ, ઘા અને ભાગંદર નાશ પામે છે.

યઃ ખાદેદભયારિષ્ટમરિષ્ટામલકાનિશાઃ । સ જયેત્સર્વકુષ્ઠાનિમાસાદૂર્ધ્વં ન સંશયઃ ॥ ૧,૧૭૧.

જે વ્યક્તિ અભયારિષ્ટ, અરિષ્ટ, આમળા અને નિશાનું સેવન કરે છે, તે નિશ્ચયે બધા પ્રકારના કુષ્ઠ અને ચામડીના રોગો પર વિજય મેળવે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

દહ્યમાનાયુતઃ કુમ્ભે મૂલગે ખદિરાઙ્કુરઃ । સાક્ષધાત્રીરસઃ ક્ષૌદ્રો હન્યાત્કુષ્ઠં રસાયનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

દસ હજાર છિદ્રવાળાં કુંડામાં ખદિરના મૂળને બળી, તેનું રસ ધાત્રીના રસ અને મધ સાથે મિક્સ કરીને પીવાથી કુષ્ઠરોગ નાશ પામે છે અને તે રાસાયણ છે.

ધાત્રી ખદિરયોઃ ક્કાથં પીત્વા વાગજિસંયુતમ્ । શઙ્ખેન્દુધવલં શ્વિત્રં હન્તિ તૂર્ણં ન સંશયઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ધાત્રી અને ખદિરનો કઢો, જેમાં વાગજી ઉમેરેલી હોય, તેનું સેવન કરવાથી શંખ અને ચંદ્ર જેવી સફેદ શ્વિત્ર તુરંત દૂર થાય છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

પીત્વા ભલ્લાતકં તૈલં માસાદ્વ્યાધિં જયેન્નરઃ । સેવિતં ખાદિરં વારિ પાનાદ્યૈઃ કુષ્ઠજિદ્ભવેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

ભલ્લાતકના તેલનું એક મહિનો પીવાથી માણસ રોગ પર વિજય મેળવે છે; એ જ રીતે, ખદિરને પાણી અને અન્ય પેય સાથે સેવન કરવાથી કુષ્ઠ દૂર થાય છે.

ભાવિતં મલપૂક્વાથૈઃ સોમરાજીફલં બહુ । કર્ષં ભક્ષેદલવણો હ્યક્ષફલ્ગુશૃતં પિબેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

મલપૂકના કઢામાં સારી રીતે ભેજવેલું સોમરાજી ફળ એક કર્ષ જેટલું લેવું, તેને મીઠા સાથે ખાવું અને અક્ષ તથા ફલ્ગુ સાથે ઘી પીવું.

હન્તિ શ્વિત્રમસાધ્યં ચ લેપે યોજ્યાપરાજિતા । વાસા શુદ્ધા ચ ત્રિફલા પટોલં ચ કરઞ્જકમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

અપરાજિતાનો લેપ લગાડવાથી અસાર શ્વિત્ર પણ નાશ પામે છે; વસા, શુદ્ધ ત્રિફળા, પટોળ અને કરંજ પણ ઉપયોગી છે.

નિમ્બાશનં કૃષ્ણવેત્રં ક્વાથકલ્કેન યદ્ધૃતમ્ । વજ્રકં તદ્ભવેત્કુષ્ઠં શતવર્ષાણિ જીવતિ ॥ ૧,૧૭૧.

નીમ અને કૃષ્ણવેત્રનું કઢું અને પેસ્ટ બનાવીને તેનો સેવન કરવાથી શરીર વજ્ર જેવું મજબૂત બને છે, કુષ્ઠ દૂર થાય છે અને માણસ સો વર્ષ જીવે છે.

સ્વરસેન ચ દૂર્વાયાઃ પચેત્તૈલં ચતુર્ગુણમ્ । કચ્છૂર્વિચર્ચિકા પામા અભ્યઙ્ગાદેવ નશ્યતિ ॥ ૧,૧૭૧.

દૂર્વાની રસમાં ચારગણું તેલ મિક્સ કરી ઉકાળવું. આ તેલ ચામડી પર લગાવવાથી ખોજલી અને પામા જેવી ત્વચાની બીમારીઓ દૂર થાય છે.

દ્રુમત્વગર્કકુષ્ઠાનિ લવણાનિ ચ મૂત્રકમ્ । ગમ્ભારિકાચિત્રકૈસ્તૈસ્તૈલં કુષ્ઠવ્રણાદિનુત્ ॥ ૧,૧૭૧.

વૃક્ષની છાલ, અર્ક, કુષ્ટ, મીઠું અને મૂત્ર, સાથે ગંભારી અને ચિત્રક—આ બધાથી બનાવેલું તેલ ત્વચાના રોગો અને ઘા માટે લાભદાયી છે.

(અથામ્લપિત્તચિકિત્સા) ધાત્રીનિમ્બફલં તદ્વદ્ગોમૂત્રેણ ચ ચિત્રકમ્ । વાસામૃતાપર્પટિકાનિમ્બભૂનિમ્બમાર્કરૈઃ (વૈઃ) । ત્રિફલાકુલત્થૈઃ ક્વાથઃ સક્ષૌદ્રશ્ચામ્લપિત્તહા ॥ ૧,૧૭૧.

આમળા અને નીમના ફળ, ચિત્રક અને ગાયનું મૂત્ર, વાસા, અમૃત, પરપટિકા, નીમ, ભૂનિમ્બ, ક્ષાર, ત્રિફળા અને કુલઠથી બનાવેલો કઢો, તેમાં મધ મિક્સ કરીને પીવાથી આમ્લપિત દૂર થાય છે.

ફલત્રિકં પટોલં ચ તિક્તક્વાથઃ સિતાયુતઃ । પીતો યષ્ટીમધુયુતો જ્વરચ્છર્દ્યમ્લપિત્તજિત્ ॥ ૧,૧૭૧.

ફલત્રિક, પટોળ, તिक्त ઔષધિઓ અને ખાંડથી બનાવેલો કઢો, તેમાં યષ્ટિમધુ ઉમેરીને પીવાથી તાવ, ઉલ્ટી અને આમ્લપિતમાં આરામ મળે છે.

વાસાઘૃતં તિક્તઘૃતં પિપ્પલીઘૃતમેવ ચ । અમ્લપિત્તે પ્રયોક્તવ્યં ગુડકૂષ્માણ્ડકં તથા ॥ ૧,૧૭૧.

વાસાઘૃત, તिक्तઘૃત, પિપ્પળીઘૃત અને ગુડ તથા કૂષ્માંડ પણ આમ્લપિતમાં ઉપયોગી છે.

પિપ્પલી મધુસંયુક્તા અમ્લપિત્તવિનાશિની । શ્લેષ્માગ્નિમાન્દ્યનુત્પથ્યાપિપ્પલીગુડમોદકઃ ॥ ૧,૧૭૧.

પિપ્પળી અને મધ સાથે મિક્સ કરીને લેવાથી આમ્લપિત નાશ પામે છે. પિપ્પળી, ગુડ અને પાણી સાથે લીધું મિશ્રણ કફ, જઠરાગ્નિની નબળાઈ અને પાચન માટે સારું છે.

પિષ્ટ્વાજાજીં સધન્યાકાં ઘૃપ્રસ્થં વિપાચયેત્ । કફપિત્તારુચિહરં મન્દાનલવમિં હરેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

અજમો અને ધાણા પીસી, તેમાં ઘી ઉમેરીને રાંધવું. આ મિશ્રણ કફ, પિત્ત અને રુચિની તકલીફમાં તેમજ જઠરાગ્નિની નબળાઈ અને ઉલ્ટીમાં લાભ આપે છે.

(ઇત્યમ્લપિત્તચિકિત્સા) પિપ્પલ્યમૃતભૂનિમ્બવાસકારિષ્ટપર્પટૈઃ । ખદિરારિષ્ટકૈઃ ક્વાથો વિસ્ફોટાર્તિજ્વરાપહઃ ॥ ૧,૧૭૧.

પિપ્પળી, અમૃત, ભૂનિમ્બ, વાસા, અરિષ્ટ, પરપટ અને ખદિર અરિષ્ટથી બનાવેલો કઢો ફોડા, દુઃખાવા અને તાવમાં આરામ આપે છે.

ત્રિફલારસસંયુક્તં સર્પિસ્ત્રિવૃતયાસહ । પ્રયોક્તવ્યં વિરેકાર્થં વીસર્પજ્વરશાન્તયે ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળાનો રસ અને ત્રિવૃત ઘીમાં મિક્સ કરીને વાંતિ માટે આપવું, એ વિસાર્પ અને તાવ શાંત કરે છે.

ખાદિરાત્રિફલારિષ્ટપટોલામૃતવાસકૈઃ । ક્વાથોઽષ્ટકાખ્યો જયતિ રોમાન્તિકમસૂરિકામ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ખદિર, ત્રિફળા અરિષ્ટ, પટોળ, અમૃત અને વાસાથી બનેલો અષ્ટક નામનો કઢો રોમાંતિક અને મસૂરિકાને જીતે છે.

કુષ્ઠવીસર્પવિસ્ફોટકણ્ડ્વાદીનાં વિઘાતકઃ । લશુનાનાં તુ ચૃર્ણસ્ય ઘર્ષો મશકનાશનઃ ॥ ૧,૧૭૧.

કુષ્ઠ, વિસાર્પ, ફોડા અને ખંજવાળ જેવા ત્વચા રોગો દૂર થાય છે. લસણના ચૂર્ણને ઘસવાથી મચ્છરો ભાગે છે.

ચર્મકીલં જરુમણિં મશકાંસ્તિલકાલકાન્ । ઉત્કૃત્ય શસ્ત્રેણ દહેત્ક્ષાગગ્નિભ્યામશેષતઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ચામડીના ટેગ, મસા, મચ્છર, ટપકા અને કાળા ડાઘને છરીથી કાપી, પછી ક્ષાર અને અગ્નિથી બળીને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવા.

પટોલનીલીલેપઃ સ્યાજ્જાલ (જ્વાલા) ગર્દભરોગનુત્ । ગુઞ્જાફલૈઃ શૃતં તલં ભૃઙ્ગરાજરસેન તુ । કણ્ઠ (ણ્ડુ) દારુણકૃત્કુષ્ઠવાતવ્યાધિવિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

પટોળ અને નીલીનો લેપ ગધેડાની ગાંઠ માટે લાભદાયી છે. ગુંજાના ફળ અને ભૃંગરાજના રસમાં તલ ઉકાળી, તેને લગાવવાથી કઠિન ગળાના રોગ, ત્વચા અને વાયુના રોગો દૂર થાય છે.

અર્કાસ્થિમજ્જાત્રિફલાનાલીછા ભૃઙ્ગરાજકમ્ । જીર્ણે પક્વે લૌહચૂર્ણં કાઞ્જિકં કૃષ્ણકેશકૃત્ ॥ ૧,૧૭૧.

અર્ક, અસ્થિમજ્જા, ત્રિફળા, નાલીચા અને ભૃંગરાજને પાચી, તેમાં લોહનો ચૂર્ણ અને ખાટું કાંજી ઉમેરી રાંધવાથી વાળ કાળા થાય છે.