ગરુડપુરાણમ્

શીતાં ક્રિયાં પ્રયુઞ્જીત પિત્તરક્તોષ્મનાશિનીમ્ । ક્વાથો વંશત્વગેરણ્ડશ્વદંષ્ટ્રવનિદાકૃતઃ ॥ ૧,૧૭૦.

પિત્ત અને રક્તની તાપ દૂર કરવા માટે ઠંડક આપતી સારવાર કરવી જોઈએ; વાંસ, એરંડા અને શ્વદંષ્ટ્રા ઘાસનો કઢો ઉપયોગી છે.

સહિઙ્ગુસૈન્ધવઃ પીતઃ કોષ્ઠસ્થં સ્ત્રાવયેદસૃક્ । યવકોલકુલત્થાનાં નિઃસ્નેહેન રસેન વા ॥ ૧,૧૭૦.

હિંગ અને સૈંધવ મીઠા સાથે પીવાથી પેટમાં ભરાયેલું રક્ત બહાર નીકળી જાય છે; અથવા જૌ, બોર અને કુલથના તેલ વગરના રસ સાથે પણ પી શકાય છે.

ભુઞ્જીતાન્નં યવાગ્વા વા પિવેત્સૈન્ધવસંયુતમ્ । કરઞ્જારિષ્ટનિર્ગુણ્ડીરસો હન્યાદ્વ્રણક્રિમીન્ ॥ ૧,૧૭૦.

જૌનું ખોરાક ખાવું કે તેમાં સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને પીવું; કરંજ, અરિષ્ટ અને નિર્ગુંડીનો રસ ઘામાંના કીડા નાશ કરે છે.

ત્રિફલાચૂર્ણસંયુક્તો ગુગ્ગુલુર્વટકીકૃતઃ । નિર્યન્ત્રણો વિબન્ધઘ્નો વ્રધનગેપણઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ત્રિફળા ચૂર્ણ સાથે બનાવેલ ગુગ્ગળુની ગોળીઓ અવરોધ દૂર કરે છે અને ઘા તથા સોજા માટે લાભદાયી છે.

દૂર્વાસ્વરસસિદ્ધં વા તલં કમ્પિલ્લકેન વા । દાર્વોત્વચશ્ચ કલ્કેન પ્રધાનં વ્રણરોપણમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

દૂર્વા ઘાસના રસથી અથવા કમ્પિલ્લક અને દારુના છાલના લપસીથી બનેલું પેસ્ટ ઘા ભરી દેવામાં મુખ્ય દવા છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૧ ધન્વન્તરિરુવાચ । નાડીવ્રણાદિરોગાણાં ચિકિત્સાં શૃણુ સુશ્રુત । નાડીં શસ્ત્રેણ સંપાટ્ય નાજીનાં વ્રણવત્ક્રિયા ॥ ૧,૧૭૧.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: સુશ્રુત, નાડીવ્રણ અને સંબંધિત રોગોની સારવાર સાંભળ. નાડી ખોલ્યા પછી, તેને ઘા જેવી રીતે ઉપચાર કરવો.

ગુગ્ગુલુત્રિફલાવ્યોપૈઃ સમાંશૈરાજ્યયોજિતૈઃ । નાડીદુષ્ટવ્રણં શૂલં ભગન્દરમથો જયેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

ગુગ્ગળુ, ત્રિફળા અને વ્યોષને બરાબર ભાગે ઘીમાં મિક્સ કરીને પીવાથી દુષિત નાડીવ્રણ, દુખાવો અને ભગંદર દૂર થાય છે.

નિર્ગુણ્ડીરસતસ્તૈલં નાડીદુષ્ટવ્રણાપહમ્ । હિતં પામામયાનાં તુ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ ॥ ૧,૧૭૧.

નિર્ગુંડીના રસથી બનેલું તેલ નાડીવ્રણ દૂર કરે છે; ચામડીના રોગોમાં પીવા, લગાડવા અને નાકમાં આપવા માટે પણ લાભદાયી છે.

ગગ્ગુત્રિફલાકૃષ્ણાત્રિપઞ્ચૈકાંશયોજિતા । ઘુટિ (ગુડિ) કાશોથગુલ્માર્શોભગન્દરવતાં હિતા ॥ ૧,૧૭૧.

ગુગ્ગળુ, ત્રિફળા, કૃષ્ણા અને ત્રિપંચને બરાબર ભાગે ગોળી બનાવી પીવાથી ગાંઠ, સોજો અને ભગંદરમાં લાભ થાય છે.

ધ્વજમધ્યે શિરાવેધે વિશુદ્ધિરુપદંશકે । પાકો રક્ષ્યઃ પ્રયત્નેન શિશ્રક્ષયકરો હિ સઃ ॥ ૧,૧૭૧.

લિંગના મધ્યમાં શિરા કાપવાથી ઉપદંશમાં શુદ્ધિ થાય છે; ઘા ને ખૂબ કાળજીપૂર્વક બચાવવો જોઈએ, કેમ કે તે શિષ્નને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

પટોલનિમ્બત્રિફલાગુડૂચીક્વાથમાપિબેત્ । સગુગ્ગુલું સખદિરમુપદંશો વિનશ્યતિ ॥ ૧,૧૭૧.

પટોળ, નીમ, ત્રિફળા અને ગુડૂચીનો કઢો, ગુગ્ગળુ અને ખદિર સાથે પીવાથી ઉપદંશ નાશ પામે છે.

દહેત્કટાહે ત્રિફલાં સામસી (ષી) મધસંયુતામ્ । ઉપદંશે પ્રલેપોઽય સદ્યો રોપયતે વ્રણમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળા અને મધને કડાઈમાં શેકીને બનાવેલી લપસી ઉપદંશના ઘા પર લગાવવાથી તરત જ આરામ મળે છે.

ત્રિફલાનિમ્બભૂનિમ્બકરઞ્જખદિરાદિભિઃ । કલ્કૈઃ ક્વાથૈર્ઘૃતં પક્વમુપદંશહરં પરમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળા, નીમ, ભૂનિમ્બ, કરંજ, ખદિર વગેરેના લપસી અને કઢા ને ઘીમાં રાંધીને બનાવેલી દવા ઉપદંશ માટે ઉત્તમ છે.

આદૌ ભગ્નં વિદિત્વા તુ સેચયેચ્છીતલાંબુના । પક્વેનાલેપનં કાર્યં બન્ધનં ચ કુશાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

પ્રથમ હાડકું તૂટી ગયું હોય તો ઠંડા પાણીથી ધોઈ લો; પછી રાંધેલી લપસી લગાવી, કુશ ઘાસથી બાંધી દો.

માષં માંસં તથા સર્પિઃ ક્ષીરં યૂષઃ સતીજલઃ । બૃંહણં ચાન્નપાનં સ્યાત્પ્રદેયં ભગ્નરોગિણે ॥ ૧,૧૭૧.

માશ, માંસ, ઘી, દૂધ, સૂપ અને જૌવાળું પાણી ભંગાયેલા દર્દીને પોષણ માટે ખાવા-પીવા આપવું જોઈએ.

રસોનમધુનાસાજ્યસિતાકલ્કં સમશ્નુતા । છિન્નભિન્નચ્યુતાસ્થીનાં સન્ધાનમચિરાદ્ભવેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

લસણ, મધ, ઘી અને સાકરનું લપસી ખાવું; તૂટેલા, ખસેલા કે છૂટેલા હાડકાં ઝડપથી જોડાઈ જાય છે.

અશ્વત્થત્રિફલાવ્યોષાઃ સવરભિઃ સમીકૃતૈઃ । તુલ્યો ગુગ્ગુલુના યોજ્યો ભગ્નસન્ધિપ્રસાધ (કૃત્) કઃ ॥ ૧,૧૭૧.

અશ્વથ, ત્રિફળા, વ્યોષ અને વરભિ ને સાથે ભેળવી ગુગ્ગળુ ઉમેરવાથી તૂટેલા સાંધા ફરી મજબૂત બને છે.

સર્વકુષ્ઠેષુ વમનં રેચનં રક્તમોક્ષણ । વચાવાસાપટોલાનાં નિમ્બસ્ય કલિનીત્વચઃ ॥ ૧,૧૭૧.

બધા પ્રકારના કુષ્ઠરોગ માટે ઉલટી કરાવવી, પેટ સાફ કરાવવું અને લોહી કાઢવું જોઈએ; વચ, વસા, પટોળ, નીમ, કલિની અને નીમની છાલનો પણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

કષાયો મધુના પીતો વાતહૃન્મદનાન્વિતઃ । વિરેચનં પ્રયોક્તવ્યં ત્રિવૃત્કર્ણફલત્રિકૈઃ ॥ ૧,૧૭૧.

મધ સાથે પીવામાં આવતો કઢો, જે વાયુ અને હૃદયના રોગ દૂર કરે છે, તેને ત્રિવૃત, કર્ણફળ અને ત્રિકટુ સાથે મળીને પેટ સાફ કરવા માટે આપવો જોઈએ.

મનઃ શિલાંમરીચૈસ્તુ તૈલં કુષ્ઠવિનાશનમ્ । સર્વકુષ્ઠે વિલેપોઽયં શિવાપઞ્ચગુડૌદનમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

મન:શિલા અને મરીથી બનાવેલું તેલ કુષ્ઠરોગ નાશ કરે છે; શિવા, પાંચગોળ અને ભાતનું મિશ્રણ પણ બધાં પ્રકારના કુષ્ઠ માટે ઉત્તમ લેપ છે.

કરઞ્જૈલગજૈઃ કુષ્ઠં ગોમૂત્રેણ પ્રલેપતઃ । કરવીરોદ્વર્તનં ચ તૈલાક્તસ્ય ચ કુષ્ઠહૃત્ ॥ ૧,૧૭૧.

કરંજ અને ઇડગજને ગૌમૂત્રમાં પીસીને લગાડવાથી કુષ્ઠરોગ દૂર થાય છે; કરવીરથી મલિશ કરવું અને તેલ લગાવવું પણ કુષ્ઠ દૂર કરે છે.

હરિદ્રા મલયં રાસ્ના ગુડૂચ્યેડગજસ્તથા । આરગ્વધઃ કરઞ્જશ્ચ લેપઃ કુષ્ઠહરઃ પરઃ ॥ ૧,૧૭૧.

હળદર, મલય, રસ્ના, ગુડૂચી, ઇડગજ, આરગવધ અને કરંજ—આ બધાનું લેપ કુષ્ઠરોગ માટે ઉત્તમ છે.

મનઃ શિલાવિડઙ્ગાનિ વાગજી સર્ષપાસ્તથા । કરઞ્જૈર્મૂત્રપિષ્ટોઽયં લેપઃ કુષ્ટહરોર્ઽકવત્ ॥ ૧,૧૭૧.

મન:શિલા, વિડંગ, વાગજી અને રાયડા, કરંજ અને મૂત્ર સાથે પીસીને બનાવેલો લેપ કુષ્ઠરોગને સૂર્યની જેમ દૂર કરે છે.

વિડઙ્ગૈડવચા કુષ્ઠનિશાસિન્ધૂત્થસર્ષપૈઃ । મૂત્રામ્લપિષ્ટો લેપોઽયં દદ્રૂકુષ્ટવિનાશનઃ ॥ ૧,૧૭૧.

વિડંગ, ઇડવચા, કુષ્ઠ, નિશા, સિંધૂત્થ અને રાયડા, ખાટા મૂત્રમાં પીસીને બનાવેલો લેપ દાદ અને કુષ્ઠરોગને નાશ કરે છે.

પ્રપુન્નાટસુબીજાનિ ધાત્રી સર્જરસઃ સ્નુહી । સૌવીરપિષ્ટં દદ્રૂણામેતદુદ્વર્તનં પરમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

પ્રપુન્નાટના બીજ, સુબીજ, ધાત્રી, સરજનું રસ, સ્નુહી અને સૌવીરાને પીસીને બનાવેલો ઉબટણ દાદ માટે ઉત્તમ છે.

આરગ્વધસ્ય પત્રાણિ આરનાલેન પેષયેત્ । દદ્રૂકિટ્ટિમ (ભ) કુષ્ઠાનિ હન્તિ સિધ્માનમેવ ચ ॥ ૧,૧૭૧.

આરગવધના પાનને મઠામાં પીસીને લગાડવાથી દાદ, ખોજલી, કુષ્ઠ અને સિધ્મા દૂર થાય છે.

ઉષ્ણો પીતા વાગુજી ચ કુષ્ઠજિત્ક્ષીરભોજનઃ । તિલાજ્યત્રિફલાક્ષૌદ્રવ્યોષભલ્લાતશર્કરાઃ । વૃષ્યાઃ સપ્ત સમા મેધ્યાઃ કષ્ઠહાઃ કામચારિણઃ ॥ ૧,૧૭૧.

ગરમ પીવામાં આવતું વાગજી અને દૂધનું આહાર, તલનું તેલ, ત્રિફળા, મધ, ત્રિકટુ, ભલ્લાતક અને ખાંડ—આ સાત વસ્તુઓ બળ આપતી, બુદ્ધિ વધારતી, કુષ્ઠ દૂર કરતી અને ઇચ્છા વધારતી છે.

વિડઙ્ગત્રિફલાકૃષ્ણાચૂર્ણં લીઢં સમાક્ષિકમ્ । હન્તિ કુષ્ઠક્રિમિમેહનાડીવ્રણભગન્દરાન્ ॥ ૧,૧૭૧.

વિડંગ, ત્રિફળા અને કૃષ્ણાનું ચૂર્ણ મધ સાથે સેવવાથી કુષ્ઠ, જંતુ, મૂત્રમાર્ગના રોગ, ઘા અને ભાગંદર નાશ પામે છે.

યઃ ખાદેદભયારિષ્ટમરિષ્ટામલકાનિશાઃ । સ જયેત્સર્વકુષ્ઠાનિમાસાદૂર્ધ્વં ન સંશયઃ ॥ ૧,૧૭૧.

જે વ્યક્તિ અભયારિષ્ટ, અરિષ્ટ, આમળા અને નિશાનું સેવન કરે છે, તે નિશ્ચયે બધા પ્રકારના કુષ્ઠ અને ચામડીના રોગો પર વિજય મેળવે છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.