ગરુડપુરાણમ્

અક્ષજં કફપિત્તઘ્નં કેશ્યં ત્વક્શ્રોત્રતર્પણમ્ । ત્રિદોષઘ્નં મધુ પ્રોક્તં વાતલઞ્ચ પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

એરંડનું તેલ કફ અને પિત્તને શમાવે છે, વાળ વધારવામાં અને ચામડી તથા કાનને પોષણ આપે છે. મધ ત્રણેય દોષને શાંત કરે છે, પણ તે વાયુવર્ધક ગણાય છે.

હિક્કાશ્વાસકૃમિચ્છર્દિમેહતૃષ્ણાવિષામહમ્ । ઇક્ષવોરક્તપિત્તઘ્નો બલ્યા વૃષ્યાઃ કફપ્રદાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

ઉસનીકાંઠી હિક્કા, શ્વાસ, કીડા, ઉલટી, મૂત્રના રોગ, તરસ અને ઝેર દૂર કરે છે. તેનું રસ રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર કરે છે, તાકાત આપે છે, વીર્યવર્ધક છે, પણ કફ વધારશે.

ફાણિતં પિત્તલં તવ્રિં સુરા મત્સ્યણ્ડિકા લઘુઃ । ખણ્ડં વૃષ્યં તથા સ્નિગ્ધં સ્વાદ્વસૃક્પિત્તવાતજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ફાણીત પિત્ત વધારનાર અને તીખો છે. સુરાં અને માછલીનું પાણી હલકું છે. ખાંડ વીર્યવર્ધક, તલછટયુક્ત, મીઠી છે અને રક્ત, પિત્ત તથા વાયુને શમાવે છે.

વાતપિત્તહરો રૂક્ષો વાતઘ્નઃ કફકૃદ્ગુડઃ । સ પિત્તઘ્નઃ પરઃ પથ્યઃ પુરાણોઽસૃક્પ્રસાદનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

ગોળ વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે, સુકું છે, વાયુને શાંત કરે છે પણ કફ વધારશે. જૂનો ગોળ ખાસ પિત્તને દૂર કરે છે, પાચક છે અને રક્ત શુદ્ધ કરે છે.

રક્તિપિત્તહરા વૃષ્યા સસ્નેહા ગડશર્કરા । સર્વપિત્તકરં મદ્યમમ્લત્વાત્કફવાતજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ઘી સાથેની ખાંડ રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર કરે છે, વીર્યવર્ધક છે. મધ્યમ ઉંમરની ખાંડ તેના ખાટાશથી બધાં પ્રકારના પિત્તને વધારશે, પણ કફ અને વાયુને શમાવે છે.

રક્તપિત્તકરાસ્તીક્ષ્ણાસ્તથા સૌવીરજાતયઃ । પાચનો દીપનઃ પથ્યો મણ્ડઃ સ્યાદ્ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ ॥ ૧,૧૬૯.

નવો અને તીખો વિનેગર રક્ત અને પિત્તના રોગ વધારશે. વણાવેલા તાંદળની માંડ પાચનશક્તિ વધારશે, ભૂખ જગાડે છે અને પાચક છે.

વાતાનુલોમની લઘ્વી પેયા વસ્તિવિશોધની । સતક્રદાડિમવ્યોષા સગુડા મધુપિપ્પલી ॥ ૧,૧૬૯.

પાતળી માંડ હલકી છે, વાયુને નીચે લાવે છે અને મૂત્રાશયને શુદ્ધ કરે છે. જ્યારે તેમાં સતકરા, દાડમ, પીપ્પલ, ગોળ, મધ અને પિપ્પળી ઉમેરવામાં આવે ત્યારે તે વધુ લાભદાયી બને છે.

ઇન્તીયં સુકૃતા પેયા કાસશ્વા સપ્રવાહિકાઃ । પાયસઃ કફકૃદ્બલ્યઃ કૃશરા વાતનાશિની ॥ ૧,૧૬૯.

સારી રીતે બનાવેલી પાતળી માંડ ખાંસી, શ્વાસ અને પ્રવાહિકા માટે યોગ્ય છે. દૂધમાં રાંધેલો ભાત કફ અને તાકાત વધારશે, જ્યારે કૃશર વાયુને નાશ કરે છે.

સુધૌતઃ પ્રસ્ત્રુતઃ સ્નિગ્ધઃ સુખોષ્ણો લઘુરોચનઃ । કન્દમૂલફલેહૈઃ સાધિતો બૃંહણોગુરુઃ ॥ ૧,૧૬૯.

સારી રીતે ધોઈને, ગાળી અને તલછટયુક્ત ભાત, ગરમ અને હલકું પીરસવામાં આવે અને તેમાં કંદ, ફળ તથા મૂળીઓ ઉમેરવામાં આવે તો તે પોષક પણ ભારે બને છે.

ઈષદુષ્ણસેવનાચ્ચ લઘુઃ સૂપઃ સુસાધિતઃ । સ્વિન્ન નિષ્પીડિતં શાકં હિતં સ્નેહાદિસંસ્કૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

થોડી ગરમ અને સારી રીતે રાંધેલી સૂપ હલકી હોય છે. ઉકાળીને દબાવેલું શાક, ઘી વગેરે સાથે તૈયાર કરેલું, આરોગ્ય માટે ઉત્તમ છે.

દાડિમામલકૈર્યૂષો વહ્નિકૃદ્વાતપિત્તહા । શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયકફઘ્નો મલકૈઃ કૃતઃ ॥ ૧,૧૬૯.

દાડમ અને આમળાની સૂપ પાચનશક્તિ વધારશે, વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે. મુળા સાથે બનાવેલી સૂપ કફ દૂર કરે છે અને શ્વાસ, ખાંસી તથા નાકના રોગમાં લાભદાયી છે.

યવકોલકુલત્થાનાં યૂષઃ કણ્ઠ્યોઽનિલાપહઃ । મુદ્ગામલકજો ગ્રાહી શ્લેષ્મપિત્તવિનાશનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

જવ, બોર અને કુલથની સૂપ ગળા માટે લાભદાયી છે અને વાયુ દૂર કરે છે. મુગ અને આમળાની સૂપ બંધક છે અને કફ તથા પિત્તને નાશ કરે છે.

સગુડં દધિ વાતઘ્નં સક્તવો રૂક્ષવાતુલાઃ । ઘૃતપૂર્ણોઽગ્નિકારી સ્યાદ્વૃષ્યા ગુર્વો ચ શષ્કુલી ॥ ૧,૧૬૯.

ગોળ સાથેનું દહીં વાયુને શમાવે છે. સક્તવ સુકું અને વાયુવર્ધક છે. ઘીથી ભરેલી શશકુલી પાચનશક્તિ વધારશે, વીર્યવર્ધક અને ભારે છે.

બૃંહણાઃ સામિષા ભક્ષ્યપિષ્ટ કા ગુખઃ સ્મૃતાઃ । તૈલસિદ્ધાશ્ચ દૃષ્ટિઘ્નાસ્તોયસ્વિન્નાશ્ચ દુર્જરાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

માસવાળા ખોરાક પોષક છે. પિઠ્ઠીથી બનેલા ભજીયા પચવામાં ભારે છે. તેલમાં બનાવેલા આંખ માટે લાભદાયી છે, જ્યારે પાણીમાં રાંધેલા પચવામાં કઠણ છે.

અત્યુષ્ણા મણ્ડકાઃ પથ્યાઃ શીતલા ગુખો મતાઃ । અનુપાનઞ્ચ પાનીયં શ્રમતૃષ્ણાદિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ખૂબ ગરમ માંડ આરોગ્યપ્રદ છે. ઠંડા ભજીયા પણ લાભદાયી ગણાય છે. ભોજન પછી પાણી પીવું થાક, તરસ અને આવા અન્ય તકલીફો દૂર કરે છે.

અન્નપાનાદિના રક્ષા કૃત્સ્યાદ્રોગવર્જિતઃ । અનુષ્ણઃ શિખિકણ્ઠાભો વિષઞ્ચૈવ વિવર્ણકૃત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ભોજન અને પીણું યોગ્ય રીતે લેતા રહીએ તો રોગથી બચી શકાય છે. મોરના ગળા જેવું રંગ ધરાવતું અલ્પ ગરમ પાણી અને ઝેર, રંગ ઉતારી નાખે છે.

ગન્ધસ્પર્શરસાસ્તીવ્રાભોક્તુશ્ચ સ્યાન્મનોવ્યથા । આઘ્રાણે ચાક્ષિરોગઃ સ્યાદસાધ્યશ્ચ ભિષગ્વરૈઃ । વેપથુર્જૃમ્ભણાદ્યં સ્યાદ્વિષસ્યૈતત્તુ લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તીવ્ર સુગંધ, સ્પર્શ અને સ્વાદ ખાવાવાળાને મનની પીડા આપે છે. તેને શાંભળવાથી આંખનો રોગ થાય છે, જે શ્રેષ્ઠ વૈદ પણ સાજો કરી શકે નહીં. કંપ, જમ્હાઈ વગેરે ઝેરના લક્ષણો છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૦ ધન્વન્તરિરુવાચ । જ્વરોઽષ્ટધા પૃથગ્દ્વન્દ્વસંઘાતાગન્તુજઃ સ્મૃતઃ । મુસ્તપર્પટકોશીરચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ । શૃતશીતં જલં દદ્યાત્પિપાસાજ્વરશાન્તયે ॥ ૧,૧૭૦.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: તાવ આઠ પ્રકારનો હોય છે, ક્યારેક અલગ-અલગ, ક્યારેક જોડાઈને કે ક્યારેક બહારથી આવે છે. તરસ અને તાવ શાંત કરવા માટે મુસ્તા, પરપટક, ઉશીર, ચંદન, ઉડીચ્ય અને નાગરાં નાખીને પાણી ઉકાળી, ઠંડું કરી પીવડાવવું જોઈએ.

નાગરં દેવકાષ્ઠઞ્ચ ધાન્યાકં બૃહતીદ્વયમ્ । દદ્યાત્પાચનકં પૂર્વં જ્વરિતાય જ્વરાપહમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

નાગરાં, દેવદારુ, ધાણિયા અને બંને પ્રકારની બૃહતીનું પાચન તાવગ્રસ્તને પહેલાં આપવું, એ તાવ દૂર કરે છે.

આરગ્વધાભયામુસ્તાતિક્તાગ્રન્થિકનિર્મિતઃ । કષાયઃ પાચનઃ સામે સશૂલે ચ જ્વરેહિતઃ ॥ ૧,૧૭૦.

આરગવધ, અભય, મુસ્તા, તિક્તા અને ગ્રંથિકાથી બનેલો કઢો પાચનકારક અને કસેલો છે, અને તાવ સાથે અજિરા અને દુખાવામાં લાભદાયી છે.

મધૂકસારસિન્ધૂત્થવચોષણકણાઃ સમાઃ । શ્લક્ષ્ણં પિષ્ટ્વામ્ભસા નસ્યં કુર્યાત્સંજ્ઞાપ્રબોધનમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

મધૂક, સારાં, સિંધૂત્થ, વચ અને ઉષ્ણને સમાન પ્રમાણમાં પીસી, પાણીમાં મિક્સ કરી નાસ્ય રૂપે આપવું, એથી શૂન્યચેતનાને સંજ્ઞાન પાછી મળે છે.

ત્રિવૃદ્વિશાલાત્રિફલાકટુકારગ્વધૈઃ કૃતઃ । સક્ષારો ભેદનઃ ક્વાથઃ પેયઃ સર્વજ્વરાપહઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ત્રિવૃત, વિશાળા, ત્રિફળા, કટુકા અને આરગવધ સાથે ક્ષાર નાખીને બનાવેલો કઢો વિસર્જક છે અને બધાં પ્રકારના તાવ દૂર કરે છે.

મહૌષધામૃતામુસ્તચન્દનોશીરધાન્યકૈઃ । ક્વાથસ્તૃતીયકં હન્તિ શર્કરામધુયોજિતઃ ॥ ૧,૧૭૦.

મહૌષધ, અમૃતા, મુસ્તા, ચંદન, ઉશીર અને ધાણિયાનો કઢો, તેમાં ખાંડ અને મધ મિક્સ કરી પીવડાવવાથી તૃતીયક તાવ દૂર થાય છે.

અપામગજટાકટ્યાં લોહિતૈઃ સપ્તતન્તુભિઃ । બદ્ધ્વા વારે રવેર્નૂનં જ્વરં હન્તિ તૃતીયકમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

અપામાર્ગના મૂળમાંથી લાલ રંગના સાત દોરા બનાવી, સૂર્યોદયે કમરે બાંધવાથી તૃતીયક તાવ ચોક્કસ દૂર થાય છે.

ગઙ્ગાયા ઉત્તરે કૂલે અપુત્રસ્તાપસો મૃતઃ । તસ્મૈ તિલોદકં દદ્યાન્મુઞ્ચત્યૈકાહિકો જ્વરઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ગંગાના ઉત્તર કાંઠે કોઈ સંતાનવિહિન તપસ્વી મૃત્યુ પામ્યો હોય તો, તેને તિલોદક અર્પણ કરવાથી એકાદ દિવસ છોડીને આવતો તાવ છૂટે છે.

ગુડૂચ્યાઃ ક્વાથકલ્કાભ્યાં વિફલાવાસકસ્ય ચ । મૃદ્વીકાયા બલાયાશ્ચ સિદ્ધાઃ સ્નેહા જ્વરચ્છિદઃ ॥ ૧,૧૭૦.

ગૂડૂચી, વિફલા, વસક, મૃદ્વિકા અને બલાના કઢો અને પેસ્ટથી બનેલ તેલ તાવ નાશક છે.

ધાત્રીશિવાકણાવહ્નિક્વાથઃ સર્વજ્વરાન્તકઃ । જ્વરાતિસારહરણમૌષધં પ્રવદામ્યથ ॥ ૧,૧૭૦.

આમળા, શિવા, કણા અને વહ્નિથી બનેલો કઢો બધાં પ્રકારના તાવ દૂર કરે છે. હવે હું તાવ અને अतिसાર દૂર કરતું ઔષધ જણાવું છું.

પૃશ્રિપર્ણોબલાવિલ્વનાગરોત્પલધાન્યકૈઃ । પાઠેન્દ્રયવભૂનિમ્બમુસ્તપર્પટકૈઃ શૃતાઃ । જ્યન્ત્યામમતીસારં સજ્વરં સમહૌષધાઃ ॥ ૧,૧૭૦.

પૃશ્નિપર્ણી, બલા, બિલ્વ, નાગરાં, ઉત્પલ, ધાણિયા, પાઠા, ઇન્દ્રયવ, ભૂનિંબ, મુસ્તા અને પરપટક તથા મહૌષધથી બનેલો કઢો તીવ્ર अतिसાર અને તાવમાં લાભદાયી છે.

નાગરાતિવિષામુસ્તભૂનિમ્બામૃતવત્સકૈઃ । સર્વજ્વરહરઃ ક્વથઃ સર્વાતીસારનાશનઃ ॥ ૧,૧૭૦.

નાગરાં, અતિવિષા, મુસ્તા, ભૂનિંબ અને અમૃતવત્સકાથી બનેલો કઢો બધા તાવ અને બધા अतिसાર દૂર કરે છે.