ગરુડપુરાણમ્

ક્ષીરષષ્ટિકભોજીસ્યાદેવં કૃષ્ણસહસ્રકમ્ । બૃંહણં મુદ્ગમાયુષ્યં પ્લીહોદરવિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

જે માણસ દૂધમાં રાંધેલો શષ્ટિક ચોખા હજાર દિવસ સુધી ખાય છે, તેને પોષણ, દીર્ઘાયુ અને પળી તથા પેટના રોગોનો નાશ થાય છે.

પુનર્નવાક્વાથકલ્કૈઃ સિદ્ધં શોથહરં ઘૃતમ્ । ગાવા મત્રેણ સંસેવ્યં પિપ્પલી વા પયોઽન્વિતાઃ । ગુડન વાભયાં તુલ્યાં વિશ્વં વા શોથરોગિણા ॥ ૧,૧૭૦.

પુનર્નવા નું કઢું અને લપસી વડે તૈયાર કરેલું ઘી સોજા દૂર કરે છે; એ ગૌમૂત્ર સાથે લેવાય, અથવા પિપ્પળી દૂધ સાથે, અથવા ગુડ અને હરિતકી બન્ને સમાન પ્રમાણમાં, અથવા વિશ્વ પણ સોજાવાળાને ઉપયોગી છે.

તૈલમેરણ્ડજં પીત્વા બલાસિદ્ધં પયોઽન્વિતમ્ । આધ્માનશૂલોપચિતામન્ત્રવૃદ્ધિઞ્જયેન્નરઃ ॥ ૧,૧૭૦.

બલા અને દૂધ સાથે તૈયાર કરેલું એરંડેલ તેલ પીવાથી, પેટ ફૂલવું, દુઃખાવો અને પાણી ભરાવાની તકલીફ દૂર થાય છે.

ભ્રષ્ટોરુચકતૈલેન કલ્કઃ પથ્યાસમુદ્ભવઃ । કૃષ્ણસૈન્ધવસંયુક્તો વદ્ધિરોગહરઃ પરઃ ॥ ૧,૧૭૦.

પથ્યા નું લપસી, સરસવના તેલમાં તળી અને કાળા મીઠા સાથે મિક્સ કરી પીવાથી પેટના રોગમાં ઉત્તમ ફાયદો થાય છે.

નિર્ગુણ્ડીમૂલનસ્યેન ગણ્ડમાલા વિનશ્યતિ । સ્મુહીગણ્ડીરિકાસ્વેદો નાશયેદર્બુદાનિ ચ ॥ ૧,૧૭૦.

નિર્ગુંડીનું મૂળ લગાડવાથી ગાંઠવાળા સોજા દૂર થાય છે; સમુહી અને ગંડીરિકાના પાનની સેંકથી પણ ગાંઠ અને ગાંઠવાળા ફોડા દૂર થાય છે.

હસ્તિકર્ણપલાશસ્ય ગલગણ્ડં તુ લેપતઃ । ધત્તૂરૈરણ્ડનિર્ગુણ્ડીવર્ષાભૂશિગ્રુસર્ષપૈઃ ॥ ૧,૧૭૦.

હસ્તિકર્ણપલાશનું લપસી ગળે લગાડવાથી ગળગાંઠની સારવાર થાય છે; તેમાં ધતૂરા, એરંડા, નિર્ગુંડી, વર્ષાભૂ, શિગરુ અને રાઈ પણ ઉમેરવી.

પ્રલેપઃશ્લીપદં હન્તિ ચિરોત્થમતિદારુણમ્ । શોભાઞ્જનકસિન્ધૃત્થહિઙ્ગું વિદ્રધિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

લપસીથી લાંબા સમયથી થયેલું અને ભારે શ્લિપદ નાશ પામે છે; શોભાંજન, સિંધી મીઠું અને હીંગનું મિશ્રણ વિદ્રધી (ફોડા) ને પણ નાશ કરે છે.

શરપુઙ્ખા મધુયુતા યાત્સર્સ્વવ્રણગેપણી । નિમ્બપત્રસ્ય વાલેપઃ શ્વયથુવ્રણગેપણઃ ॥ ૧,૧૭૦.

શરપુંખા અને મધની લપસી બધા પ્રકારના ઘા અને વ્રણને સાજા કરે છે; એ જ રીતે, નીમના પાનની લપસી સોજા અને વ્રણમાં લગાડવી.

ત્રિફલા ખદિરો દાર્વો ન્યગ્રોધો વ્રણશોધનઃ । સદ્યઃ ક્ષતં વ્રણં વૈદ્યઃ સશૂલં પરિષેચયેત્ ॥ ૧,૧૭૦.

ત્રિફળા, ખદિર, દારુ અને વટવૃક્ષ ઘા ને શુદ્ધ કરે છે; તાજા અને દુઃખાવાવાળા ઘા પર તાત્કાલિક પાણી વડે ધોઈ દેવું જોઈએ.

યષ્ટીમધુકયુક્તેન કિઞ્ચિદુષ્ણેન સર્પિષા । બુદ્ધ્વાગન્તુવ્રણાન્વૈદ્યો ઘૃતક્ષૌદ્રસમન્વિતામ્ ॥ ૧,૧૭૦.

વૈદ્યે જ્યારે બહારથી થયેલા ઘા ઓળખે છે, ત્યારે થોડી ગરમ, યષ્ટીમધુ અને ઘી-મધ સાથે મિશ્રિત દવા ઘા પર લગાવવી જોઈએ.

શીતાં ક્રિયાં પ્રયુઞ્જીત પિત્તરક્તોષ્મનાશિનીમ્ । ક્વાથો વંશત્વગેરણ્ડશ્વદંષ્ટ્રવનિદાકૃતઃ ॥ ૧,૧૭૦.

પિત્ત અને રક્તની તાપ દૂર કરવા માટે ઠંડક આપતી સારવાર કરવી જોઈએ; વાંસ, એરંડા અને શ્વદંષ્ટ્રા ઘાસનો કઢો ઉપયોગી છે.

સહિઙ્ગુસૈન્ધવઃ પીતઃ કોષ્ઠસ્થં સ્ત્રાવયેદસૃક્ । યવકોલકુલત્થાનાં નિઃસ્નેહેન રસેન વા ॥ ૧,૧૭૦.

હિંગ અને સૈંધવ મીઠા સાથે પીવાથી પેટમાં ભરાયેલું રક્ત બહાર નીકળી જાય છે; અથવા જૌ, બોર અને કુલથના તેલ વગરના રસ સાથે પણ પી શકાય છે.

ભુઞ્જીતાન્નં યવાગ્વા વા પિવેત્સૈન્ધવસંયુતમ્ । કરઞ્જારિષ્ટનિર્ગુણ્ડીરસો હન્યાદ્વ્રણક્રિમીન્ ॥ ૧,૧૭૦.

જૌનું ખોરાક ખાવું કે તેમાં સૈંધવ મીઠું ઉમેરીને પીવું; કરંજ, અરિષ્ટ અને નિર્ગુંડીનો રસ ઘામાંના કીડા નાશ કરે છે.

ત્રિફલાચૂર્ણસંયુક્તો ગુગ્ગુલુર્વટકીકૃતઃ । નિર્યન્ત્રણો વિબન્ધઘ્નો વ્રધનગેપણઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ત્રિફળા ચૂર્ણ સાથે બનાવેલ ગુગ્ગળુની ગોળીઓ અવરોધ દૂર કરે છે અને ઘા તથા સોજા માટે લાભદાયી છે.

દૂર્વાસ્વરસસિદ્ધં વા તલં કમ્પિલ્લકેન વા । દાર્વોત્વચશ્ચ કલ્કેન પ્રધાનં વ્રણરોપણમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

દૂર્વા ઘાસના રસથી અથવા કમ્પિલ્લક અને દારુના છાલના લપસીથી બનેલું પેસ્ટ ઘા ભરી દેવામાં મુખ્ય દવા છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૧ ધન્વન્તરિરુવાચ । નાડીવ્રણાદિરોગાણાં ચિકિત્સાં શૃણુ સુશ્રુત । નાડીં શસ્ત્રેણ સંપાટ્ય નાજીનાં વ્રણવત્ક્રિયા ॥ ૧,૧૭૧.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: સુશ્રુત, નાડીવ્રણ અને સંબંધિત રોગોની સારવાર સાંભળ. નાડી ખોલ્યા પછી, તેને ઘા જેવી રીતે ઉપચાર કરવો.

ગુગ્ગુલુત્રિફલાવ્યોપૈઃ સમાંશૈરાજ્યયોજિતૈઃ । નાડીદુષ્ટવ્રણં શૂલં ભગન્દરમથો જયેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

ગુગ્ગળુ, ત્રિફળા અને વ્યોષને બરાબર ભાગે ઘીમાં મિક્સ કરીને પીવાથી દુષિત નાડીવ્રણ, દુખાવો અને ભગંદર દૂર થાય છે.

નિર્ગુણ્ડીરસતસ્તૈલં નાડીદુષ્ટવ્રણાપહમ્ । હિતં પામામયાનાં તુ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ ॥ ૧,૧૭૧.

નિર્ગુંડીના રસથી બનેલું તેલ નાડીવ્રણ દૂર કરે છે; ચામડીના રોગોમાં પીવા, લગાડવા અને નાકમાં આપવા માટે પણ લાભદાયી છે.

ગગ્ગુત્રિફલાકૃષ્ણાત્રિપઞ્ચૈકાંશયોજિતા । ઘુટિ (ગુડિ) કાશોથગુલ્માર્શોભગન્દરવતાં હિતા ॥ ૧,૧૭૧.

ગુગ્ગળુ, ત્રિફળા, કૃષ્ણા અને ત્રિપંચને બરાબર ભાગે ગોળી બનાવી પીવાથી ગાંઠ, સોજો અને ભગંદરમાં લાભ થાય છે.

ધ્વજમધ્યે શિરાવેધે વિશુદ્ધિરુપદંશકે । પાકો રક્ષ્યઃ પ્રયત્નેન શિશ્રક્ષયકરો હિ સઃ ॥ ૧,૧૭૧.

લિંગના મધ્યમાં શિરા કાપવાથી ઉપદંશમાં શુદ્ધિ થાય છે; ઘા ને ખૂબ કાળજીપૂર્વક બચાવવો જોઈએ, કેમ કે તે શિષ્નને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

પટોલનિમ્બત્રિફલાગુડૂચીક્વાથમાપિબેત્ । સગુગ્ગુલું સખદિરમુપદંશો વિનશ્યતિ ॥ ૧,૧૭૧.

પટોળ, નીમ, ત્રિફળા અને ગુડૂચીનો કઢો, ગુગ્ગળુ અને ખદિર સાથે પીવાથી ઉપદંશ નાશ પામે છે.

દહેત્કટાહે ત્રિફલાં સામસી (ષી) મધસંયુતામ્ । ઉપદંશે પ્રલેપોઽય સદ્યો રોપયતે વ્રણમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળા અને મધને કડાઈમાં શેકીને બનાવેલી લપસી ઉપદંશના ઘા પર લગાવવાથી તરત જ આરામ મળે છે.

ત્રિફલાનિમ્બભૂનિમ્બકરઞ્જખદિરાદિભિઃ । કલ્કૈઃ ક્વાથૈર્ઘૃતં પક્વમુપદંશહરં પરમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

ત્રિફળા, નીમ, ભૂનિમ્બ, કરંજ, ખદિર વગેરેના લપસી અને કઢા ને ઘીમાં રાંધીને બનાવેલી દવા ઉપદંશ માટે ઉત્તમ છે.

આદૌ ભગ્નં વિદિત્વા તુ સેચયેચ્છીતલાંબુના । પક્વેનાલેપનં કાર્યં બન્ધનં ચ કુશાન્વિતમ્ ॥ ૧,૧૭૧.

પ્રથમ હાડકું તૂટી ગયું હોય તો ઠંડા પાણીથી ધોઈ લો; પછી રાંધેલી લપસી લગાવી, કુશ ઘાસથી બાંધી દો.

માષં માંસં તથા સર્પિઃ ક્ષીરં યૂષઃ સતીજલઃ । બૃંહણં ચાન્નપાનં સ્યાત્પ્રદેયં ભગ્નરોગિણે ॥ ૧,૧૭૧.

માશ, માંસ, ઘી, દૂધ, સૂપ અને જૌવાળું પાણી ભંગાયેલા દર્દીને પોષણ માટે ખાવા-પીવા આપવું જોઈએ.

રસોનમધુનાસાજ્યસિતાકલ્કં સમશ્નુતા । છિન્નભિન્નચ્યુતાસ્થીનાં સન્ધાનમચિરાદ્ભવેત્ ॥ ૧,૧૭૧.

લસણ, મધ, ઘી અને સાકરનું લપસી ખાવું; તૂટેલા, ખસેલા કે છૂટેલા હાડકાં ઝડપથી જોડાઈ જાય છે.

અશ્વત્થત્રિફલાવ્યોષાઃ સવરભિઃ સમીકૃતૈઃ । તુલ્યો ગુગ્ગુલુના યોજ્યો ભગ્નસન્ધિપ્રસાધ (કૃત્) કઃ ॥ ૧,૧૭૧.

અશ્વથ, ત્રિફળા, વ્યોષ અને વરભિ ને સાથે ભેળવી ગુગ્ગળુ ઉમેરવાથી તૂટેલા સાંધા ફરી મજબૂત બને છે.

સર્વકુષ્ઠેષુ વમનં રેચનં રક્તમોક્ષણ । વચાવાસાપટોલાનાં નિમ્બસ્ય કલિનીત્વચઃ ॥ ૧,૧૭૧.

બધા પ્રકારના કુષ્ઠરોગ માટે ઉલટી કરાવવી, પેટ સાફ કરાવવું અને લોહી કાઢવું જોઈએ; વચ, વસા, પટોળ, નીમ, કલિની અને નીમની છાલનો પણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

કષાયો મધુના પીતો વાતહૃન્મદનાન્વિતઃ । વિરેચનં પ્રયોક્તવ્યં ત્રિવૃત્કર્ણફલત્રિકૈઃ ॥ ૧,૧૭૧.

મધ સાથે પીવામાં આવતો કઢો, જે વાયુ અને હૃદયના રોગ દૂર કરે છે, તેને ત્રિવૃત, કર્ણફળ અને ત્રિકટુ સાથે મળીને પેટ સાફ કરવા માટે આપવો જોઈએ.