ગરુડપુરાણમ્

દાડિમામલકૈર્યૂષો વહ્નિકૃદ્વાતપિત્તહા । શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયકફઘ્નો મલકૈઃ કૃતઃ ॥ ૧,૧૬૯.

દાડમ અને આમળાની સૂપ પાચનશક્તિ વધારશે, વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે. મુળા સાથે બનાવેલી સૂપ કફ દૂર કરે છે અને શ્વાસ, ખાંસી તથા નાકના રોગમાં લાભદાયી છે.

યવકોલકુલત્થાનાં યૂષઃ કણ્ઠ્યોઽનિલાપહઃ । મુદ્ગામલકજો ગ્રાહી શ્લેષ્મપિત્તવિનાશનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

જવ, બોર અને કુલથની સૂપ ગળા માટે લાભદાયી છે અને વાયુ દૂર કરે છે. મુગ અને આમળાની સૂપ બંધક છે અને કફ તથા પિત્તને નાશ કરે છે.

સગુડં દધિ વાતઘ્નં સક્તવો રૂક્ષવાતુલાઃ । ઘૃતપૂર્ણોઽગ્નિકારી સ્યાદ્વૃષ્યા ગુર્વો ચ શષ્કુલી ॥ ૧,૧૬૯.

ગોળ સાથેનું દહીં વાયુને શમાવે છે. સક્તવ સુકું અને વાયુવર્ધક છે. ઘીથી ભરેલી શશકુલી પાચનશક્તિ વધારશે, વીર્યવર્ધક અને ભારે છે.

બૃંહણાઃ સામિષા ભક્ષ્યપિષ્ટ કા ગુખઃ સ્મૃતાઃ । તૈલસિદ્ધાશ્ચ દૃષ્ટિઘ્નાસ્તોયસ્વિન્નાશ્ચ દુર્જરાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

માસવાળા ખોરાક પોષક છે. પિઠ્ઠીથી બનેલા ભજીયા પચવામાં ભારે છે. તેલમાં બનાવેલા આંખ માટે લાભદાયી છે, જ્યારે પાણીમાં રાંધેલા પચવામાં કઠણ છે.

અત્યુષ્ણા મણ્ડકાઃ પથ્યાઃ શીતલા ગુખો મતાઃ । અનુપાનઞ્ચ પાનીયં શ્રમતૃષ્ણાદિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ખૂબ ગરમ માંડ આરોગ્યપ્રદ છે. ઠંડા ભજીયા પણ લાભદાયી ગણાય છે. ભોજન પછી પાણી પીવું થાક, તરસ અને આવા અન્ય તકલીફો દૂર કરે છે.

અન્નપાનાદિના રક્ષા કૃત્સ્યાદ્રોગવર્જિતઃ । અનુષ્ણઃ શિખિકણ્ઠાભો વિષઞ્ચૈવ વિવર્ણકૃત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ભોજન અને પીણું યોગ્ય રીતે લેતા રહીએ તો રોગથી બચી શકાય છે. મોરના ગળા જેવું રંગ ધરાવતું અલ્પ ગરમ પાણી અને ઝેર, રંગ ઉતારી નાખે છે.

ગન્ધસ્પર્શરસાસ્તીવ્રાભોક્તુશ્ચ સ્યાન્મનોવ્યથા । આઘ્રાણે ચાક્ષિરોગઃ સ્યાદસાધ્યશ્ચ ભિષગ્વરૈઃ । વેપથુર્જૃમ્ભણાદ્યં સ્યાદ્વિષસ્યૈતત્તુ લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તીવ્ર સુગંધ, સ્પર્શ અને સ્વાદ ખાવાવાળાને મનની પીડા આપે છે. તેને શાંભળવાથી આંખનો રોગ થાય છે, જે શ્રેષ્ઠ વૈદ પણ સાજો કરી શકે નહીં. કંપ, જમ્હાઈ વગેરે ઝેરના લક્ષણો છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૦ ધન્વન્તરિરુવાચ । જ્વરોઽષ્ટધા પૃથગ્દ્વન્દ્વસંઘાતાગન્તુજઃ સ્મૃતઃ । મુસ્તપર્પટકોશીરચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ । શૃતશીતં જલં દદ્યાત્પિપાસાજ્વરશાન્તયે ॥ ૧,૧૭૦.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: તાવ આઠ પ્રકારનો હોય છે, ક્યારેક અલગ-અલગ, ક્યારેક જોડાઈને કે ક્યારેક બહારથી આવે છે. તરસ અને તાવ શાંત કરવા માટે મુસ્તા, પરપટક, ઉશીર, ચંદન, ઉડીચ્ય અને નાગરાં નાખીને પાણી ઉકાળી, ઠંડું કરી પીવડાવવું જોઈએ.

નાગરં દેવકાષ્ઠઞ્ચ ધાન્યાકં બૃહતીદ્વયમ્ । દદ્યાત્પાચનકં પૂર્વં જ્વરિતાય જ્વરાપહમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

નાગરાં, દેવદારુ, ધાણિયા અને બંને પ્રકારની બૃહતીનું પાચન તાવગ્રસ્તને પહેલાં આપવું, એ તાવ દૂર કરે છે.

આરગ્વધાભયામુસ્તાતિક્તાગ્રન્થિકનિર્મિતઃ । કષાયઃ પાચનઃ સામે સશૂલે ચ જ્વરેહિતઃ ॥ ૧,૧૭૦.

આરગવધ, અભય, મુસ્તા, તિક્તા અને ગ્રંથિકાથી બનેલો કઢો પાચનકારક અને કસેલો છે, અને તાવ સાથે અજિરા અને દુખાવામાં લાભદાયી છે.

મધૂકસારસિન્ધૂત્થવચોષણકણાઃ સમાઃ । શ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વામ્ભસા નસ્યં કુર્યાત્સંજ્ઞાપ્રબોધનમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

મધૂક, સારાં, સિંધૂત્થ, વચ અને ઉષ્ણને સમાન પ્રમાણમાં પીસી, પાણીમાં મિક્સ કરી નાસ્ય રૂપે આપવું, એથી શૂન્યચેતનાને સંજ્ઞાન પાછી મળે છે.

ત્રિવૃદ્વિશાલાત્રિફલાકટુકારગ્વધૈઃ કૃતઃ । સક્ષારો ભેદનઃ ક્વાથઃ પેયઃ સર્વજ્વરાપહઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ત્રિવૃત, વિશાળા, ત્રિફળા, કટુકા અને આરગવધ સાથે ક્ષાર નાખીને બનાવેલો કઢો વિસર્જક છે અને બધાં પ્રકારના તાવ દૂર કરે છે.

મહૌષધામૃતામુસ્તચન્દનોશીરધાન્યકૈઃ । ક્વાથસ્તૃતીયકં હન્તિ શર્કરામધુયોજિતઃ ॥ ૧,૧૭૦.

મહૌષધ, અમૃતા, મુસ્તા, ચંદન, ઉશીર અને ધાણિયાનો કઢો, તેમાં ખાંડ અને મધ મિક્સ કરી પીવડાવવાથી તૃતીયક તાવ દૂર થાય છે.

અપામગજટાકટ્યાં લોહિતૈઃ સપ્તતન્તુભિઃ । બદ્ધ્વા વારે રવેર્નૂનં જ્વરં હન્તિ તૃતીયકમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

અપામાર્ગના મૂળમાંથી લાલ રંગના સાત દોરા બનાવી, સૂર્યોદયે કમરે બાંધવાથી તૃતીયક તાવ ચોક્કસ દૂર થાય છે.

ગઙ્ગાયા ઉત્તરે કૂલે અપુત્રસ્તાપસો મૃતઃ । તસ્મૈ તિલોદકં દદ્યાન્મુઞ્ચત્યૈકાહિકો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ગંગાના ઉત્તર કાંઠે કોઈ સંતાનવિહિન તપસ્વી મૃત્યુ પામ્યો હોય તો, તેને તિલોદક અર્પણ કરવાથી એકાદ દિવસ છોડીને આવતો તાવ છૂટે છે.

ગુડૂચ્યાઃ ક્વાથકલ્કાભ્યાં વિફલાવાસકસ્ય ચ । મૃદ્વીકાયા બલાયાશ્ચ સિદ્ધાઃ સ્નેહા જ્વરચ્છિદઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ગૂડૂચી, વિફલા, વસક, મૃદ્વિકા અને બલાના કઢો અને પેસ્ટથી બનેલ તેલ તાવ નાશક છે.

ધાત્રીશિવાકણાવહ્નિક્વાથઃ સર્વજ્વરાન્તકઃ । જ્વરાતિસારહરણમૌષધં પ્રવદામ્યથ ॥ ૧,૧૭૦.

આમળા, શિવા, કણા અને વહ્નિથી બનેલો કઢો બધાં પ્રકારના તાવ દૂર કરે છે. હવે હું તાવ અને अतिसાર દૂર કરતું ઔષધ જણાવું છું.

પૃશ્રિપર્ણોબલાવિલ્વનાગરોત્પલધાન્યકૈઃ । પાઠેન્દ્રયવભૂનિમ્બમુસ્તપર્પટકૈઃ શૃતાઃ । જ્યન્ત્યામમતીસારં સજ્વરં સમહૌષધાઃ ॥ ૧,૧૭૦.

પૃશ્નિપર્ણી, બલા, બિલ્વ, નાગરાં, ઉત્પલ, ધાણિયા, પાઠા, ઇન્દ્રયવ, ભૂનિંબ, મુસ્તા અને પરપટક તથા મહૌષધથી બનેલો કઢો તીવ્ર अतिसાર અને તાવમાં લાભદાયી છે.

નાગરાતિવિષામુસ્તભૂનિમ્બામૃતવત્સકૈઃ । સર્વજ્વરહરઃ ક્વથઃ સર્વાતીસારનાશનઃ ॥ ૧,૧૭૦.

નાગરાં, અતિવિષા, મુસ્તા, ભૂનિંબ અને અમૃતવત્સકાથી બનેલો કઢો બધા તાવ અને બધા अतिसાર દૂર કરે છે.

મુસ્તપર્પટકદિવ્યશૃઙ્ગવેરશૃતં પયઃ । શાલપર્ણો પૃશ્રિપર્ણો બૃહતી કણ્ટકારિકા ॥ ૧,૧૭૦.

મુસ્તા, પરપટક, દિવ્યશૃંગવેર, શાલપર્ણી, પૃશ્નિપર્ણી, બૃહતી અને કંટકારિકા નાખીને દૂધ ઉકાળવું લાભદાયી છે.

બલાશ્વદંષ્ટ્રાબિલ્વાદિ પાઠાનાગરધાન્યકમ્ । એતદાહારસંયોગે હિતં સર્વાતિસારિણામ્ ॥ ૧,૧૭૦.

બલા, અશ્વદંષ્ટ્રા, બિલ્વ, પાઠા, નાગરાં અને ધાણિયાને ભોજનમાં ઉમેરવાથી બધા अतिसારવાળાને લાભ થાય છે.

બિલ્વચૂતાસ્થિક્વાથશ્ચ ખણ્ડં મધ્વતિસારનુત્ । અતિસારે હિતા તદ્વત્કુટજત્વક્કણાયુતા ॥ ૧,૧૭૦.

બિલ્વ અને કેરીના ગૂઠથી બનેલો કઢો, તેમાં ખાંડ નાખી પીવડાવવાથી अतिसાર દૂર થાય છે; એ જ રીતે કુટજના છાલથી બનેલો કઢો પણ લાભદાયી છે.

વત્સકાતિવિષાવિશ્વકણાકન્દકષાયકઃ । પ્રયુક્તશ્ચામશૂલાઢ્યે હ્યતીસારે સશોણિત ॥ ૧,૧૭૦.

વત્સક, અતિવિષા, વિશ્વકણા અને કંદથી બનેલો કઢો દુખાવાવાળો અને લોહી આવતો अतिसારમાં લાભ કરે છે.

ચિકિત્સાથ ગ્રહણ્યાસ્તુગ્રહણી ચાગ્રિનાશિની । ચિત્રકાક્વાથક્લકાભ્યાં ગ્રહણીઘ્નં ક્ષૃતં હવિઃ । ગુલ્મશોથોદરપ્લીહશૂલાર્શોઘ્નં પ્રદીપનમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

હવે ગ્રહણીની સારવાર: ચિત્રકના કઢા અને પેસ્ટથી બનેલું ઘી ગ્રહણીનો નાશ કરે છે, પાચનશક્તિ વધારતું અને ગુલ્મ, સૂજન, પેટના રોગ, પળીહા, દુખાવો અને અર્જસ દૂર કરે છે.

સૌવર્ચલં સૈન્ધવઞ્ચ વિડઙ્ગૌદ્ભિદમેવ ચ । સામુદ્રેણ સમં પઞ્ચલવણાન્યત્ર યોજયેત્ ॥ ૧,૧૭૦.

સૌવર્ચલ, સૈંધવ, વિડંગ, ઉદ્ભિદ અને સામુદ્ર — આ પાંચ મીઠાં અહીં સાથે ઉપયોગ કરવા.

ભેષજં શસ્ત્રક્ષારાગ્ન્યસ્ત્રિધા વૈ ચાર્શસાં હરમ્ । વિદ્ધિ તચ્ચાર્શસોઘ્નન્તુ યદ્ધિ તક્રં નવોદ્ધૃતમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

અરસના ઉપચાર માટે ત્રણ રીત છે: શસ્ત્રક્રિયા, ક્ષાર અને અગ્નિ. તાજું મથેલું છાસ પણ અરસ માટે ઉત્તમ દવા છે.

ગુડૂટીં પિપ્પલીયુક્તામભયાં ઘૃતભર્જિતામ્ । ત્રિવૃદર્શોવિનાશાર્થં ભક્ષયેદમ્લલોણિકામ્ ॥ ૧,૧૭૦.

ગુલવેલ, પીપળી અને ઘીમાં તળેલી હરડેમાંથી બનાવેલી ખાટી અને મીઠી વાનગીઓ ખાવાથી અરસ અને કબજિયાત દૂર થાય છે.

તિલેક્ષુરસસંયોગશ્ચાર્શઃ કુષ્ઠ વિનાશનઃ । પઞ્ચકોલં સમરિચં સત્ર્યૂષણમથાગ્નિકૃત્ ॥ ૧,૧૭૦.

તલના રસનું મિશ્રણ અરસ અને ત્વચાના રોગો દૂર કરે છે. પાંચ પ્રકારના કોલા, મરી અને ત્રણ પ્રકારના તીખા મસાલા પાચનશક્તિ વધારે છે.

હરીતકી ભક્ષ્યમાણા નાગેરણ ગુડેન વા । સૈન્ધવોપહિતા વાપિ સાતત્યેનાગ્નિદીપની ॥ ૧,૧૭૦.

હરડે, અથવા તો આદુ અને ગોળ સાથે, અથવા સૈંધવ મીઠા સાથે નિયમિત રીતે ખાવાથી જઠરાગ્નિ સદાય તેજ રહે છે.