ગરુડપુરાણમ્

મધૂકસારસિન્ધૂત્થવચોષણકણાઃ સમાઃ । શ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વામ્ભસા નસ્યં કુર્યાત્સંજ્ઞાપ્રબોધનમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

મધૂક, સારાં, સિંધૂત્થ, વચ અને ઉષ્ણને સમાન પ્રમાણમાં પીસી, પાણીમાં મિક્સ કરી નાસ્ય રૂપે આપવું, એથી શૂન્યચેતનાને સંજ્ઞાન પાછી મળે છે.

ત્રિવૃદ્વિશાલાત્રિફલાકટુકારગ્વધૈઃ કૃતઃ । સક્ષારો ભેદનઃ ક્વાથઃ પેયઃ સર્વજ્વરાપહઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ત્રિવૃત, વિશાળા, ત્રિફળા, કટુકા અને આરગવધ સાથે ક્ષાર નાખીને બનાવેલો કઢો વિસર્જક છે અને બધાં પ્રકારના તાવ દૂર કરે છે.

મહૌષધામૃતામુસ્તચન્દનોશીરધાન્યકૈઃ । ક્વાથસ્તૃતીયકં હન્તિ શર્કરામધુયોજિતઃ ॥ ૧,૧૭૦.

મહૌષધ, અમૃતા, મુસ્તા, ચંદન, ઉશીર અને ધાણિયાનો કઢો, તેમાં ખાંડ અને મધ મિક્સ કરી પીવડાવવાથી તૃતીયક તાવ દૂર થાય છે.

અપામગજટાકટ્યાં લોહિતૈઃ સપ્તતન્તુભિઃ । બદ્ધ્વા વારે રવેર્નૂનં જ્વરં હન્તિ તૃતીયકમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

અપામાર્ગના મૂળમાંથી લાલ રંગના સાત દોરા બનાવી, સૂર્યોદયે કમરે બાંધવાથી તૃતીયક તાવ ચોક્કસ દૂર થાય છે.

ગઙ્ગાયા ઉત્તરે કૂલે અપુત્રસ્તાપસો મૃતઃ । તસ્મૈ તિલોદકં દદ્યાન્મુઞ્ચત્યૈકાહિકો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ગંગાના ઉત્તર કાંઠે કોઈ સંતાનવિહિન તપસ્વી મૃત્યુ પામ્યો હોય તો, તેને તિલોદક અર્પણ કરવાથી એકાદ દિવસ છોડીને આવતો તાવ છૂટે છે.

ગુડૂચ્યાઃ ક્વાથકલ્કાભ્યાં વિફલાવાસકસ્ય ચ । મૃદ્વીકાયા બલાયાશ્ચ સિદ્ધાઃ સ્નેહા જ્વરચ્છિદઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ગૂડૂચી, વિફલા, વસક, મૃદ્વિકા અને બલાના કઢો અને પેસ્ટથી બનેલ તેલ તાવ નાશક છે.

ધાત્રીશિવાકણાવહ્નિક્વાથઃ સર્વજ્વરાન્તકઃ । જ્વરાતિસારહરણમૌષધં પ્રવદામ્યથ ॥ ૧,૧૭૦.

આમળા, શિવા, કણા અને વહ્નિથી બનેલો કઢો બધાં પ્રકારના તાવ દૂર કરે છે. હવે હું તાવ અને अतिसાર દૂર કરતું ઔષધ જણાવું છું.

પૃશ્રિપર્ણોબલાવિલ્વનાગરોત્પલધાન્યકૈઃ । પાઠેન્દ્રયવભૂનિમ્બમુસ્તપર્પટકૈઃ શૃતાઃ । જ્યન્ત્યામમતીસારં સજ્વરં સમહૌષધાઃ ॥ ૧,૧૭૦.

પૃશ્નિપર્ણી, બલા, બિલ્વ, નાગરાં, ઉત્પલ, ધાણિયા, પાઠા, ઇન્દ્રયવ, ભૂનિંબ, મુસ્તા અને પરપટક તથા મહૌષધથી બનેલો કઢો તીવ્ર अतिसાર અને તાવમાં લાભદાયી છે.

નાગરાતિવિષામુસ્તભૂનિમ્બામૃતવત્સકૈઃ । સર્વજ્વરહરઃ ક્વથઃ સર્વાતીસારનાશનઃ ॥ ૧,૧૭૦.

નાગરાં, અતિવિષા, મુસ્તા, ભૂનિંબ અને અમૃતવત્સકાથી બનેલો કઢો બધા તાવ અને બધા अतिसાર દૂર કરે છે.

મુસ્તપર્પટકદિવ્યશૃઙ્ગવેરશૃતં પયઃ । શાલપર્ણો પૃશ્રિપર્ણો બૃહતી કણ્ટકારિકા ॥ ૧,૧૭૦.

મુસ્તા, પરપટક, દિવ્યશૃંગવેર, શાલપર્ણી, પૃશ્નિપર્ણી, બૃહતી અને કંટકારિકા નાખીને દૂધ ઉકાળવું લાભદાયી છે.

બલાશ્વદંષ્ટ્રાબિલ્વાદિ પાઠાનાગરધાન્યકમ્ । એતદાહારસંયોગે હિતં સર્વાતિસારિણામ્ ॥ ૧,૧૭૦.

બલા, અશ્વદંષ્ટ્રા, બિલ્વ, પાઠા, નાગરાં અને ધાણિયાને ભોજનમાં ઉમેરવાથી બધા अतिसારવાળાને લાભ થાય છે.

બિલ્વચૂતાસ્થિક્વાથશ્ચ ખણ્ડં મધ્વતિસારનુત્ । અતિસારે હિતા તદ્વત્કુટજત્વક્કણાયુતા ॥ ૧,૧૭૦.

બિલ્વ અને કેરીના ગૂઠથી બનેલો કઢો, તેમાં ખાંડ નાખી પીવડાવવાથી अतिसાર દૂર થાય છે; એ જ રીતે કુટજના છાલથી બનેલો કઢો પણ લાભદાયી છે.

વત્સકાતિવિષાવિશ્વકણાકન્દકષાયકઃ । પ્રયુક્તશ્ચામશૂલાઢ્યે હ્યતીસારે સશોણિત ॥ ૧,૧૭૦.

વત્સક, અતિવિષા, વિશ્વકણા અને કંદથી બનેલો કઢો દુખાવાવાળો અને લોહી આવતો अतिसારમાં લાભ કરે છે.

ચિકિત્સાથ ગ્રહણ્યાસ્તુગ્રહણી ચાગ્રિનાશિની । ચિત્રકાક્વાથક્લકાભ્યાં ગ્રહણીઘ્નં ક્ષૃતં હવિઃ । ગુલ્મશોથોદરપ્લીહશૂલાર્શોઘ્નં પ્રદીપનમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

હવે ગ્રહણીની સારવાર: ચિત્રકના કઢા અને પેસ્ટથી બનેલું ઘી ગ્રહણીનો નાશ કરે છે, પાચનશક્તિ વધારતું અને ગુલ્મ, સૂજન, પેટના રોગ, પળીહા, દુખાવો અને અર્જસ દૂર કરે છે.

સૌવર્ચલં સૈન્ધવઞ્ચ વિડઙ્ગૌદ્ભિદમેવ ચ । સામુદ્રેણ સમં પઞ્ચલવણાન્યત્ર યોજયેત્ ॥ ૧,૧૭૦.

સૌવર્ચલ, સૈંધવ, વિડંગ, ઉદ્ભિદ અને સામુદ્ર — આ પાંચ મીઠાં અહીં સાથે ઉપયોગ કરવા.

ભેષજં શસ્ત્રક્ષારાગ્ન્યસ્ત્રિધા વૈ ચાર્શસાં હરમ્ । વિદ્ધિ તચ્ચાર્શસોઘ્નન્તુ યદ્ધિ તક્રં નવોદ્ધૃતમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

અરસના ઉપચાર માટે ત્રણ રીત છે: શસ્ત્રક્રિયા, ક્ષાર અને અગ્નિ. તાજું મથેલું છાસ પણ અરસ માટે ઉત્તમ દવા છે.

ગુડૂટીં પિપ્પલીયુક્તામભયાં ઘૃતભર્જિતામ્ । ત્રિવૃદર્શોવિનાશાર્થં ભક્ષયેદમ્લલોણિકામ્ ॥ ૧,૧૭૦.

ગુલવેલ, પીપળી અને ઘીમાં તળેલી હરડેમાંથી બનાવેલી ખાટી અને મીઠી વાનગીઓ ખાવાથી અરસ અને કબજિયાત દૂર થાય છે.

તિલેક્ષુરસસંયોગશ્ચાર્શઃ કુષ્ઠ વિનાશનઃ । પઞ્ચકોલં સમરિચં સત્ર્યૂષણમથાગ્નિકૃત્ ॥ ૧,૧૭૦.

તલના રસનું મિશ્રણ અરસ અને ત્વચાના રોગો દૂર કરે છે. પાંચ પ્રકારના કોલા, મરી અને ત્રણ પ્રકારના તીખા મસાલા પાચનશક્તિ વધારે છે.

હરીતકી ભક્ષ્યમાણા નાગેરણ ગુડેન વા । સૈન્ધવોપહિતા વાપિ સાતત્યેનાગ્નિદીપની ॥ ૧,૧૭૦.

હરડે, અથવા તો આદુ અને ગોળ સાથે, અથવા સૈંધવ મીઠા સાથે નિયમિત રીતે ખાવાથી જઠરાગ્નિ સદાય તેજ રહે છે.

ફલત્રિકામૃતાસાતિક્તાભૂનિમ્બનિમ્બજઃ । ક્વાથઃ ક્ષૌદ્રયુતો હન્યાત્પાણ્ડુરોગં સકામલમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

ફળત્રિક, અમૃત, કડવું ભૂનિંબ અને નિમના કઢા સાથે મધ મિક્સ કરીને પીવાથી પીળીયા અને પાંડુ રોગ નાશ પામે છે.

ત્રિવૃચ્ચ ત્રિફલા શ્યામા પિપ્પલી શર્કગ મધુ । મોદકઃ સન્નિપાતાન્તો રક્તપિત્તજ્વરાપહઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ત્રિવૃત, ત્રિફળા, શ્યામા, પીપળી, ખાંડ અને મધથી બનેલો લાડુ રક્તપિત્ત અને તાવ તેમજ જટિલ રોગો દૂર કરે છે.

વાસાયાં વિદ્યમાનાયામાશાયાં જીવિતસ્ય ચ । રક્તપિત્તી ક્ષયી કાસી કિમર્થમવસીદતિ ॥ ૧,૧૭૦.

શરીરમાં વસાનું રહેવુ અને જીવતાની હાજરીમાં પણ, રક્તપિત્ત, ક્ષય અને ઉધરસથી પીડિત માણસ કેમ દુર્બળ થાય છે?

આટરૂપકમૃદ્વીકાપથ્યાક્વાથઃ સશર્કરઃ । ક્ષૌદ્રાઢ્યઃ કાસનિઃ શ્વાસરક્તપિત્તનિબર્હણઃ ॥ ૧,૧૭૦.

આટરૂપ, દ્રાક્ષ અને પથ્યા સાથે બનાવેલો કઢો, ખાંડ અને વધુ મધ સાથે, ઉધરસ, શ્વાસ અને રક્તપિત્તના રોગો દૂર કરે છે.

વાસારસઃ ખણ્ડમધુયુતઃ પીતોઽથરક્તજિત્ । સલ્લકીબદરીજમ્બુપ્રિયાલામ્રાર્જુનં ધવઃ । પીતં ક્ષીરઞ્ચ મધ્વાઢ્યં પૃથક્છોણિતવારણમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

વસાનું રસ ખાંડ સાથે પીવાથી રક્તના રોગો મટે છે. સલકી, બોર, જાંબુ, પ્રિયાળ, કેરી, અર્જુન અને ધવ, દૂધ અને મધ સાથે જુદાજુદા પીવાથી પણ રક્તપ્રસ્રાવ અટકે છે.

સમૂલફલપત્રાયા નિર્ગુણ્ડ્યાઃ સ્વરસૈર્ઘૃતમ્ । સિદ્ધં પીત્વા ક્ષયક્ષીણી નિર્વ્યાદિર્ભાતિ દેવવત્ ॥ ૧,૧૭૦.

નિર્ગુંડીના મૂળ, ફળ અને પાનના રસથી બનાવેલું ઘી પીવાથી ક્ષયગ્રસ્ત વ્યક્તિ નિરોગી થાય છે અને દેવ સમાન તેજસ્વી બને છે.

હરીતકી કણા શુણ્ઠી મરિચં ગુડસંયુતમ્ । કાસઘ્નો મોદકઃ પ્રોક્તસ્તૃષ્ણારોચકનાશનઃ ॥ ૧,૧૭૦.

હરડે, પીપળી, સૂંઠ, મરી અને ગોળથી બનેલો લાડુ ઉધરસ દૂર કરે છે અને તરસ તથા ભુખ ન લાગવી પણ દૂર કરે છે.

કણ્ટકારિગુડૂચીભ્યાં પૃથક્ત્રિંશત્પલે રસે । પ્રસ્થં સિદ્ધં ઘૃતં સ્યાચ્ચ કાસનુદ્વહ્નિદાપનમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

કાંટાકારી અને ગુલવેલના રસમાંથી ત્રીસ પલાનું જુદાજુદું લઈ, એક પ્રસ્થ ઘીમાં બનાવેલું ઘી ઉધરસ માટે અને જઠરાગ્નિ વધારવા માટે ઉત્તમ છે.

કૃષ્ણા ધાત્રી શિતા શુણ્ઠી હક્કાઘ્ની મધુસંયુતા । હિક્કાશ્વાસી પિવેદ્ભાર્ઙ્ગો સવિશ્વામુષ્ણવારિણા ॥ ૧,૧૭૦.

કાળી મકોઈ, આમળા, સફેદ મકોઈ, સૂંઠ અને મધ સાથે લઈએ તો હીક્કા અને શ્વાસની તકલીફ દૂર થાય છે. ભારંગો, વિશ્વા અને ગરમ પાણી સાથે પીવું જોઈએ.

તૈલાક્તં સ્વરભેદે વા ખાદિરં ધારયેન્મુખે । પથ્યાં પિપ્પલિકાયુક્તાં સંયુક્તાં નાગરેણ વા ॥ ૧,૧૭૦.

સ્વરભેદ માટે તેલ લગાવેલું ખાદિર મોઢામાં રાખવું, અથવા પથ્યા પીપળી સાથે, અથવા આદુ સાથે મિક્સ કરીને લેવુ જોઈએ.