ગરુડપુરાણમ્

ઉષ્ણં વારિ જ્વરશ્વાસમેદોઽનિલકફાપહમ્ । શૃતં શીતત્રિદોષઘ્નમુષિતં તચ્ચ દોષલમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ગરમ પાણી તાવ, શ્વાસ, ચરબી, વાયુ અને કફને દુર કરે છે. ઉકાળેલું પાણી ઠંડક અને ત્રણેય દોષોને દુર કરે છે, પણ ઊભું રાખેલું પાણી હાનિકારક બને છે.

ગોક્ષીરં વાતપિત્તગ્નં સ્નિગ્ધં ગુરુરસાયનમ્ । ગવ્યાદ્ગુરુતરં સ્નિગ્ધં માહિષ્વહ્નિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ગાયનું દૂધ વાયુ અને પિત્તને દુર કરે છે, તે તેલિયું, ભારે અને આયુર્વેદિક છે. ભેંસનું દૂધ ગાયના દૂધ કરતાં વધારે ભારે અને વધુ તેલિયું છે અને જઠરાગ્નિને દબાવે છે.

છાગં રક્તાતિસારઘ્નં કાસશ્વાસકફાપહમ્ । ચક્ષુષ્યં જીવનં સ્ત્રીણાં રક્તપિત્તે ચનાવનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

બકરાનું દૂધ રક્તવાત, ઉધરસ, શ્વાસ અને કફને દુર કરે છે. તે આંખ માટે લાભદાયી, સ્ત્રીઓ માટે પોષક અને રક્તપિત્તમાં પણ ઉપયોગી છે.

પરં વાતહરં વૃષ્યં પિત્તશ્લેષ્મકરં દધિ । દોષઘ્નં મન્થજાતન્તુ મસ્તુ સ્રોતોવિશોધનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

દહીં વાયુને ખૂબ શમાવનાર અને શક્તિ આપનાર છે, પણ તે પિત્ત અને કફ વધારનાર છે. મઠો અને મસ્તુ દોષોને દુર કરે છે અને શરીરના નાડીઓને શુદ્ધ કરે છે.

ગ્રહણ્યર્શોઽર્દિતાર્તિઘ્નં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્ । વિકારાશ્ચ કિલાટાદ્યા ગુરવઃ કુષ્ઠહેતવઃ ॥ ૧,૧૬૯.

નવું મકખણ આંતરડાના રોગ, બવાસીર અને દુખાવા દુર કરે છે. જૂનું મકખણ અને એ જેવા પદાર્થો ભારે છે અને ચામડીના રોગનું કારણ બને છે.

પરં ગ્રહણીશોથાર્શઃ પાણ્ડ્વતીસારગુલ્મનુત્ । ત્રિદોષશમનં તક્રં કથિતં પૂર્વસૂરિભિઃ ॥ ૧,૧૬૯.

મઠો આંતરડાના રોગ, ફૂલાવો, બવાસીર, પાંઢુ, अतિસાર અને ગાંઠ જેવા રોગોમાં ઉત્તમ છે અને ત્રણેય દોષોને શમાવે છે, એવું પ્રાચીન ઋષિઓએ કહ્યું છે.

વૃષ્યઞ્ચ મધુરં સર્પિર્વાતપિત્તકફાપહમ્ । ગવ્યં મેધ્યઞ્ચ ચાક્ષુષ્યં સંસ્કારાચ્ચ ત્રિદોષજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ઘી શક્તિવર્ધક અને મીઠું છે, વાયુ, પિત્ત અને કફને દુર કરે છે. ગાયનું ઘી બુદ્ધિ અને આંખ માટે ઉત્તમ છે અને યોગ્ય રીતે બનાવવામાં આવે તો ત્રણેય દોષને દુર કરે છે.

અપસ્મારગદોન્માદમૂર્છાઘ્નં સંસ્કૃતઙ્ઘૃતમ્ । અજાદીનાઞ્ચ સર્પોષિ વિદ્યાદ્ગોક્ષીરસદ્ગુણૈઃ । કફવાતહરં મૂત્રં સર્વક્રિમિવિષાપહમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સંસ્કારપૂર્વકનું ઘી અપસ્માર, ઝેર, ઉન્માદ અને બેહોશી દુર કરે છે. બકરા વગેરેનું ઘી પણ ગાયના દૂધના ગુણ ધરાવે છે. પશુમૂત્ર વાયુ અને કફને દુર કરે છે અને બધા જ જીવાણુ અને ઝેરને નાશ કરે છે.

પાણ્ડુત્વોદરકુષ્ઠાર્શઃ શોથગુલ્મપ્રમેહનુત્ । વાતશ્લેષ્મહરં બલ્યં તૈલં કશ્યં તિલોદ્ભવમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તલનું તેલ પાંઢુ, પેટની ફૂલ, ચામડીના રોગ, બવાસીર, ફૂલાવો, ગાંઠ અને પ્રમેહને દુર કરે છે. તે વાયુ અને કફને દુર કરે છે, શરીરને મજબૂત બનાવે છે અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

સાર્ષપં કૃમિપાણ્ડુઘ્નં કફમેદોઽનિલાપહમ્ । ક્ષૌમં તૈલમચક્ષુષ્યં પિત્તહૃદ્વાતનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

સરસવ કીડા અને પાંઢરાશ દૂર કરે છે, કફ, ચરબી અને વાયુને શમાવે છે. કાપડનું તેલ આંખ માટે લાભદાયી છે, પિત્ત, હૃદયના રોગ અને વાયુને દૂર કરે છે.

અક્ષજં કફપિત્તઘ્નં કેશ્યં ત્વક્શ્રોત્રતર્પણમ્ । ત્રિદોષઘ્નં મધુ પ્રોક્તં વાતલઞ્ચ પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

એરંડનું તેલ કફ અને પિત્તને શમાવે છે, વાળ વધારવામાં અને ચામડી તથા કાનને પોષણ આપે છે. મધ ત્રણેય દોષને શાંત કરે છે, પણ તે વાયુવર્ધક ગણાય છે.

હિક્કાશ્વાસકૃમિચ્છર્દિમેહતૃષ્ણાવિષામહમ્ । ઇક્ષવોરક્તપિત્તઘ્નો બલ્યા વૃષ્યાઃ કફપ્રદાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

ઉસનીકાંઠી હિક્કા, શ્વાસ, કીડા, ઉલટી, મૂત્રના રોગ, તરસ અને ઝેર દૂર કરે છે. તેનું રસ રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર કરે છે, તાકાત આપે છે, વીર્યવર્ધક છે, પણ કફ વધારશે.

ફાણિતં પિત્તલં તવ્રિં સુરા મત્સ્યણ્ડિકા લઘુઃ । ખણ્ડં વૃષ્યં તથા સ્નિગ્ધં સ્વાદ્વસૃક્પિત્તવાતજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ફાણીત પિત્ત વધારનાર અને તીખો છે. સુરાં અને માછલીનું પાણી હલકું છે. ખાંડ વીર્યવર્ધક, તલછટયુક્ત, મીઠી છે અને રક્ત, પિત્ત તથા વાયુને શમાવે છે.

વાતપિત્તહરો રૂક્ષો વાતઘ્નઃ કફકૃદ્ગુડઃ । સ પિત્તઘ્નઃ પરઃ પથ્યઃ પુરાણોઽસૃક્પ્રસાદનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

ગોળ વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે, સુકું છે, વાયુને શાંત કરે છે પણ કફ વધારશે. જૂનો ગોળ ખાસ પિત્તને દૂર કરે છે, પાચક છે અને રક્ત શુદ્ધ કરે છે.

રક્તિપિત્તહરા વૃષ્યા સસ્નેહા ગડશર્કરા । સર્વપિત્તકરં મદ્યમમ્લત્વાત્કફવાતજિત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ઘી સાથેની ખાંડ રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર કરે છે, વીર્યવર્ધક છે. મધ્યમ ઉંમરની ખાંડ તેના ખાટાશથી બધાં પ્રકારના પિત્તને વધારશે, પણ કફ અને વાયુને શમાવે છે.

રક્તપિત્તકરાસ્તીક્ષ્ણાસ્તથા સૌવીરજાતયઃ । પાચનો દીપનઃ પથ્યો મણ્ડઃ સ્યાદ્ભૃષ્ટતણ્ડુલઃ ॥ ૧,૧૬૯.

નવો અને તીખો વિનેગર રક્ત અને પિત્તના રોગ વધારશે. વણાવેલા તાંદળની માંડ પાચનશક્તિ વધારશે, ભૂખ જગાડે છે અને પાચક છે.

વાતાનુલોમની લઘ્વી પેયા વસ્તિવિશોધની । સતક્રદાડિમવ્યોષા સગુડા મધુપિપ્પલી ॥ ૧,૧૬૯.

પાતળી માંડ હલકી છે, વાયુને નીચે લાવે છે અને મૂત્રાશયને શુદ્ધ કરે છે. જ્યારે તેમાં સતકરા, દાડમ, પીપ્પલ, ગોળ, મધ અને પિપ્પળી ઉમેરવામાં આવે ત્યારે તે વધુ લાભદાયી બને છે.

ઇન્તીયં સુકૃતા પેયા કાસશ્વા સપ્રવાહિકાઃ । પાયસઃ કફકૃદ્બલ્યઃ કૃશરા વાતનાશિની ॥ ૧,૧૬૯.

સારી રીતે બનાવેલી પાતળી માંડ ખાંસી, શ્વાસ અને પ્રવાહિકા માટે યોગ્ય છે. દૂધમાં રાંધેલો ભાત કફ અને તાકાત વધારશે, જ્યારે કૃશર વાયુને નાશ કરે છે.

સુધૌતઃ પ્રસ્ત્રુતઃ સ્નિગ્ધઃ સુખોષ્ણો લઘુરોચનઃ । કન્દમૂલફલેહૈઃ સાધિતો બૃંહણોગુરુઃ ॥ ૧,૧૬૯.

સારી રીતે ધોઈને, ગાળી અને તલછટયુક્ત ભાત, ગરમ અને હલકું પીરસવામાં આવે અને તેમાં કંદ, ફળ તથા મૂળીઓ ઉમેરવામાં આવે તો તે પોષક પણ ભારે બને છે.

ઈષદુષ્ણસેવનાચ્ચ લઘુઃ સૂપઃ સુસાધિતઃ । સ્વિન્ન નિષ્પીડિતં શાકં હિતં સ્નેહાદિસંસ્કૃતમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

થોડી ગરમ અને સારી રીતે રાંધેલી સૂપ હલકી હોય છે. ઉકાળીને દબાવેલું શાક, ઘી વગેરે સાથે તૈયાર કરેલું, આરોગ્ય માટે ઉત્તમ છે.

દાડિમામલકૈર્યૂષો વહ્નિકૃદ્વાતપિત્તહા । શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયકફઘ્નો મલકૈઃ કૃતઃ ॥ ૧,૧૬૯.

દાડમ અને આમળાની સૂપ પાચનશક્તિ વધારશે, વાયુ અને પિત્તને શમાવે છે. મુળા સાથે બનાવેલી સૂપ કફ દૂર કરે છે અને શ્વાસ, ખાંસી તથા નાકના રોગમાં લાભદાયી છે.

યવકોલકુલત્થાનાં યૂષઃ કણ્ઠ્યોઽનિલાપહઃ । મુદ્ગામલકજો ગ્રાહી શ્લેષ્મપિત્તવિનાશનઃ ॥ ૧,૧૬૯.

જવ, બોર અને કુલથની સૂપ ગળા માટે લાભદાયી છે અને વાયુ દૂર કરે છે. મુગ અને આમળાની સૂપ બંધક છે અને કફ તથા પિત્તને નાશ કરે છે.

સગુડં દધિ વાતઘ્નં સક્તવો રૂક્ષવાતુલાઃ । ઘૃતપૂર્ણોઽગ્નિકારી સ્યાદ્વૃષ્યા ગુર્વો ચ શષ્કુલી ॥ ૧,૧૬૯.

ગોળ સાથેનું દહીં વાયુને શમાવે છે. સક્તવ સુકું અને વાયુવર્ધક છે. ઘીથી ભરેલી શશકુલી પાચનશક્તિ વધારશે, વીર્યવર્ધક અને ભારે છે.

બૃંહણાઃ સામિષા ભક્ષ્યપિષ્ટ કા ગુખઃ સ્મૃતાઃ । તૈલસિદ્ધાશ્ચ દૃષ્ટિઘ્નાસ્તોયસ્વિન્નાશ્ચ દુર્જરાઃ ॥ ૧,૧૬૯.

માસવાળા ખોરાક પોષક છે. પિઠ્ઠીથી બનેલા ભજીયા પચવામાં ભારે છે. તેલમાં બનાવેલા આંખ માટે લાભદાયી છે, જ્યારે પાણીમાં રાંધેલા પચવામાં કઠણ છે.

અત્યુષ્ણા મણ્ડકાઃ પથ્યાઃ શીતલા ગુખો મતાઃ । અનુપાનઞ્ચ પાનીયં શ્રમતૃષ્ણાદિનાશનમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

ખૂબ ગરમ માંડ આરોગ્યપ્રદ છે. ઠંડા ભજીયા પણ લાભદાયી ગણાય છે. ભોજન પછી પાણી પીવું થાક, તરસ અને આવા અન્ય તકલીફો દૂર કરે છે.

અન્નપાનાદિના રક્ષા કૃત્સ્યાદ્રોગવર્જિતઃ । અનુષ્ણઃ શિખિકણ્ઠાભો વિષઞ્ચૈવ વિવર્ણકૃત્ ॥ ૧,૧૬૯.

ભોજન અને પીણું યોગ્ય રીતે લેતા રહીએ તો રોગથી બચી શકાય છે. મોરના ગળા જેવું રંગ ધરાવતું અલ્પ ગરમ પાણી અને ઝેર, રંગ ઉતારી નાખે છે.

ગન્ધસ્પર્શરસાસ્તીવ્રાભોક્તુશ્ચ સ્યાન્મનોવ્યથા । આઘ્રાણે ચાક્ષિરોગઃ સ્યાદસાધ્યશ્ચ ભિષગ્વરૈઃ । વેપથુર્જૃમ્ભણાદ્યં સ્યાદ્વિષસ્યૈતત્તુ લક્ષણમ્ ॥ ૧,૧૬૯.

તીવ્ર સુગંધ, સ્પર્શ અને સ્વાદ ખાવાવાળાને મનની પીડા આપે છે. તેને શાંભળવાથી આંખનો રોગ થાય છે, જે શ્રેષ્ઠ વૈદ પણ સાજો કરી શકે નહીં. કંપ, જમ્હાઈ વગેરે ઝેરના લક્ષણો છે.

શ્રીગરુડમહાપુરાણમ્ ૧૭૦ ધન્વન્તરિરુવાચ । જ્વરોઽષ્ટધા પૃથગ્દ્વન્દ્વસંઘાતાગન્તુજઃ સ્મૃતઃ । મુસ્તપર્પટકોશીરચન્દનોદીચ્યનાગરૈઃ । શૃતશીતં જલં દદ્યાત્પિપાસાજ્વરશાન્તયે ॥ ૧,૧૭૦.

ધન્વંતરિએ કહ્યું: તાવ આઠ પ્રકારનો હોય છે, ક્યારેક અલગ-અલગ, ક્યારેક જોડાઈને કે ક્યારેક બહારથી આવે છે. તરસ અને તાવ શાંત કરવા માટે મુસ્તા, પરપટક, ઉશીર, ચંદન, ઉડીચ્ય અને નાગરાં નાખીને પાણી ઉકાળી, ઠંડું કરી પીવડાવવું જોઈએ.

નાગરં દેવકાષ્ઠઞ્ચ ધાન્યાકં બૃહતીદ્વયમ્ । દદ્યાત્પાચનકં પૂર્વં જ્વરિતાય જ્વરાપહમ્ ॥ ૧,૧૭૦.

નાગરાં, દેવદારુ, ધાણિયા અને બંને પ્રકારની બૃહતીનું પાચન તાવગ્રસ્તને પહેલાં આપવું, એ તાવ દૂર કરે છે.